υ…έ%©υ άµΘςΘξ Χ ρ άπαξ? & µ©Μμ&τ& ΄ψά "ων ΈωψεΡΏ Μάκη ϊέΜη . wepmargym - ΛΛζΜ?ς" 60. 1 . ΕΙΧΑΝ)… 'Η λαϊκή τέχνη είναι έκφραση τδν παραδοσιακών κοινωνικών µορςΞν, δηλαδη Εκεί- νων στίς όποίες η πείρα τού παρελθόντος, η λογοτεχνία καί οί &ντιληψεις για τά βα- σικά Θέµατα της ζωης μεταδίδονται από γενιά σέ γενιά µέ τη στοµατική παράδοση. Λυ- €ΐ βέβαια δέ σηµαίνει πώς, σέ περιορισμένη κλίμακα, δέν ύπόρχει καί & γραπτός λό- γος. Είναι καί αύτη τέχνη παραδοσιακή πού, άντίΘετα άπ'ότι πιστεύεται, οδτε άνεξέ- λικτη μένει, ούτε αύτοεπαναλαμβάνεται, µόνο πού & έξέλιξή της άκολουΘεί τό ρυδμό καί τίς διαδικασίες τού παραδοσιακού πολιτισµού. Στό θεματολόγιο, στά υλικά καί στις τεχνικές µεθόδους έχει µιά συνεχή άλλαγή, άλλοτε αργή καί άλλοτε γρήγορη, άν- τίστοιχη µέ τίς γενικότερες κοινωνικές, οίκονοµικές καί πολιτιστικές άλλαγές, πού δέν είναι ταυτόχρονες σ'δλόκληρο τόν ελληνικό χώρο. Φά έμπορικά, ναυτικά καί μετα- ποιητικά κέντρα είναι περισσότερο άνοιχτά σέ έπιδράσεις ένδ οί γεωργικοί καί οί κτηνοτροφικοί πληθυσµοί είναι πιό συντηρητικοί καί άπρόθυµοι σέ αλλαγές. 'Η λαϊκ τέχνη δέχεται έπιδράσεις άπό τίς τέχνες άλλων λασν, έπειδή όμως είναι βαθιά ριζω- μένη στόν τόπο της, &φομοιώνει τά στοιχεία πού δέχεται καί τά κάνει δικά της, όπως καί & γλ5σσα παίρνει ξένες λέξεις µά τίς προσαρµόζει στό δικό της τυπικό, τίς κλί- νει, τίς πλέκει σέ σύνδετες λέξεις.... Μιά άπό τίς πιό διαδεδομένες πλάνες είναι καί τό ότι η λαϊκή τέχνη καθηλώνε- tan σέ χαµηλό τεχνικό έπίπεδο καί είναι, περίπου, τέχνη αύτοδίδακτων. Ούτε τό ένα οότε τό όλλο είναι σωστά. 'H λαϊκή τέχνη στόν τοµέα της τεχνικής παρουσιάζει πλήρη έπόρκεια, αντίστοιχη µέ τούς στόχους της. Τά Θαυμαστά έπιτεύγματά της στην άργυρο- χρυσοχοϊα, στην κεντητική, στην ξυλογλυπτικη, στήν ύφαντική καί τούς άλλους τοµείς της φανερώνουν όφηλό έπίπεδο τεχνικΞς. Δέν ύπάρχει, άσφαλ6ς, φοίτηση σέ είδικές τεχνικές σχολές, όπάρχει όµως η πολύχρονη μαθητεία δίπλα στόν έμπειρο τεχνίτη, πού είναι φορέας μακρόχρονης παράδοσης. 'Η µαθητεία αύτη άκολουΘεί σταθερά στάδια, άν- τΞστοιχα μέ τό ποσοστό εύθύνης πού όνατίΘεται στό μαθητευόµενο, καθώς αυτός ώριμά- ζει µέ την καθηµερινή δσκηση. "Από τίς πιό &πλές βοηθητικές έργασίες φτάνει στίς πιό όπεύΘυνες καί & πιό προικισμένος γίνεται &ρχιµάστορας. Μακροχρόνια είναι καί ή µαΘητεία στην οίκοτεχνία, όπου η γιαγιά, & μητέρα κι άκόμα ή άξια γειτόνισσα μετα- δίδουν τήν πολύτιμη πείρα τους στην ύφαντική, τό κέντημα, τήν πλεκτικη.ε: Γιά νά µπορέσουµε νά κατανοήσουμε σωστά τή λαϊκή τέχνη πρέπει νά τη μελετού- με σέ συνάρτηση µέ τίς άλλες μορφές τού λαϊκού πολιτισμού. ΒΙΒΛΙΟΓΡΑΦΙΑ: 'ΕΘνικης Έραπ€ζης της 'Ελλάδος. 'Βπιµέλεια Στέλιου Παπαδόπουλου: Η ε- o ε λ λ η ν ι κ ή Χ ε ι ρ o τ ε χ ν ί α, 'Αθήνα 1969. 'Δγγελικης ΐατζημιχάλη= 'Ε λ- λ η ν ι κ 6 Α α ϊ κ ή ο έ χ ν η, 'Αθήνα 1955. ετσι?… Μα…. …σπσπ… ΥΟΣΚ5ΚΠΝΏΞ, Θεσσαλονίκη'1936. 2. ΠΙ΄Π ΄ II}: ΕίΙΔΡΑΣΞΙΐ . * Ν " " " :. ι Ξ- ., ' ο" ' "> ' κύρια πηγη της Ελληνικης λαικης τέχνης ειναι η βυζαντινή τεχνη, συνεχιστής καί αυτή τόσο τών παλιότερων ελληνικών τεχνών όσο καί ανατολικδν στοιχείων. Λότό δέν αγορΞ µόνο την όρΘόδοξη &γιογραφία άλλά καί όλες τίς άλλες µορφές. Δέν πρέπει νό ' 2 ξεχνούσε πώς κατά τή βυζαντινή έποχή δέν καλλιεργήθηκε µόνον ή έκκλησιαστική ύµνο- λογία καί ή άγιογραφία πό καί "κοσµική" λογοτεχνία καί τέχνη.'Π μακρόχρονη όποταγή τής 'Ελλάδας στούς Φούρκους ήταν έπόμενο νά πλουτίσει µε µουσουλμανικά στοιχεία τή λαίκή της τέχνη. "Από τά μέσα τού 170υ αίώνα, καί κυρίως κατά τό 180, ή άνάπτυξη έμπορικύν συναλλαγών µέ τήν Κεντρική καί Δυτική Εύρώπη, οί δραστήριες παροικίες τών "Ελλήνων τής διασποράς, ή άνθιση τής ναυτιλίας, φέρνουν τούς 'Ελληνες σέ γόνιµη έπι- κοινωνία μέ τόν προηγµένο εύρωπαϊκό χώρο. Οί ίδέςςτού εύρωπαΈκού Διαφωτισµού έπηρε- άζουν πολλούς "Ελληνες λογίους. 'Αποτέλεσµα αύτής τής έπαφύς είναι καί ή είσαΞρωγή νέων τεχνικών µεθόδων καί τεχνοτροπιύν καθώς καί διακοσµητικύν θεµάτων. Σημαντική είναι ή έπίδραση τού μπαρόκ, πού θά τή µελετήσουμε σέ ίδιαίτερο µάθηµα. Τρείς είναι οί κυριότερες πηγές θεμάτων τής λαϊκής μας τέχνης: τά παλιότερα έρ- γα, οί γκραβούρες καί τά µνημεία τού λόγου. Τά παλιότερα έργα, μέ τό πρόσθετο πλεο- νέκτηµα τού σεβασµού στό πατροπαράδοτο, παίζουν άνασχετικό ρόλο στίς γρήγορες καί ριζοσπαστικές µεταβολές. Μεγάλη διάδοση είχαν οί εύρωπαϊκές χαλκογραφίες πού µετα- φύτεψαν ένα μεγάλο πλούτο θεµάτων. Τό σύνολο σχεδόν τών άπεικονίσεων µεγάλων µακρι- νών πολιτειών σέ τοιχογραφίες άρχοντικύν τής Βόρειας 'Ελλάδας προέρχεται άπό τέτοιες χαλκογραοίες. Πολλά θέματα προέρρνται άπό άφηγήσεις, είκόνες, μεταφορές καί παροµοι- όσεις παρµένες από τήν 'Αγία Γραφή, τά Συναξάρια, τήν έκκλησιαστική ύμνολογία, τίς λαϊκές παραδόσεις, τά δηµοτικά τραγούδια καθώς καί άπό λόγια κείμενα. ΒΙ.΄ΒΑΙΟΡΡΑΦΙΑτ που… Ζ…. "Η Ρ o ρ. γ 6 ν α ε'ι ς λ τ 6 ν Έ λ λ η ν ι κ 6 ν Δ α- E κ 'η ν T έ χ ν η ν, "Αθήνα 1960 . Κίτσου 'Α. Μακρή: Η η λ ι ο ρ ε ί τ ι κ η…Δ α- ϊ κ ή T έ χ ν η - Η η γ έ ς κ α ί 'E π ι δ ρ ά σ ε ι ς, "Αθήνα 1948 . Μανώλη Χα… τζηδΞκη= 'Η? K ρ η ται κ ή Z ω γ ρ.α φ ι κ ή κ α ί 6 'Ι τ α λ ι κ ή Χ α λ κ ο- Υ 9 α φ ί α, 'Ηράκλειον Κρήτης 1947. . 23 ΜΟΡΦΟΛΟΓΞΑ 'Ο χαρακτήρας τής τέχνης είναι πρόσθετος στά λαϊκά άντικείµενα, πού κατασκευά- ζονται γιά νά καλύψουν πρακτικές ή θρησκευτικές άνάγκες. "Ετσι, ή πρώτη άρετή ένός όντικείµενου είναι ή λ ε ι τ ο υ ρ γ ι κ 6 τ η τ α, ή ίκανότητα νά Εξυπηρετεί τίς πρακτικές &νάγκες γιά τίς όποίες δηµιουργήθηκε. T6 μεγάλο μυστικό τής λαϊκής τέχνης είναι ότι φιλοκαλεί ύπηρετόντας τή χρεία. 'Η καλαισθητική φροντίδα δέν έκδηλόνεται µόνο µέ τή διακόσµηση &λλε καί μέ τό όλο σχήμα πού, άν καί καθορίζεται &Ξ3 τή χρήση του, έχει άνεση καί άρµονία.'Υπάρχουν περιπτώσεις όπου ή διακόσμηση κάνει πιό εύ- χρηστα τά σκεύη. Τά παραπάνω ίσχύουν καί γιά τά σταθερά στοιχεία τών χτισµάτων, τα- βάνια, πόρτες, κάγκελα, µεσάντρες, λιθανάγλυφα κ.λ.π. Σημαντικός παράγων πού έπιδρΞ στή διαµόρφωση τού σχήματος καί.τδν διακοσµητι- ν θεμάτων είναι οί δυνατότητες πού προσφέρει τό ύλικό άπό τό όποίο είναι κατασκευασ- ΄ "0 ΐ6 κάθε Είδος… Η &ξιοποίςση τόν τεχνικΏν καί αίσθητικύν δυνατοτήτων κάθε ύλης . :: . ο . . ..! . ? ", - , ., ,… … …, …»: ΄ "& τό κύριο προσόν "-.,΄…'3ΐ; ;ζιΐ'λι΄]ξ7 ΐζΧΨξ€η. Έ€.ΈΠζ, βλΐ'1ζΌι.'|2ξ; πως ζει ζδξ,ο 'ςΚ!,,,ξ?.ίΐ,ςψ';"πµ"!!! & , , .. ο… -' .… ,- ……-έ' & ,? Ρ…? …,.,.……….…-"…- …- . Ξ ' ::., *… 'τ τροποποιεζται μι ςξ π…ρνόιι ξπύ …λι…ω υπ σλικοτ 49 Μν…νβνθζ: οπλο πλλ9ϊυΗ ε…… 'ς;ται στήν ξυλογλυπτική, στή λιθογλυπτική, τό κέντημα, τήν ύφαντική, τή δαντέλ- τή χαλκουργία, τό βοτσαλωτό δάπεδο, τήν ένθετική κ.λ.π. 'Ακόµα καί ή όπτική γω- ' 3 νία άπό τήν όποία φαίνεται συνήθως τό έργο, έπηρεάζει τό σχέδιο τόν µοτίβων του. 'Y- a. v; πολογίζονται καί οί βραχύνσεις της προοπτικής.Σ'? αι… η τεχνική πε; χρησιµοποιείται έπιδρΞ στή µορφή κάθε θέματος. Π.Χ. διαφορετικά όποδίδεται τό ίδιο θέµα στό "µετρη- τ6" κέντηµα άπό ότι στό "σχεδιαστό". T6 ίδιο συμβαίνει στά χάλκινα, άν είναι χτυπητά ή χαρακτό κ.λ.π. 'Ηγόλη διεργασία ένός θέµατος γιά νά µεταβληθεί άπό παράσταση σέ κόσµηµα γίνε- ται µέ µιάν ένιαία διαδικασία πού, γιά λόγους καθαρά μεθοδολογικούς, µπορούµε νά τή χωρίσουμε στά τρία βασικά της χαρακτηριστικά, στή σ χ η u a 1 o καί η σ η, δηλαδή στήν µερική ή δλική άναγωγή τής µορφής σέ &πλά γεωµετρικά σχή- ματα, στήν & ο α ί ρ ε ο η, δηλαδή στήν άποβολή χαρακτηριστικύν τής μορφής πού είναι δευτερεύοντα, περιστασιακά ή παροδικά καί στήν Ξ ξ α ρ σ η, δηλαδή στόν τονισμό µέ τό µέγεθος καί τό χρό- μα µερικύν χαρακτηριστικών λεπτομερειύν. Αύτό έκδηλόνεται καί στήν παράσταση τού άν- θρόπινου σώµατος "οπου τό πιό έκφραστικό του μέρος, τό κεφάλι γίνεται µεγαλύτερο ά- πό τά άλλα. οΕπισης, σέ συνθέσεις, & ήρωας σχεδιάζεται µεγαλύτερος από τά άλλα πρό- σωπα καί, πολλές φορές, µέ λαμπρότερους χρωματισµούς. Μερικές φορές ή διεργασία αύ- τή φτάνει ός τήν &ποπαραστικοποίηση, έτσι πού τό άρχικό θέµα νά μήν άναγνωρίζεται πιά καί νά έχει γίνει ένα παιγνίδι χρωμάτων καί σχημάτων. Αύτό παρατηρείται κυρίως σέ θέµατα πού δέν έπιδέχονται πύκνωση ή πού είναι ξένα πρός τίς όπτικές συνήθειες καί τή μορφική &ντίληψη τού λαού. Οί δύσκολες συνθήκες κάτω άπό τίς όποίες άσκήθηκε ή τέχνη κατά τούς χρόνους τής ?ουρκοκρατίας δηµιούργησε καί τήν έ π ί φ α σ η π ο λ υ τ 6 λ ε ι α ς, δηλα- δή τήν &ποµίμηση δυσεύρετων καί δαπανηρύν ύλικύν άπό άλλα προσιτά καί φθηνά. Παρά… δειτµα & ζωγραφική &π0μ€μηση δρθομαρμ&ρωσης. ΒΙΒΛΙΟΓΡΑ21Α= Κίτσου ΄Α. Μακρή: Μ o ρ φ ή κ α ί T ε χ ν ι κ ή, "Χρονικό'Τ1" 'Αθή… να. τού ίδιου: Π.έ ε ς T's χ ν ι κ έ ς κ α ί …Μ o ρ φ έ ς σ τ ή Χ ε ι ρ ο τ ε χ- ν ί α µ α ς, έφημ. "το ΒΗΜΑ" 17 Νοεµβρίου 1963. ?3 ΈΆΛΗΠΙΚΟ ΜΠΛΡΟΚ. Κατά τό 180 αίόνα παρατηρείται όχι µόνο στήν 'Ελλάδα μά καί σίόλη τή Βαλκανι- a? καί τή Μικρά "Ασία μιά πραγµατική είσβολή τού εύρωπαϊκού µπαρόκ. Τό φαινόµενο ΐ έπρεπε νά μελετηθεί στό σύνολό του. 'Επειδή, όμως, δέν διαθέτουµε έπαρκή στοι- χεία για όλον αύτό τό χώρο, θά έπιχειρήσουμε µια προσέγγιση τού θέματος μέσα στόν Ελληνικό χΞρο. "Η προέλευση τού µπαρόκ δέν είναι ή ίδια σ'όλες τίς έλληνικές περιο- χές &λλά έξαρτάται άπό τούς πολιτισμικούς καί οίκονομικούς δεσµούς κάθε περιοχής μέ χώρες τής Εύρόπης. Αύτού όφείλονται καί οί τοπικές &πΐρύσεις τού έλληνικού µπα- … οι , κ. Στα "Επτάνησα προέρχεται άπό τήν 'Ιταλία, στό πήλιο, στ Αµπελξκια πτί στη . …' . . :. .. . .… …. ". Η," :…... ζωτική Μακεδονία άπό τή Μεσευρόπη καί ιδιαίτερα τη Βι…ννα :… σα3ανιονρΨ οχι µ…»… " - … … - …'… - . . Με . Ο"Ό διακόσµΉση σπιτ=…ν Σαλέ καί στούς ορθόδοξους νκννι. νυν …λν »" η "' …! - ." …. ' ζ,… …. ., ",… ..: τ΄. ,…'....…., ΄΄ ,. "κπλς…ξα είναι δυσπιστη προς κάθε στοιχείο πο ιµχε α. από την …σρ………. …ς α………,… ',…σμε έδδ πώς τό µπαρόκ είναι ή καλλιτεχνική έκφραση τής 'Αντιμεταορύθμισης. 4 "Εν τούτοις, ή οίκονοµική άνοδος, ή άνάπτυξη τόν έμπορικδν, ναυτικδν καί µεταποιη- τικδν κοινωνικδν στρωµάτων, η πυκνότερη έπικοινωνία µέ προηγμένους λαούς, προκαλούν µιά γενική άλλαγή στην ψυχολογία τόν ραγιάδων καί μιά καινούργια κοσμοαντίληΦη. Τά παλιά έκφραστικά µέσα γίνονται άνεπαρκη καί άνοίγει δ δρόμος γιά γόνιμη είσαγωγή νέων μορφών. T6 µπαρόκ µέ τήν ανησυχία του, τά εύκίνητα φυτικά διακοσµητικά Θέµατα, τό έντονο άνάγλυφο -άντίΘετο άπό τό παραδοσιακό ήρεμο "στρωτό" - άνταποκρίνεται στίς καινούργιες έκφραστικές άνάγκες. ΒΙΒΛΙΟΓΡΑΦΙΛε Κίτσου 'Α. Μακρή: Οί φεγγίτες ταν 'Αρχοντικ6ν-'Από τό Βυζάντιο στό Μπαρόκ, Πρακτικά ΑίΣυµποσίου Λαογραφίας, Θεσσαλονίκη 1975, σελ. 177 5. ΠΟΛΕΟΔΟΞΤΙΑ ΑΡΧΙΤΠ(ΤΟΐΠΚΗ Τά ελληνικά χωριά µπορούµε νά τά χωρίσουµε σέ τρείς βασικούς τύπους, πού ό καθένας τους Εχει πολλές παραλλαγές, στόν & π λ ό, στό σ ύ ν 0 € τ 0 καί στόν n α- ρ ά λ ι ο. ‘0 πρώτος άποτελείται άπό ένα κύτταρο µέ κεντρικό πυρήνα την πλατεία &… που συγκεντρώνεται ή κοινωνική ζωή τού χωριού, Θρησκευτική, έμπορική καί ψυχαγωγι- κή. 'Ο δεύτερος, ό σ ύ ν 0 ε τ ο ς άποτελείται άπό δύο, τρία % τέσσερα, όχι έντε- λ6ς άποκολληµένα κύτταρα, μΕ ίδιαίτερο τό καθένα τους πυρηνα. Πάντως €να είναι τό κέντρο τού χωριού. ‘0 π α ρ ά λ ι o ς άναπτύσσεται κατά μήκος της παραλίας καί σέ μικρό Βάθος. "Ολα τά κτίρια εχουν πρόσοψη πρός τη θάλασσα. Δύο είναι οί βασικοί τομείς τάς άρχιτεκτονικης κατά την Τουρκοκρατία, ή έκκλη- σιαστική άρχιτεκτονική καί τό σπίτι. 'Υπάρχουν καί άλλες κατασκευές είδικΞς χρήσης, όπως οί βρύσες, τά γεφύρια, τά άλώνια .... Εκκλησιαστική άρχιτεκτονικη.Οί έκκλησίες της Τουρκοκρατίας έφαρμόζουν όλους σχεδόν τούς τύπους της βυζαντινής άρχιτεκτονικης, σέ μικρότερες διαστάσεις καί μέ εύτελέ- στερη κατασκευή. 'Επικρατούν, όμως, οί τρίκλιτες η μονόκλιτες βασιλικές, ξυλ6στεγες Η θολωτές σέ ποικίλες παραλλαγές. Στά νησιά καί στούς βενετοκρατούµενους τόπους µπαί- νουν καί μερικά φραγκικά στοιχεία, όπως τά όξυκόρυφα τόξα, η έπιμελημένη ίσοδομική τοιχοποιία μέ σκαλισμΞνες πέτρες καί τά ίταλίζοντα άνάγλυφα. Στά καθολικά τόν μονα- στηριών συνηθίζεται & λεγόαενος άθωνικός τύπος μέ πλαγινούς ήµικυκλικούς "χορούς". ' ίτια. Δύο βασικοί τύποι σπιτιδν έπισημαίνονται, & βορειοελλαδίτικος καί 6 αίγαισ- "λαγίτικος. '0 χωρισμός είναι συµβατικός γιατί σπίτια νησιδν δέν άνήκουν.στόν αί- ποπελαγίτικο καί τό άντίστροφο. ‘0 βορειοελλαδίτικος σε πρός τη γενική του µορφή ? τη διάταξη τόν χώρων παρουσιάζει τόν τύπο έκείνο τού φρουριακού πολυόροφου σπι- …ύ πού έοαρµόστηκε παλιότερα άπό τούς Βυζαντινούς καί έπικράτησε κατά τήν Ψουρκο- ;π1ία σ'δλδκληρη την ηπειρωτικό 'Ελλάδα καί σέ μερικά νησιά, όπως σημειώνουν οί δικοί µελετητές. '0 αίγαιοπελαγίτικος παρουσιάζει πολλές άντιστοιχίες μέ τόν τύπο "'3 επικρατεί στήν κεντρι,η Μεσόγειο. . . ο 8 Σ 8 ά ρ τ ς σ τ 'A μ π ε - , "τ':ΜοΡΡ.Λ.αΙΑ= υ.γ. “Asap-1557;: ο 0 σ π ί εξ & «» , " Η , , . η, -' ι-' » .… , . οι . -- λ κ ι α, 'Α0ύνα 1928. &. Βασιλειάδη: & ι ο α » … γ & ο 1 Q ν Λ ι , « ι απ… ε … γ ί τ ι κ η "& ρ χ ι τ ε κ τ ο ν ι κ η, "Αθήνα 1955. Κ.Π. Φωκϊ…Κόσµετάτουε Κ ο… : λ η ν ι α κ &» Β΄ 'Α 0 x ι τ ε κ τ 0 ν ι κ ή, "λούνα 1962. "Ιωάννου Ησυµανούδη: ρ α τ η ρ ή σ ε ι ς; & π ί τ'η ς 'Λ ρ χ ι τ ε κ τ ο ν ι κ η ς τ ι ν & ν 5 Η α ω ν, ΄Αθήνα 1968. 'I. Λυγίζου: !! η σ ι ώ τ ι κ η 'Α ρ χ ι τ ε κ τ ο ν ι κ ή, 6 (τα ' . : ..» .… . Αθήνα 1943. Γεωργίου Μέγα: Θεσσαλικαί οιπίσεις; Λ€ηνα 1946- τον » 30"? …' . λ- . *" , . οι ." -» - ... . λ η ν ι κ ή 0 ί κ ί α, Αθήνα 1949. του ίδιου; 'Η! & ο ι κ η κ « τ ο ι κ ι α της Δ ω δ ε κ α ν ή σ ο υ, 'Αθήνα 1949. Νικ. Μουτσόπουλουπ Τ ό 'λ ρ χ o ν τ ι κ 6 , Σ ι ό ρ Μ α ν ω λ ά κ η σ τ η B έ ρ o ι α, 'Αθήνα 1960. Τού ίδιου: Κ α - & 0 C O c‘. o ρ ι &, Τ'ά 'Α ρ χ o ν τ ι κ ά, "Αθήνα 1962. τού ίδιου: 'Η. Δ α ί κ ή ΄Λ ρ- x ι τ ε κ τ ο ν ι κ ή τ ή ς B έ ρ o ι α ς, ΄Λοήνα 1967. τού ίδιου: 2 π ί τ ι α τ ς Χ α λ κ ι δ ι κ ή ς, 'Αθήνα 1968. "Αργύρη Πετρονότη= 0 ί κ ι σ α o ί κ'α [ 'Ο :" 'Λ ρ χ ι τ ε κ τ o ν ι κ ά Μ ν η μ ε ί α σ τήν ρ ε ι ν ή Γ 0 p 1 υ ν ί α , 'Αθήνα 1975. Πάνου- Ξικολή Τζελέπηι Δ ο"? κ ή 'Ε λ λ η ν ι κ ή "Λ ρ χ ι τ 6 κ τ o- ν ι κ ή, 'Αθήνα 1971. "Αγγελικής ΧατζημιχάληιιΑ MAISON GRECQUE, 'Αθήνα 1949. Ε. ΛΙΘΟΓΔΥΠΤΙΚΗ - ΞΥΛΟΓΛΥΠΤΙΚΗ 'H έλληνική λαϊκή λιθογλυπτική τού 18ου καί 19ου αίώνα περιορίζεται σέ χαµηλά άνάγλυφα πού είτε κοσµούν λίθινα άρχιτεκτονικά μέλη είτε έντοιχίζονται σέ διάφορα σηµεία τής τοιχοποιίας. Οί λιθογλύφοι, οί "πελεκάνοι" όπως τούς έλεγαν τότε, άνή- πουν συνήθως στίς κομπανίες τόν χτιστάδων µαζί μέ άλλες είδικότητες άπό μαστόρους. 'Η τεχνική τους ξεκινάει άπό ίσλαµικά πρότυπα άλλά πλουτίζουν τό θεματολόγιό τους καί µέ άλλες παραστάσεις, όπως άνρρώπινες µορφές, άκόμα καί άπόπειρες προσωπογραφίας. Τά βασικά θέµατα είναι'τό άνθοδοχείο, τό κυπαρίσι, ή σχηµατοποιημένη έκκλησία, µορ- φές άγίων, πουλιά, ζύα, σταυροί, "ηλιοι, δικέφαλοι άετοί καί κλιµατίδες. "Ενα ένδι- αφέρον είδος λιθανξγλυφου είναι οί κτητορικές έπιγραφές σ'έκκλησίες καί σπίτια, µέ έσόγλυφα ή έξύγλυφα γράμµατα καί λογής διακοσμητικά. BE ψηλό άνάγλυφο είναι καµωμέ- νες οί αίνιγµατικές άνθρώπινες µάσκες πού προβάλλουν σέ τοίχους σπιτιύν καί έκκλη- σιύν, γιά τίς όποίες δίνονται διάφορες έξηγήσεις πού καµμιά τους δέν είναι δριστική. 'Η έκκλησιαστική ξυλογλυπτική άσχολήθηκε µέ τήν κατασκευή τέμπλων, δεσποτικύν θρόνων καί είκονοστασιύν. Τό ψηλό ξυλόγλυπτο τέμπλο έµφανίζεται στήν ΄Ελλάδα κατά τόν 16ο αίύνα καί πιθανόν προέρχεται άπό τήν περιοχή τού Νόβγκορόντ τής Ρωσίας. Τό παλιότερο γνωστό χρονολογηµένο τέµπλο βρίσκεται στήν έκκλησία τού 'Αγίου Νικολάου στό Βελβενδό Κοζάνης κι έγινε στά 1591. Τά πρύτα ξυλόγλυπτα τέμπλο είναι τά λεγόµε- να "στρωτά", στά δποία κυριαρχούν συμβολικά θέµατα σέ χαµηλό άνάγλυφο. 'Αδγότερα, καί κυρίως άπό τά µισά τού 1δου αίύνα ή τεχνική γίνεται τολµηρότερη, τό άνάγλυφο έν- τονο μέ διαµπερή κενά άνάμεσα στίς μορφές καί τό θεματολόγιο πλουτίζεται μέ σκηνές άπό τήν 'Αγία Γραφή, τά Συναξάρια καί λαϊκές παραδόσεις. "Επίσης μέ δύναμη καί παλ- µό αποδίδονται είκόνες άπό τή φύση καί τήν καθηµερινή ζωή. Σέ μερικές περιπτώσεις τό άνάγλυφο πλουτίζεται μέ χρώµατα. ΣΕ όλη αύτή τή φάση είναι φανερή ή έπύδραση τού εύρωπαΐκού μπαρόκ. . , "Η άστιπή ξυλογλυπτικς παρουσιάζεται πυρίως στά δραστήρια ήμιαστικά έμποριπά καί βιοτεχνικά κέντρα τής Βόρειας 'Ελλάδας καί τόν νησιών. Στολίζει, µέ φυτ κά κυ- ρίως µοτίβα, τόσο τά σταθερά στοιχεία τού σπιτιού -τα3άνια, πόρτες, μεσάντρες, κόγ- κελα… όσο καί τά λιγοστά έπιπλα πού χρησιμοποιούσαν τότε - σκαµνάκια, κασσξλλες, σο- οράοες, λίκνα κ.ά. . 6 'Η ποιµενική ξυλογλυπτική είναι κυρίως τέχνη τύν βοσκών, πού γεµίζουν τίς µα- κριές ώρες τής άναγκαστικής τους µοναξιάς σκαλίζοντας µικροαντικείµενα. Γκλίτσες, ρόκες, κουτάλια, πιρούνια, σφραγιστερά, πίπες, βελονοθήκες, σφοντύλια, χαράζονται µέ πολύ άπλά έργαλεία, συνήθως ίναν σουγιΞ, άλλά τό &ποτέλεσµα είναι άξιόλογσ. 'Η ναυτική ξυλογλυπτική άνθησε στά µεγάλα ναυπηγικά κέντρα τής 'Ελλάδας. "Έργα της είναι κυρίως άκρόπρωρα μέ μορφή γυναίκας, άνάγλυφες έπιγραφές πλοίων καί σκαριά, δηλαδή μικρογραφίες πλοίων. , ΒΙΒΛΙΟΓΡΑΦΙΑ: Νίκου Γρηγοράκη: Δ α ί κ ά Ξ υ λ 6 γ λ υ π τ α, Τρίπολη 1978. Νικολ. Φωκά Κοσµετάτου: T6 T‘é µ π λ α έν Κ ε φ α λ η ν ί α, 1972. Δηµ. Σταυέλλου: T 6 T έ μ π λ ο τ ο 6 "Α η N ι κ 6 λ α Σ τ 6 Γ'α λ α ξ ε ί δ ι κ α ί ό T ε χ ν ί- τ η ς τ ο υ, "Αθήνα 1973. 'Αγγελικής Χατζηµιχάλη: LA SCULPTURE SUR BOIS, 'Αθήνα . 1950. Κίτσου:'Α. Μακρή: 'Η Ξ υ λ 0 γ λ υ π τ ι κ ή τ ο ύ Η η λ ί o υ, Βόλος 1958. τού ίδιου: 'E λ λ η ν ι κ ά A a ϊ κ ά κ α ί Η ε τ α β υ ζ α ν τ ι ν ά Ξ υ λ 6-- Y λ υ π τ α, 'Αθήνα 1962. 'Αντ. Φαρμακιύτη: T 6 T'é n π λ α τ 6 ν 'E κ κ λ η σ ι- ό ν τ ο ύ A ι β α δ ί 0 υ , Λιβάδι 1977. Βικτωρίας Νικήτα-Σκαρτάδου: T 6 M ον α- σ τ ή ρ ι τ ή ς M π ο υ ν ά τ σ α ς κ α ί τ ά A ι θ α ν ά γ λ υ φ 6 1 o υ, Θεσ- σαλονίκη 1977. τής ίδιας: 'Ο Γ λ ύ π τ η ς M ί λ ι…ο ς σ τ 6 ν T 6 π ο τ 0 u, περιοδικόΑΡΜΟΛΟΙ, Αύγουστος-Δεκέµβριος 1977, σελ.47. 'Βπίσης στήν έκδοση τής ?Εθνικής Τραπέζης τής 'Ελλάδος " N ε o ε λ λ η ν ι κ ή Χ ε ι ρ o 1 ε χ ν ί α" 16 άρθρα "Λιθογλυπτική" τής Πόπης Ζάρα καί "Ξυλογλυωτική" τού Κίτσου Μακρή. 7 . ΖΩΓΡΑΦΈ 'm & γ ι ο γ ρ α φ ί α, συντηρητική άπό τή φύση της, συνεχίζει τή βυζαντινή παράδοση σέ χειροτεχνικό έπίπεδο. "Οπως πολύ σωστά παρατήρησε & Μανώλης Ξατζηδάκης, QC &γιογράφοι τού 1Βου καί τού 19ου αίύνα είναι χωρικοί. Στίς έπιγραφές τύν έκκλη- σιύν συναντούμε &γιογράφους χωρικούς άπό τούς Χιονιάδες, 16 Καπέσοβο, τή Ξαμαρίνα, τή Γαλάτιστα, τό Φορτόσι, τή Δράκια καί άλλα χωριά. Φυσικά καί άπό τό "Αγιον "Ορος. BE μικρές όµάδες περιτρέχουν τόν έλληνικό χύρο καί τοιχογραφούν έκκλησίες χωριών καί μοναστηΡιύν. Πολλοί άπό αύτούς τό χειμύνα έργάζονται 016 χωρ 6 τους καί έτοιυά- ΄ ζουν φορητές είκόνες πού τίς πουλούν κατά τίς περιοδείες τους. 'Επιδράσειςζάπό τή δυτικοευρωπαΈκή ζωγραφική συγκερασµένες μέ βυζαντινά στοιχεία καί λαϊκή διακοσµητι- κή &ντίληψη χαρακτηρίζουν τήν &γιογραφία τής έποχής. 'Ενδιαφέρουσες είναι οί σκηνές µέ διδακτικό-ήθικολογικό περιεχόμενο, καθώς καί οί σκληρές τιμωρίες τύν άµαρτωλδν στούς νάρθηκες καί πιό σπάνια στούς γυναικωνίτες. Ζωηρή φαντασία καί έκφραστική τόλ- µη δίνουν µιάν ίδιαίτερη δύναμη στά έργα αύτά. ' 'Από τά µέσα τού 1δου αίύνα καί πέρα έχουμε ένα πλήθος άπό ζωγραφικές διακοσμή- σεις σπιτιύν στή Σιάτιστα, την Καστοριά, τ'Αµπελάκια, τό Πήλιο, τό ΜόλυΒσ Μυτιλήνης, τά Ζαγοροχώρια κ.λ.π. Είναι κυρίως &πεικονίσεις µεγάλων λιµανιύν τής Μεσογείου λεω- σταντινούπολη, Βενετία, λαλκίδα- "η άλλων πόλεων -Βιέννη, Φραγκφούρτη- πού άπλώνον- ται σέ ζωγραφική φρίζα ψηλά στούς τοίχους τού δωµάτιου ύποδοχής των σπιτιών. Σπανιό- ΄ ! τερα βλέπουµε πολεμικές σκηνές»ή προσωπογραφίες ήρύων. Πολυ συνηθισµένο θέµα ειναι 7 16 άνθοδοχεία σέ ποικίλες παραλλαγές, πού τά συναντούμε επίσης στίς ποδιές τών τέμ… πλων. Τά περισσότερα άπό τά θέµατα προέρχονται άπό χαλκογραφικά πρότυπα. Πίνακες ζωγραφικής έχουμε σίγουρα άπό τήν τρίτη δεκαετία τού 19ου αίώνα. Οί πιό γνωστοί είναι οί ίστορικές σκηνές άπό τήν "Επανάσταση τού 1821 πού ζωγράφισε δ άγω- νιστής Παναγιώτης Ζωγράφος µέ τά παιδιά του γιά νά συνοδεύσουν τά άπομνηµονεύµατα τού Στρατηγού Μακρυγιάννη. Πίνακες σέ πανί, χαρτόνι, τενεκέ κ.λ.π. έκανε καί ό Θεό… φιλος, γιά τόν όποίο θά µιλήσουμε ίδιαίτερα. 'Από τά μέσα τού 19ου, κυρίως, αίώνα άναπτύσσεται καί ή πλοιογραφία, µέ παραγγελίες 16v καραβοκύρηδων. "Ενδιαφέρουσες περιπτώσεις είναι οί συύΞασμοί ζωγραφικής μέ τή λιθογλυπτική ή τήν ξυλογλυπτική. ΒΙΒΛΙΟΓΡΑΦΙΑ: Σπύρου Βασιλείου: P α λ α ξ ε ι & ι ώ τ ι κ α Κ α ρ ά β ι α, "Αθήνα 1934. Βασ. Λαούρδα: "Β'ν α ς A a ί κ 6 ς Z ω γ ρ ά φ o ς τ o 6 M a κ ε 6 0 ν ι- κ o ύ 'Α γ 6 ν ο ς ,'Αθήνα 1962. Ρ. Μελετόπουλου: E ί κ o ν ο γ ρ α φ ί α τ ο ύ 2 1, "Αθήνα 1971. ΄Αγγελου Προκοπίου: T 6 E ί κ ο ο ι έ ν α σ τ ή A a ί κ ή Z ω- Σ Υ ρ α φ ι κ ή τ o υ, 'Αθήνα 1940. Γιώργου αυατούρα: Δ ώ δ ε κ α A α ί κ 0 ί z ω- ά φ o ί, 'Αθήνα1974. Κ.Γ.Σταλίδη: "Β 6 n Υ ! Ό σ σ α ί o ι Z ω γ ρ ά φ o ι κ α τ ά δι Δ ι ά ρ κ ε ι α τ ή ς T o υ ρ κ o κ ρ α τ ί α ς, "Έδεσσα 1973. Κίτσου "Α. Μα- 6 n ή λ ι ο, Βόλος 1939. τού ίδιου: Ο ο! κρή: '0 Z ω γ ρ ά φ o ς Θ ε 6 φ ι λ ο ς Δ α ϊ κ έ ς z ω Y ρ α φ ι έ ς σ τ 6 M o ν 9 σ τ ή ρ ι τ o ύ "Α η A a υ ρ έ ν - z ω γ ρ & φ o ι, Βόλος 1952. '13»;- 0's 1 η, Βόλος 1947. τού ίδιου: Δ ύ o A α ί κ o κής Τραπέζης τής 'Ελλάδος: Σ τ 0 χ α σ µ ό ς M a κ ρ υ γ ι ά ν ν η, χ ε ί ρ Π α - ν α γ ι ώ τ η Z ω γ ρ ά φ ο υ, "Αθήνα 1976. 8 . ΧΙοΝΙΑΔΠΒε ΖΩΓΡΑΦΟΙ Είναι γνωστό πώς κατά τήν Τουρκοκρατία πολλά έλληνικά χωριά είχαν έξειδικευθεί σέ μιά µορφή δραστηριότητας, όπως ή Πυρσόγιαννη στήν οίκοδομική, τό Πεντάλοφο στήν λιθογλυπτική, τό Μέτσοβο στήν Ξυλογλυπτική, ή Πορταριά στή Μεταξουργία, οί ΚαλαρρύΆ τες στήν χρυσο-ασηµουργία κ.λ.π. T6 µικρό όρεινό χωριό τής "Ηπείρου, οί Χιονιάδες, σήµερα µέ µόνο 12 μόνιμους κατοίκους, έβγαλε πάνω άπότ60 γνωστούς ζωγράφους μέσα σέ δύο αίώνες, άπό τά µέσα τού 180υ µέχρι 16 µέσα τού 2Οού. Παλιότερα, στά κοντινά χω- ριά λέγανε: "Χιονιαδίτης είσαι; Ζωγράφος είσαι",Θά µελετήσουµε, λοιπόν, ίδίαίτερα τό χωριό αύτό καί τούς ζωγράφους του, πού τό έργο τους είναι σκορπισµένο στήν "Η= πειρο, τή Δυτική Μακεδονία καί τή Θεσσαλία. Οί ζωγράφοι 16v Χιονιάδων δέν συγκρότησαν ίδιαίτερο έπαγγελµατικό σωματείο, "ο… πως άλλοι τεχνίτες σέ πολλές περιοχές τής 'Ελλάδας, άλλά ήταν χωρισµένοι κατά 1a- τριές, µέ κοινότητα καταγωΥής άπό πατέρα. Τρεί'ς ήταν οί πατριές ή φάρες αύτές: οί Πασχαλάδες, οί Μαρινάδες καί οί Τσατσαίοι.Καθεμιά τους είχε τό ίδιαίτερο έργαστήριό της, όπου γινότανε καί ή µαθητεία τών νέων. Στά έργαστήρια αύτά έτοιµάζονταν x006- ως φορητές είκόνες σέ σανίδι.Κατά µικρές όπάδες ξεκινούσαν άπό 16 χωριό τους καί άναλάβαιναν όχι μόνον άγιογραφίσεις έκκλησιών άλλά καί διακοσμήσεις σπιτιών μέ το- πία, προσωπογραφίες, νεκρές φύσεις καί λογής άλλα διακοσμητικά. Σπουδαιότεροι 616 τούς χιονιαδίτες ζωγράφους ήταν 6 Κωσταντίνος Μαρινάς, πού 8 ζωγράφισε στό σπίτι τού φιλικού Κωσταντίνου Ρόδου στό Τσεπέλοβο τούς γάµους τού Να- πολέοντα καί σκηνές άπό τούς ναπολεόντιους πολέµους, όΜιχ2;ήλ Ζήκος, πού έκανε τήν άγιογραφία τού νεοµάρτυρα 'Αγίου Γεωργίου άπό τά Γιάννινα μόλις 13 µέρες µετά 16 G6— v616 του καί 6 Παγώνης πού δούλεψε κυρίως στό Πήλιο άπό 16 1801 ώς τά 1838. 'Ο Παγώ- νης είναι ή πιό ένδιαφέρουσα φυσιογνωμία, άν καί παρουσιάζει άνισότητες. Διακρίθηκε κυρίως σάν τοπιογράφος, όπως καί 6 γιός του 'Αθανάσιος πού πέθανε τήν τελευταία εί- κοσαετία τού 19ου αίώνα. ΒΙΒΛΙΟΓΡΑΦΙΑ: Δημ. 'Αγραφιώτη: 'Ο Σ ι ο ν ι α΄δ ί τ η ς Z ω γ ρ ά φ o ς M 1 χ α- ή λ Ζ ή κ ο ς κ α ί ή Σ υ ν τ ρ φ ι ά τ o υ σ τ 6 Μ ε τ α ξ ο χ ώ ρ ι 'Α γ ι- 6 ς, 'Ιωάννινα 1977. Κίτσου 'Α. Μακρή: Δύο A 6 ί κ ο ί Ζ ω γ ρ ά φ ο υ, Βόλος 1952. Γεωργίου Π α ? σ ίου: ‘A γ ι o γ ρ α φ ί α κ α ί 'A γ ι γ ρ ά φ 0 1 1 ύ ν'Χ ι o- ν΄ι ά δ ω ν , "Ιωάννινα 1962. 'Η µ ε ρ ο λ 6 γ ι o "Εταιρείας Παπαστράτου 1973. 9. ΘΕΟΦ1ΛΟΣ 'Ο γνωστότερος, καί έξω άπό τά σύνορα τής 'Ελλάδας, λαϊκός ζωγράφος είναι άσφα- λώς 6 Θεόφιλος Ρ; Χατζημιχαήλ. Γεννήθηκε γύρω στά 1870 στή Βαρειά Μυτιλήνης. "Εφηβος άκόμα έφυγε γιά τή Σµύρνη, πού είχε τότε έντονο έλληνικό χρώµα, κι έκεί κάνει έπάγγελ- μά του τή ζωγραφική. Δέ σώζονται έργα του αύτής τής περιόδου γιατί μεσολάβησε ή γνω- . στή καταστροφή τού 1922. Στά 1897 έρχεται στήν έλεύθερη 'Ελλάδα, έθελοντής στόν πόλε- μο αύτής τής χρονιάς. Μένει στό Βόλο καί στό Πήλιο ώς τά 1927 καί ζωγραφίζει µέ άκού- ραστη δραστηριότητα τοίχους άπό μικροµάΥαζα καί σπίτια, καθώς καί πίνακες σέ χαρτό- νια, πανιά, σανίδια καί τενεκέδες. Φτωχός καί καταφρονεμένος, ζεί μέσα σέ µεγάλη άθλι- ς ότητα. Στά 1927 φεύγει γιά τήν πατρίδα του Μυτιλήνη , συνεχίζει κι έκεί τό έργο του κάτω άπό τίς ίδιες δύσκολρς συνθήκες καί στίς 21 Μαρτίου 1927 πεθαίνει άπό τροφική δη- λητηρίαση. Λίγα χρόνια πρίν άπό τό θάνατό του γνωρίζει 16 έργο του 6 µεγάλος τεχνο- κοίτης Στράτης 'Ελευθεριάδης, γνωστός στό Παρίσι καί σ'δλον τόν κόσµο ώς ΤΕΕΙΑΒΕ, καί άπό τότε άρχίζει ή άναγνώριση τής άξίας τού φουστανελλά αύτού ζωγράφου.Διαπρεπείς "Βλ- ληνες καί ξένοι τεχνοκρίτες τού άφιερώνουν ένθουσιαστικά σχόλια, όργανώνονται £186- σεις έργων του στήν 'Ελλάδα καί 16 'Βξωτερικό καί τόν Αύγουστο τού 1965 έγκαινιάζεται μέ µεγάλη έπισημότητα τό Μουσείο Θεοφίλου στή Βαρειά Μυτιλήνης."? πήρξαν, όµως, καί σφοδροί έπικριτές τού έργου του, πού δέν τού άναγνώριζαν τήν παραµικρή άξίά. Τά έργα τού Θεόφιλου είναι τοπιογραφίες, µυθολογικέςλπαραστάσεις, σκηνές άπό τήν 'Επανάσταση τού 1821, ρωπογραφικά θέματα, μερικές προσωπογραφίες καί λίγες άγισγραφί- ες. Πρότυπά του είναι λαΐκές λιθογραφίες, καρτ-ποστάλ, είκονογραφήσεις λαϊκών έκδό- σεων, φωτογραφίες κ.λ.π. Ξεκινώντας άπό τοσο ταπεινές άφετηρίες δημιούργησε "ενα θαυ- µαστό έργο όπου "κοιτάζει΄τόν κόσμο µέ τήν άγνότητα τών γαλανύν µατιών του". ME μιά µοναδική εύαισθησία στό χρώμα άποδίδει τούς ήπιαστους τόνους τού έλληνικού τοπίου. "Εργα του, έκτός άπό τό Μουσείο Θεοφίλου, βρίσκονται στό Μουσείο "Ελληνικής λαϊκής Τέχνης στήν 'Αθήνα, στίς Συλλογές "Εµπειρίκου καί Μακρή καί σέ πολλούς συλλέκτες. Συ- νολικό έργο του είναι οί τοιχογραφίες στό σπίτι τού Γιάννη Κοντού, στήν 'Ανακασιά "Λ- νω Βόλοω. ΒΙΒΛΙΟΓΡΑΦΙΑ: "οδυσσεα τα… 'o z ω γ … φ o ς e ε 6 φ ι λ o ς, …" 1973. Έμ- ποσικής Τραπέζης τής "Ελλάδος, έπιμέλεια Γιάννη Τσαρούχη: 0 ε 6 φ ι λ ο ς, "Αθήνα 1966. Γ.Κ.Κατσίµπαληι Β ο 8 λ ι ο γ ρ α φ ί α 6 ε 6 ο ι λ o υ Ρ. I a τ ζ ημ ι- x a ή λ, "Αθήνα 1955. "Πι Λαµπίρηι ‘0 Z ω γ ρ ά φ o ς G ε 6 φ ι λ ο ς ο τ ή Σ μ ύ ρ ν η, "Αθήνα 1973. Κίτσου "Α. Μακρήι '0 Z ω γ ρ ά φ ο ς Θ ε 6 φ ι λ o ς σ τ 6 Η ή λ ι ο, Βόλος 1939ι"Βπίσης στό Δ΄τεύχος τής σειράς " ΕΛΛΗΠΈΈ ΖΩΓΡΑΦΟΙ " τού έκδοτικού οίκου "Μέλισσα" τά άρθραι Κίτσου Μακρή "Θεόφιλος" καί "Αγάπης Καρακα- τσάνη " 'Η|ζωγραφική τού Θεόφιλου". "Αθήνα 1974. 10. ΥΦΑΝΤΙΚΗ - ΜΤΒ-Μ T6 ύφαντό συνοδεύει τόν άνθρωπο σέ όλη του τή ζωή, άπό τή γέννηση δε τό θάνατο. Γι"αύτό είναι καί ή πιό διαδεδομένη τέχνη είτε μέ τή µορφή τής οίκοτεχνίας τών γυ- ναικ6ν είτε µέ βιοτεχνικά έργαστήρια. Κατά τήν Τουρκοκρατία δέν ι'. Η ιΓ . , 1. Εκπ.-Υ: : "& "…'-?" '.ΐ:"!'ΐ'1 …… …' ή 6πήρχε σπίτι στήν "Ελλάδα πού νά µήν έχει έναν ή περισσότερους άρ- :''ι'|.',' &:΄.'.ι'γ:-ζ ιι»:'.'.-;- γαλειούς. Τέσσερες είναι οί πρώτες ύλες τής έλληνικής ύφαντικής, ξί%…"…τ…γ=4 τό μαλλί, τό βαμπάκι, τό μετάξι καί τό λινάρι. Τρείς οί τύποι τού άργαλειού, ό όρθιος, ό πλαγιαστός καί τού λάκου. '0 δεύτερος Ξχει τή μεγαλύτερη διάδοση.Τά προϊόντα τής ύφαντικής είναι, δξ πρός τή χρήση τους τά έξής: ύφάσµατα φορεσιάς, μέσα στά όποΓα περιλαμβά- νονται καί οί "κάπες" άπό τραγόμαλλο, τά ύφαντά τής οίκσσκευής ί;ζζζζ…ζ…;ζ;; -κιλίμια, σεντόνια, καρπέτες, µπουχαροσκούτια κ.λ.π- καί στά έπαγ- γελματικά ύφαντά -λιόπανα, καραβόπανα, τσαντίλες κ.λ.π. "' …… ……' " "Από τήν καλαισθητική άποψη περισσότερο Ενδιαφέρον παρουσιάζουν τά μάλλινα ύφαντά οίκοσκευής, μέ τήν ποικιλία καί τήν όµορφιά τής . . | , , '.ι'Ι'. .... . ι ", χ Κι.ι":,΄:"ι,3 """""' | … τ…; χρωματικ6ς καί σχεδιακής τους διακόσμησης. Έά ρ ι Υ ω τ & &π0τ€' λούνται άπό άλλεπάλληλες χρωματικές ζώνες, παραλληλες πρός τή φο- . & . . . ν .. Ι.: : ... ,". .; :,Ρ3;"."η. ....…-.…………. ?,- …'…….'.:'...Ψ., ρά τού δφαδιού, πού δηµιουργούνται με τήν έναλλαγή, κατά διαστήμα- τα, τού χρώματος τού ύφαδιού. 'Η έναλλαγή αύτή άκολουθεί όρισμένο κάθε φορά ρυθµότ Στά κ ε ν τ η τ ά σ τ 6 ν ά ρ γ α λ ε ι ό ύφαν- τά δημιουργούνται διάφορα µοτίβα μέ τήν καλομετρημένη έναλλαγή τού χρώματος τού ύφαδιού στήν ίδια σειρά. Φά μοτίβα αύτά είναι γεωμε- τρικά ή πολύ σχηματοποιημένα παραστατικά. "Από τήν πλευρά τής γε- νικής διάταξης τύν χρωµατικύν ζωνύν καί τύν διακοσμητικύν θεμάτων, προτε΄ινουμε -γιά εύκολότερη κατάταξη- τίς έΞύς κατηγορίες. Στά ρ ι γ ω τ ά : 11κυματιστό, 2 βηματιστό, 3 µονοδροµικό, 4 µικτό καί στά κ ε ν τ η τ ά σ τ 6 ν ά ρ γ α λ ε ι 6: 5 κλειστό, ό καλει- δοσκοπικό, 7 άβακωτόκαί 8 µπακλαβωτότ κάθε περιοχή τής 'Ελλάδας έχει τό δικό της ύφος ύφαντικής, πού Xa- ρακτηρίζεται συνήθως άπό τό όνομα τού πιό γνωστού κέντρου ύφαυτι- ι . | "κχχ Ξ ΐ;/΄Ξ κής: µετσοβίτικα, άραχωβίτικα, άμπεκακιώτικα κ.λ.π Ξ δείξε!" " 'Γδ μαλλί, άπό τήν κουρά τών προβάτων "ως τό έτοιµο ύφαντδ, ύφίστα- ';ξ?Ξξζξ'-.1 ται σταδιακή έπεξεργασία πού άρχίζει μέ τό πρύτο πλύσιμο»γιά νά φύ- ξ ,΄χ" ξ"ϊχχ γουν τά χώµατα καί οί λιπαρές ούσίες. "Ακολουθεί τό λανάρισµα, δη- &»έ… ( Ε Ε 10 ΐΓ……ΐ…"ήέ"Ψ…Γ-*"' λαδή ή τακτοποίηση {JV ίν6ν του, ή βαφή)πού γίνεται σέ τρία στάδια, ! ' ξ ξ στήν Π ρ 6 σ τ υ φ η, προετοιμασία τού µαλλιού νά δεχθεί τίς βαφτ- κές ούσίες, στό β ά φ ι μ ο, πού άλλοτε γίνονταν μέ φυτικές βαφές, μ..…." ,.......…φ , -…ι….….… ,… καί στή σ τ ε ρ έ ω σ η, τήν έξασφάλιση τού άνεξίτηλου τύν χρωμά- ;"'΄ξ *ξ 1 των. "Υστερα γίνεται τό γνέσιμο, ή νηµατοποίηση, "06 μ€Ρι"€ς φορές --ι ……ΐ--……475 γίνεται πρίν άπό τή βαφή. Τελικό στάδιο ή 6 φ α ν σ η. Σέ µερικές |' περιπτώσεις άκολουθεί τό ν τ ρ ι σ τ έ λ ι α σ μ α, τό χτύπημα τού ύφαντού σέ νεροτριβές. Τό κ έ ν τ η μ α είναι περισσότερο εύχάριστη άσχολία τύν γυναι- κύν γι'αύτό δημοτικό τραγούδι χαρακτηρίζει "γλέντισµα" τό κέντημα ένύτήν ύφανση "σκλαβιά τήν κοριτσιύν"."Υπάρχουν πολλές τεχνικές τού ΧΝψ΄ ** ξ3 κεντήματος, πού έπιδρούν άποφασιστικά στή διαμόρφωση τύν διακοσμη- τικδν θεμάτων. Gd μπορούσαν νά χωρισθούν σέ δύο µεγάλες κατηγορίες, στά μ ε τ ρ η τ & κεντήματα, όπου τά διακοσμητικά θέματα δημιουργούνται μέ τό μέ- τΡηµα τόν βελονιδν καί στά σχ ε 6 ι α σ τ &, "οπου τό θέµα σχεδιάζεται πάνω-στό ύ; φασµα καί έκτελείται μέ έλεύθερες βελονιές. ΒΙΒΛΙΟΓΡΑΦΙΑ: Πόπης Ζάρα: Κ ε ν τ ή μ α τ α κ α ί Κ 0 σ n ή µ α τ α τ ή ς 'E λ - λ η ν ι κ ή ς Φ ο ρ ε σ ι ά ς, "Αθήνα 1966. Δημ. Δουκόπουλου: Π 6 ς ύ φ α ( ν o u ν κ α ί ν τ ύ ν 0 ν τ α ι΄ o ί Α ί τ.ω λ o ί, "Αθήνα 1927. Κίτσου Α. Μακρή: 'Y m a ν- τ ά Θ ε σ σ α λ ί α ς , "Αθήνα 1960. Μουσείου Μπενάκη: Κ ε ν τ ή μ α τ α "Η π ε ί- ρ ο υ κ α ί 'E π τ α ν ή σ ο υ, "Αθήνα 1965. τού ίδιου: K ε ν τ ή µ α τ α Σ κ ύ- ρο υ, "Αθήνα 1965. "Αλκης Νέστορος: Τ ά 'Y o α ν τ ά τ ή ς Μ α κ ε 6 ο ν ί α ς κ α τ τ η ς e ρ & κ η,ς, "Αθήνα 1965. PAULINE JOHNSTona GREEK ISLAND EMBRODERY, Λονδίνο. 11. Έ«ΙΞΤΜΛΟΤΠ… - KOXMHMA - KEPAMEIKH Τό μέταλλο δουλεύτηκε άρκετάκατά τά χρόνια τής Τουρκοκρατίας καί άργότερα. Καί στό µικρότερο χωριό άκόμα ύπήρχε έργαστήριο άν όχι κατασκευής, τουλάχιστον έπισκευής καί συντήρησης άντικειµένων οίκιακής καί έπαγγελματικής χρήσης. Κυρίως έγινε χρήση τού σίδερου καί τού άτσαλιού γιά τήν κατασκευή έξαρτημάτων οίκοδομύν -σιδεριές πα- ραθύρων, κλειδαριές, µεντεσέδες κ.λ.π - έργαλείων -τσάπες, ύνιά, φτυάρια 4Τκαρφι6ν, μαχαιριύν καί άλλων. Οί τεχνίτες τού σίδερου λέγονταν σιδεράδες ή γύφτοι, όχι µόνο γιατί πολλοί γύφτοι έξασκούσαν τό έπάγγελµα, άλλά καί γιατί όλοι παίρναν μαύρη όψη άπό τούς καπνούς τού καµινιού. Τό χαλκό τόν δούλευαν οί "χαλκιξδες" ή "καλαντζήδες" πού κατασκεύαζαν είδη μα- γειρικής- ταφιά, σαγάνια, κατσαρόλλες - . Με όρείχαλκο, χυτά, γινότανε άντικείμενα Εκκλησιαστικά καί οίκιακά. Κέντρα κατεργασίας τού χαλκού ήταν ή Θεσσαλονίκη, τά Γιάξ νινα, ή Τρίπολη, ή Μακρινίτσα, τό "Αγιον "Ορος καί ή Κύπρος ζκυπριά ή κυπροκούδουνα)… Κύριο κέντρο άργυροχρυσοχοίας ήταν ή "Ηπειρος - Γιάννινα, Καλαρρύτες- μέ διέ- φορες τεχνικές, όπως τό σαββάτι …Ξνθετη µαύρη ύλη μέσα σέ χαρακιέςτ-τά χτυπητά άπό τήν πίσω πλευρά πού σχημάτιζαν άνάγλυφα, τό φιλιγκράν καί άλλες. "Η πανάρχαιη τέχνη τής κεραµεικής γνώρισε μεγάλη άνθιση στήν περίοδο πού μελε- τούµε σέ περιοχές μέ κατάλληλο χώμα καί άλλους εύνοϊκούς συντελεστές. Γνωστά κέντρα κεραµεικής μπορούμε νά σηµειώσουµε τή Σάμο, τή Σκύρο, τή κίονα, τήν Αίγινα, τό Φα- νάρι Καρδίτσας καί ίδιαίτερα τή Μικρά "άσία. κάθε τόπος έχει τό δικό του ύφος κερα- μεικής, άνάλογο μέ τίς πολιτιστικές του ρίζες, τήν έπαφή του µέ άλλους τόπους καί τίς ίδιότητες τών χωμάτων του. ΒΙΒΛΙΟΓΡΑΦΙΑ: Πόπης Ζώρα: K ε ν τ ή μ α τ α κ α ί Κ.ο ο υ ή µ α τ α τ ή ς 'E λ- λ η ν ι κ ή ς Φ ο ρ ε σ ι ά ς, "Αθήνα 1966. Κίτσου "Α. Μακρή: ’E κ λ ο γ ή ."Β µν- γων τής "Ελληνικής Μεταλλοτεχνίας,΄ΕκδοσηΕ.0.Β.Χ."Α- θήνα 1962. Βύδοκίας Μηλιατζίδου-"Ιωάννου: Χ α'λ κ ε υ τ ι κ ή κ α ί x ά λ κ ι ν α Σ φ υ ρ ή λ α τ α Σ κ ε ύ η, Θεσσαλονίκη 1977. Βασ. Κυριαζόπουλου: Δ α ί κ & Κ ε- o a μ ε ι κ ά τ ή ς Β ο ρ. 'E λ λ ά δ o ς, Θεσσαλονίκη 1969. τού ίδιου: Μ:η ν 6 ς κ α ί Δ η μ ή τ ρ η ς, Δ 6 ο Α α ί κ o ί ‘K ε ρ α μ ι σ τ έ ς, "Αθήνα 1968. 12. Η ΛΑϊΚΗ ΤΕΧΝΗ ΤΗΣ ΗΠΕΙΡΟΥ ΚΑΙ TOY HHAIOY Μετά τή γενική έξέταση τής έλληνικής λαϊκής τέχνης θά σταθούμε ίδιαίτερα στήν τέχνη τής "Ηπείρου καί τού Πηλίου. Αύτό γίνεται γιά τρείς λόγους. Πρώτα γιατί ή με- λέτη περιορισμένων περιοχών μάς έπιτρέπει νά δούµε σάν ένιαίο σύνολο τίς τέχνες πού μελετήσαμε χωριστά. Δεύτερο γιατί οί δύο αύτές περιοχές μάς είναι περισσότερο γνω- στές καί τρίτο γιατί έχουν στενή συνάφεια καί ή δεύτερη άναπτύσσει στοιχεία πού δα- νείστηκε άπό τήν πρώτη. 'Η'"Επειρος δίκαια µπορεί νά θεωρηθεί μάνα τής λαϊκής µας τέχνης. 'Οχι μόνο γιά τόν πλούτο, τήν ποιότητα καί τήν ποικιλία τών μορφών πού καλλιέργησε, άλλά κυρίως γιατί άπό αύτή ξεκίνησαν κατά τό 18ο αίώνα χιλιάδες τεχνίτες, όλων τών είδικοτήτων, πού σκορπίστηκαν σέ όλα τά σημεία τού έλληνικού χώρου καί πέρα άπό αύτόν. "Αρχιτέ- κτονες καί μαστόροι, λιθογλύφοι καί ξυλογλύπτες, ζωγράφοι, χρυσοχόοο... "Η "Ηπειρώτικη λαϊκή τέχνη παρουσιάζει μεγάλη ποικιλία γιατί ή διαμόρφωση τού έδάφους τής "Ηπείρου δηµιούργησε ίδιαίτερα πολιτιστικά σύνολα, όπως τά Ζαγοροχώρια µέ τό μεταναστευτικό τους ρεύµα, ή περιοχή τού πουλιού μέ τό τραχύ ύφος τής ζωής καί τής τέχνης της,-τό µεγάλο άστικό κέντρο τών "Ιωαννίνων, ή Δάκα τού Σουλιού πού ή πε- ριορισµένη γεωργοκτηνοτροφική οίκονομία της τήν δποχρέωσε νά "φιλοκαλεύ μετ"εύτελεί- ας", τά Κατσανοχώρια κ. ά. #€δ» "Η ήπειρώτικη λαϊκή τέχνη σέ όλες τίς έκδηλώσεις της δηµιούργησε &. έργα ύφηλής ποιότητας. "ΗΨύφαντική χρησιµοποιεί µοτίβα μέ σχηµατο- ; . (3ζρ ποιημένες µορφές, όπως είναι, 1 6 χορευτής, 2 6 καβαλάρης, 3 τό πον- κ , ΄ έΞ…ξΞξ& τίκι, 4 τόπουλί, τό πριόνι, ή πεταλούδα καί δεκάδες αλλά. Μέ φόντο & …………Ξζ…ξΞζ……… κατά κανόνα άσπρο» κόκκινο καί σκουρογάλαζοτ Στή ζωγραφική, έκτύς άπό τούς Χιονιάδες πού μελετήσαµε, σημειώνονται πολλοί ζωγράφοι άπό τά Σουδενά, Γιάννινα, "Αρτα, Φορτόσι κ.λ.π. Οί ήπειρώτες ζωγράφοι έχουν έπιδράσεις ίταλικΞς. Στήν άρχιτεκτονική, καί ίδίως σέ µερικά , > ' , , . ξ Ξ1΄ νε Ζαγοροχώρια τά σπιτια -Τσεπέλοβο, Κουκουλι, Πάπιγκορ-καί οι .π…λ…ΐ *2΄ σίες -Νεγάδες- δείχνουν άνεβασμένο τεχνικό καί αίσθητικό έπίπεδο. " … 12 Στά συνεργεία τών άρχιτεκτ6νων μετέχουν καί λιθογλύφοι πού σκαλί… ζουν ύπέρθυρα, κτητορικές έπιγραφές, άγκονάρια καί άλλα διακοσμητι- κά στοιχεία σέ χαμηλό άνάγλυφο. "Από τό Μέτσοβο καί άλλα χωοιΞ ξε- κινούσαν κομπαμίες ξυλογλύφων, πού σκάλιζαν έκκλησιαστικά ξυλόγλυπ- τα µέ τήν τεχνική τών "κεντητών" ή "σκαλιστών στόν άέρα". Φημισμέ- νη είναι καί ή ήπειρώτικη άργυροχρυσοχοία. ΒΙΒΛΙΟΓΡΑΦΙΑ: Κίτσου 'Λ. Μακρή: "Β ς ω γ ρ α φ : σ ο η σ τ α ν ι - κ ο ς , TO ΒΗΜΑ 11-9-1966. τού ίδιου: "ο τ α ν o i "Β λ λ η ν ε ς κ α ρ τ ε ρ ο ύ σ α ν τ 6 B o ν α π ά ρ τ η, To ΒΗΜΑ 14-7-1963. τού ίδιου: Μ έ τ ο o Β o , TO ΒΗΜΑ 22-9-1963. Μ.Γ.΄Μερακλή: '0 σ ύ γ-, χ ρ o ν ο ς A a ϊ κ 6 g H o λ ι τ ι σ μ ό ς, "Αθήνα 1973. Σπύρου S Μουσελίµη: ‘H A ά κ α τ ο ύ Η π 6 τ σ α ρ η, Γιάννινα 1976. "Αγ- "γελικής Χατζημιχάλη: "Ηϊπ ε ι ρ ώ τ ι κ η A a ί κ ή -Τ έ χ ν η, Γιάννινα 1930. Τά χωριά τού Πηλίου είναι νεώτερα χτίσµατα. Κατά τή βυζαντινή έποχή τό Πήλιο ή… ταν µοναστικό βουνό. Γύρω άπό τά μοναστήρια καί σέ άλλους πρόσφορους τόπους δημιουρ- γούνται µικροί οίκισµοί. Τό φαινόμενο τής δημιουργίας όρεινών οίκισμών είναι γενικά στήν "Ελλάδα κατά τό 16ο αίώνα έξαιτίας τών κακουχιών τών κατοίκων στίς πεδιάδες άπό τίς μετακινήσεις τών τουρκικών στρατευμάτων καί άπό τή δημιουργία μεγάλων τουρκικών ίδιοκτησιών άπό άξιωματούχιυς τού Κράτους. Τά πηλιορείτικα χωριά άναπτύσσονται γρή- γορα χάρη στήν ήμιαύτονομία τους καί τή γονιµότητα τού έδάφους. Σημαντικό προϊόν εί- ναι τό μετάξι. "Επειδή δέν ύπάρχει τό κατάλληλο τεχνικό άνθρώπινο δυναμικό γυά νά καλύψει τίς μεγάλες άνάγκες τών άναπτυσσόμενων χωριών, καλούνται τεχνίτες άπό τήν "Ήπειρο καί τή Δυτική Μακεδονία. Αύτοί άποτελούν τή μαγιά γιά τή δημιουργία πολυά- ριθµων ντόπιων χτιστάδων, ξυλογλύφων, λιθοξόων, χαλκουργών, ζωγράφων, άρχιτεκτόνων κ.λ.π. Τά σπίτια τού Πηλίου, χτισμένα στόν τύπο τού βορειοελλαδίτικου άρχοντικού, στολίζονται μέ ξυλόγλυπτα, χρωµατιστούς φεγγίτες καί, συχνά, μέ τοιχογραφίες. Οί έκ- κλησίες, µονόκλιτες ή τρίκλιτες βασιλικές, τοιχογραφούνται καί άποχτούν θαυμαστά ξυ- λόγλυπτα τέμπλα, δεσποτικούς θρόνους, είκονοστάσια καί παΥγάρια. Βρύσες, καλυτερί- µια, τοξωτά γεφύρια συμπληρώνουν τή χαρούμενη είκόνα τών χωριών τού Πηλίου. "Αξιό- λογη είναι καί ή πνευματική τους άνάπτυξη μέ τή λειτουργία σχολείων, τή δήμιουργία βιβλιοθηκών καί τήν έμφάνιση σηµαντικών λογίων, "όπως 6 Γαζής, δ Κωσταντάς καί ό Φιλιππίδης. Σιγά-σιγά, καί κυρίως άπό τά τέλη τού 18ου αίώνα, ή τέχνη τού Πηλίουι πλουτίζεται μέ καινούργια στοιχεία πού τής δίνουν χαρακτήρα περισσότερο αίσιόδοξο. Τόν τόνο πιά στή ζωή δίνει ή άνερχόμενη καί προοδευτική τάξη τών βιοτεχνών, τών έμ- πόρων καί τών ναυτικών. Μετά τή δηµιουργία, άπό τά µέσα τού 19ου αίώνα, τής καινούργιας πόλης τού Βόλου. ή οίκονομική καί πολιτιστική ζωή τής περιοχής συγκεντρώνεται σ"αύτή καί άλλάζει µορφή. ΒΙΒΛΙΟΓΡΑΦΙΑ: Κίτσου "Α. Γοκρή€ 'Η" & & € # ή Φ=€ κ ν η τ ο U n ο λ € 0 ν. 'Α€ή… να 1976.

OI RmONONAYTIEW ΠΟΛΕΩΝ, ΚΩ"ΟΠΟΛΕΩΝ ΚΑΤ. ΧΩΡΙΩΝ Η σύντομη αυτή ανακοίνωση κεκίνησε από ένα δικό µου χειρόγραφο λεξικό των μετονο- µασιών πόλεων, κωµοπόλεων και χωριών, φαινόμενο που παίρνει µεγάλη έκταση µετά την προσάρτηση στο Ελληνικό Κράτος των "Νέων Χωρών". Η ανάγκη να αντικατασταθούν ξενικά, κακόηχα ή και κακόσηµα ονόματα παρουσιάστηκε ευθύς μετά την δημιουργία του μικρού τό… τε Ελληνικού Κράτους αλλά μετά τους Βαλκανικούς πολέμους οι ανάγκες πολλαπλασιάστηκαν. 'Ενα µικρό ποσοστό τους έγινε προσπάθεια να καλυφθεί με ορθογραφικές επεμβάσεις, π.χ. το ξενικό Λικουρέσι γράφεται µε ύψιλον και αποχτάει µιά κάποια ελληνοφάνεια, η Ρίζια- νη γράφεται κι αυτή με ύψιλον. Μερικά ωµέγα, έφιλονγιώτα, όμικρονγιώτα κ.τ.λ. αυτό το ρόλο καλούνται να παίξουν. Με το νόμο 4096 του 1929 κυρούνται προηγούµενα Νοµοθετικό Διατάγµατα "περί μετονοµασίας συνοικισµών. πόλεων και χωρών". Σύμφωνα µε τα Νομοθετι- κά Διατάγµατα αυτά, "κατόπιν γνωµάτεύσεως της Επιτροπείας Τοπωνυμιών της Ελλάδος επι- τρέπεται ίνα µεταβληθώσι ξενόφωνα ή κακόηχα ονόµατα συνοικιόμύν, πόλεων ή κωµών", και καθορίζεται η σχετική διαδικασία. Επειδή στη Βόρεια Ελλάδα οι ανάγκες είναι πολλές αλλά είναι απαραίτητη η ακριβής γνώση της τοπικής ιστορίας και της ιδιαίτερης φυσιο- γνωμίας του τόπου µε το άρθρο 2 o Νομάρχης μπορεί να συστήσει στην έδρα κάθε Νομαρχί- ας ειδική επιτροπή για το σκοπό αυτό. Αποτελείται από καθηγητές, εφόρους αρχαιοτήτων, άλλους δημόσιους υπαλλήλους και από ντόπιους που μπορούν να βοηθήσουν. Προεδρεύεται από το Νομάρχη και συνέρχεται " άπαξ τουλάχιστον καθ'εβδοµάδα". Μετά ταχύρυθμη διαδι- κασία, όπως τουλάχιστον διαγράφεται από το Νόµο, το νέο όνοµα γίνεται οριστικό και υ- ποχρεωτικόι"..απαγορεύεται απολύτως η χρήσις των παλαιών ονομάτων υπό των δημοσίων αρχών ΄οργάνων, εν τη επισήµω αλληλογραφία αυτών, των συλλόγων, σωµατείων, συνεταιρισ- µών κλπ..." Οι παραβάτες τιμωρούνται µε χρηματική ποινή ή µε κράτηση 10 ηµερών. Αιτή- σεις προς δηµόσιες αρχές δεν προωθούνται, µάρτυρες, προγµατογνώµονες ή διάδικοι που δηλώνει"τόπο κατοικίας ή καταγωγής του το παλιό όνομα μπορεί κατά την κρίση του δικα- στηρίου να τιμωρηθοΏί Αν σ'αυτά προσθέσει κανείς τις προσπάθειες Σχολείου και Έκκλή- σίας µπορεί να εκτιµήσει την αντοχή των τοπωνύμιων, αφού µερικά επιζούν και σήµερα στον προφορικό λόγο. Ξαναγυρίζουµε στο λεξικό. mo χειρόγραφο αυτό αποτελείται από 7,200 περίπου λήµματα. λεν έγινε µε πρόθεση επιστημονικής διερεύνησης του θέματος αλλά µόνο για να χρησιµεύ- σει ως πρόχειρο εααλείο δουλειάς. Κατά τις έρευνες γύρω από την λαϊκή καλλιτεχνική δη- µιουργία συναντούσα σε συµφωνητικά, επιστολές ή σε "εθνικά" επώνυµα τεχνιτών ονόµατα χωριών, κυρίως, που ήταν αδύνατο να εντοπισθούν στους σηµερινούς χάρτες .ωστε να γίνει επιτόπια µελέτη και φωτογράφιση χτισµάτων, τοιχογραφιών, ξυλόγλυπτων.... Με βάση παλιές 2 Εγκυκλοπαίδειες ή χάρτες, τις εκδόσεις της "τατιστικής Υπηρεσίας και του Κ.Ε.Π.Ρ. και άλλες πληροφορίες έγινε αυτό το λεξικό στο οποίο το πρώτο μέρος καταγράφει τα σύγχρονα o ονόματα και δίπλα τους τα παλιά, καθώς και την περιοχή όπου βρίσκονται. Έτο δεύτερο µέ- ρος έγινε το αντίθετο. 'Ενα από τα βασικά µειονεκτήµατα αυτής της εργασίας -πιό σωστά: του πάρεργου- είναι η απουσία της χρονολογίας της µετονοµασίας, πράγμα που μου έγινε αισθητό κατά τη χρήση, όταν ήταν πιά πολύ αργά. Η πρόταση για κάποια θεωρητική διερεύνηση των στοιχείων που περιέχει αυτό το πρό- χειρο εργαλείο δουλειάς προήλθε από τον καθηγητή κ. Νικόλαο Πανταζόπουλο όταν το δανεί- στηκε για να το φωτοτυπήσει. Από την εξέταση του υλικού αυτού. κι από άνθρωπο που δε δήλωσε ειδικός, διαπιστώθηκε πως τα συνηθέστερα κριτήρια για την επιλογή του νέου ονό- µατος ήταν: 1. Αρχαία τποωνύμια της περιοχήςΔυτά επισημαίνονται και από το άρθρο 7 του σχετικού Νόμου:" Προτιµάται δε το τυχόν υπάρχον αρχαίον όνοµα του συνοικισμού, εφόσον το σύγχρονον δεν έχει ιστορικήν σημασίαν". Φυσικά, πολλά ονόματα δόθηκαν µε βάση τις τοπογραφικές-αρχαιολογικές αντιλήψεις της εποχής, πολλές από τις οποίες έχουν ανατρα- πεί από νεότερες έρρυνες κι άλλες δεν επιβεβαιώθηκαν. Ποιός µπορεί να µας βεβαιώσει, π.χ. ότι η αρχαία ?ράτυρα βρισκόταν στη θέση της Σέλιτσας; 2.-Ηχητική συγγένεια του νέου με το παλιό όνομα.Αυτό έγινε για να αφοµοιωθεί ευκολότερα το νέο όνομα, π.χ, η πα- λιά Πέλκα έγινε Πελεκάνος-Βοίου- το Σαµαρίνοβο ΄Εδεσας Μαρίνα.3Τοπογραφικά χαρακτηρι- στικά.Αετόλοφος=Κους Τεπέβ Σαππών, ΆΣπρονέρι: Βελίτσι Κοζάνης, Ιτιές= Βούρµποβο Γρε- βενών, Μακρότοπος=Τσαλί Δράµας κλπ.Πολλές φορές αντί γιά κάποιο συγκεκριµμένο στοιχείο του τόπου -δέντρο, βρύση, βουνό, βράχος-µπαίνουν αξιολογικοί χαρακτηριµοί= Ωραία, Ωραίο, Ωµορφοκλησιά, Ωραιόκαστρο. Εύκολη λήση τσόνοµα Καλλιθέα που χρησιµοποιήθηκε σε 27 του- λάχιστον περιπτώσεις, χωρίς πάντοτε να ανταποκρίνεται προς την πραγµατικότητα. Εξάλλου το όνομα θα ταίριαζε σε εκατοντάδες άλλα χωριά. Π.Χ. τα χωριά του Πηλίου. Βέβαια, για να περιορισθούμε µόνο στο όνοµα Καλλιθέα, η ανάγκη για μετονοµασία ήταν σε πολλές περι- πτώσεις κάτι παραπάνω από επιτακτική αφού τα παλιότερα ονόµατα ήταν Βρωμερή. Γαϊδουριά- ρηδες, Γυφτοχώρι, Ξυλογαϊδάρα, Σκούπα...4. Ονόματα ηρώων ή σηµαντικών προσωπικοτήτων που κατάγονταν από το χωριό ή έδρασαν εκεί=Μελάς-η παλιά Στάτιστα, Κώττας-η παλιά Ρού- 11 !""? λια,Αιµιλιανός οι παλιοί Γριντάδες. Σ΄αυτά µπορούμε να κατατάξουµε Γεώργιος, το παλιό Τσούρχλι Γρεβενών γιατί το όνοµά του δεν αναφέρεται στο στρατηλάτη Γεώργιο αλλά στον ταπεινό ιπποκόµο που µαρτύρησε στις 17 Ιανουαρίου 1838 στα Γιάννινα αλλά κατάγονταν από το Τσούρχλι, αν και παντού αναφέρεται ως Νεοµάρτυς Γεώργιος ο εξ Ιωαννίνων 5. H κύ ρια ασχολία των κατοίκων=Αµαζάδες το παλιό Αραµπατζήκιοϊ Κοµοτηνής/ Βέβαια o αραμπάς είναι φορτηγό όχηµα µε τα γνωστά χαρακτηριστικά. ΄Εχει συµπαγείς ξύλινες ρόδες, σέρνε- ται από βόδια ενώ το αµάξι είναι επιβατηγό όχηµα. Σήμερα, βέβαια, αμάξι λέγεται και το αυτοκίνητο, ουδέποτε όμως ο οδηγός του αµαξάς. Τα κριτήρια που αναφέραµε δεν καθορί- ζονται από το Νόµο, προκύπτουν από την πρακτική που ακολουθήθηκε. Κατά την περίοδο των πυκνών µετονοµασιών παρατηρήθηκαν υπερβολές, όπως η αλλαγή ονοµάτων με βαρύ ιστορικό νόημα, όπως Αλαµάνα, Εελεστίνο=,Κιλελέρ, Κορυσχάδες. Αργότερα πολλά από τα ιστορικά ονόµατα αποκαταστάθηκν, παρέµειναν όµως µερικές "γραφικότητες". Κυρίες και κύριοι, δεν είχα πρόθεση να σας παρουσιάσω έναν τεράστιο κατάλογο, έστω κι αν αυτός περιοριζόταν μόνο στη Βόρεια Ελλάδα. Χαρακτηριστικά αναφέρω οτι µόνον στο γράμµα A οι 382 µετονομασίες αφορούν στη Βόρεια Ελλάδα, σε σύνολο 663περίπου το 580/0. |

ιζ … ,--… ? ή τ η " Ρ.: . ." "& ΄ . μη … ?τ& δρυ υλπ=εγν€π -'τδθη=ιε && ε'3ρ5Μτο "!εριεχξµενο. 'ξπληει?&:ει Βλπ "Με. "αργές λαϊκ8ς τέχνης τΦδ Ξχπυν γι! κράτη 5λη τ8 ξύλο! τήν Ρυλαγλυπτική, «δν Ξειτλοψοιτα, τη. "Θάνατοιττ, τξν ϊυΆσκο=τιπ6, τήν ΞυλΞηιπροτεχν€σ, τή 36?ελ01Πιτ1.... '€=α …τξ 1€6 μµ… ν6χσυωπ καί τολ5χρωµα ηχ€Ξια, π…5 περιλαµβάνονται πτΞΞς δι πζνππες, "εγινε απο…πξοει… νδ πεπιληφ€σΞν επρακτηΦικτικξ καί δυτι1ρσνυπευτιπ5 ΐε€γµπτπ &π6 τίς ξπιτεδ?εις τόν ϊ€Χνδν #€ δν. Ψδ Ξδλ0, δλη προσιτή -γιατΐ βΩ€…πεται σε κΞΘε περιοχή τξς ΕΧληνιπδς γ€ς - εδκσλ5γρηπτη καί στ! an, ζιατημεΐται 316 μαπο€ χρονικό ΕιΞΡτσυς "τδν ' λλΞα χάρη #16 ξηρό της κλίµα. ϊδγάριυτΩ #τ6ν 8ώη. πεπτ5 πτδν Επαφή, σε καιπίΧους ?αΌµσή Ώ µμ,)… η. Ωδτητος. εξ τίς όιπκριτιπξς ΐνες καί τδν :ΧοΞςο τδν €1019&Γευν, κθλυνε πΞµταΧλες &€Κ τίς ξνέγπες τόν νεοελλΞνυν. ? παπτγυγή ξυλείας γι& 3ξ48ΈοµΕς'ξ γι& κατασκευή έντι1ει- µένων &π…τ Άπ8…ε νηµαντιπδ εξ…6?ημα ΐια:δρων έλληνικδν περιαχΞν. 'ινσµαστ!ς Ξ:πν …! π;πτανι€ς καί οί &ξυ€ς τ08 'λγίυυ "Γρους, τ& Ξλττα τξς Ξζν'φυ, τα nun pCraLa τ6ς Hake- novvficou καί τής ΆρΞτης, &! καΓτπνιέςξπαί'&γριελιξς 305 έπλεαν. 15 πεΞκα 13€ δ?σιας. Ώ! πι! ξτκνυ:τοί τεχνίτες, ϊ€…ς ξυλαγλ5%τες, πατξνπυτπν δπδ τα χωριά τ8ς '"πείρου "Η! ΐΐιαξτεππ &π5 τήν πεπιΠπ6 κΞς ΄5νιτ"κς, &λλδ Μαξ "τό "&γιπν "Ροος, πτήν μήςη, την Ι.. Γδπρε καί 15 φτ€νη"α κπλΆιεργ8&ηεκ :δτΞ & τέχνη. '1νξλογπ μ! τήν εξΞ€πευν8 τους at Ψ…. τεχνίτες εζχαν καί ξεχωρι…τδ ξπαγγελµατιπ6 χαρακτηρι"µδ. 'ταν &! τσγι…&δροι|Γυλπγλ5… Έτες/,ο€ ταξπντζΞ#ες/ κατασκευπ"τξς καί Ξιαποπηη1€ς ταΞανιδΜ|, ο! γηντΏΞυΞ€5ες/ γιέ τίς ξαΧινεα κατασκευές ταν αΐεαϊοµδΌ/, ο! µαρηγκο(. ο! ΠππελΞ'ες η ?αεν5ΐες, οί στα… φι5!5εε, ο! κερεπτετΚ"η ες. ο! παρσΞ4ες. 'Έπ6 α8τοδς …6 &ηλδτερ 6πδληώη ΞρζΡ20νταν οί ττγι:&δρυι, από 3νελ6µΉαναν καί {Kc nxnufiatfitcaeq ΞΩγςπ€ε , 81υς & κατακπν6 τέλ- πλωυ, ?εαποτικΞν Θρδνυν, Ξμ86νωυ κ.τ.λ. '? εί#€κευπη με Evan τΩνξα #8 αήµαινε πές π!- 8ε τεχνίτης περιοσ€πφνταν πδνο ν'αδτΘν. "€ περιδϊους περιοσιΡμοδ τδν ξτγπΠιδν ξνελΞµ- Fave πα! "αλλες ψυναπεΐς εργασίες μ€#α νι! !ριπ ξΞν Πυνπτοτήτυν του. "τ! "έπη ΕΦΗ % ΞυΆΩτεχνζπ ξνδοβπε ο! ίι!!συΦ…ι €λΞΉαι της Ξταν Άργαυωµ5νυι Επαγγελµατικά «τε ζπν&ςψπ 5 00υψΞτια. ι5τ5 'επαιζσν υηµαντι85 ρ#λο "τήν 88αγγελμπτιν5 ΐ?π!!τ:πιδτπτα τόν µελ8ν τους. '"πµινπν καί &ποφ8«ι1αν γιξ τίς έπαγγελµατιπξε ιαφύς€ς, ξυεργξδσαν γι€ τόν έπλ- σπξση προνοµίων άπό τ&ν ταυρκιι6 =ιοίκηνη, Ξφ8ρηυΡαν τ8 €υιμικδ ϊΐκτιο καί εΐχαν δν?- Υνω0ιΡη€να πικπξωµα !τι50λΞς ποινδν Ε66 'ΞΡΥιζε ξΠ5 €€ ζηµδ"ια €πΐτλπ7η "πε ξ?τ""€ é: tfiv &1ττδΌ€υ"π 80κ682ως τδ ΞπατγΕλματΟς καί €5ν πρδπκτιµη µυλΞπιση. "& ΗΟυΧταυιΜδ φιρ- µάνι τ=σ 1773 έπαγοπεδαυτ0ν &τ…ιαΞήεοτε ξτξμ?απη "τήν 'φπκηνη τδν δικαιυµδτυν τδν ίσ- ν.µ?,ιΐω. "(Κιτς, ώμςιιυι; Η! 16 τ:ιυς=κικ-5 ςι=ς'ι-.'…"-.….'.γινιδ /.'δ-.…τΜ:α, …'. &:νεγγεΆΗατι:ς€ς ι=υ.…….τι…τ(-΄Ρ ,. .. . πεις &τατκλοΒΜπν ηΏµ0λύγιπξς µονά ες.'; ξε€'?ανη :δν ξανα9ιΞν καί τΞν ελΞων Ω!κ1υοπι- "δν &ργπν€…εων, Επως οί κοµπαν€ες|τ8ν ξµπδρωνΞ. τά τελιγπΞτε/τΠν κτηνοτρδπων καί 06 "Χ…"… - 2 … ναυτεδερφοξ ίτδν ναυτικ'υν|. ξταν µεγάλη σ'δλ8κληρη τ€ν Ηφινυ9ιπή καί Θρη!!κευτικξ ξωξ το!! δΧδδηυλου ελληνισµοδ. "Εργα φιλανθρωπίας, χτίσιμω "η διππ6αµηαη έκκληπιδΜ, 520;:- σιστική &ν&µειξη στήν τοπική αδτοδιο€κηση, δνξορηση % παάκΕρεΓη πατριαΩΧΞν, Εδµυπη αχο- λείων µας πολλά δλλα καραπ:ηρΕζουυ τό ρδλο τόν ζσναφιδυ. ' .ξφης δ:πτ€λεπαν τούς πυρ8… vac γιε τήν ϊϊρυεη τδν κοινοτ€των τοπ &κδδηµου έλληνισµΩδ. Τά ξδλα κού µε€ακειοΐΞοντκν ξ:αν ποικίλα. &νΞλογα µε τι :λεονεκτήπατα πή6 προο!πε- ναν ετ[ς ειδικξς &παιτΘτεις κάθε τ0μξα εργασίας. ΤΕ τρείς πόριες κππηγορ€ες ππορυΠµε νά κατατάξουµε τά ξ6λπ πότε: στά σκληρά, τά ρητιν65η καί τά Ξσπρα % µαλακά. Άτα σκληρά ξ6λα τό καλλίτερο εΐναι ή βαλανιλι5 |αρ8ς|, ποπ εΐναι πυιν5 Μαξ €0τ€χει πολύ 615 γρδυο. Αρηόιµοπ…ιετται κυρίως βτ6ν οικοδομική, τ€ν ξπιπλσποι€π με! τ% ?τΩελπτοιϊα. 'ϊ παπτανιά ηοιΞζει με τή Βελανιδιά δλλά διαν τό χτυπήσει πολύ & 5λιος πχΕζεται. 'Τπεπης πρυσξξλε… ται ε'υκολα άπό τό καπάκι.'Ξ φτελιά "η καρατ6τς ειναι Ένα έξα€ρετα ξσΆο, πυπνδ, µε πε… ατδ κοκκινωπ6 χρδµα, &λλ& ειναι Αδεκολο στήν κατεργατία.'Ξ δξυά, &νοιχτοκόκπινη κα! εδ… καλη δτήν κατεπγαπζπ "εχει τά µειονέκτηµα νά προπβ&λεται εδπολα άπό τίς ΈναΆλαγΞς 106 καιροδ και 315 τά Εντψμα.΄Ω μ€λεγος, Ξψοικτδχρυμσς μέ κιτρινωπ€ς φλξΞες, χρηαιµοππιε8- ται απανιδτερα.'1π6 τα ρητινύδη ξ8λα γίνονταν µεγάλη χρ6νη τοπ πε6κ»υ κπ€ τ85 Ξλπτσυ γιατ€ ξν1€χουν πτέν πολυαιρζα καί ατήν δγπασζα. "Ό κέδρος. µε τήν "εντονη και χαρακτη… οιατική µυρουδιΞ του, πρηκιµοποιεΐτπι νυχνά µέ δοχεία Ξ βαρελάκια εδςψπντιπδν ποτ'ων. ?6 κυπαρξπσιεζναι σκληρό, συµπαγές, αλδβσιο εξ ρετσίνι και "εχει µεγάλη !ντοχ€ στό χυδ- να καί πιήν δγρςσ€α.'!! χαρακτηριστική πυµπυδι& του 3ι6χυει 16 σπ5ρυ "ως γι'α5τ6 τό γρη- σιµπ=οιο€παν εξ καππΕλες|καναβ€τες|, Επου φυλάγονταν οι προϊπες τόν κπριτψιδν καί οι φο- µςσιές. " άσπρα ξ µαλακά ξσλα, "πως & λε8κα, τδ αφεντ!µνι, τό σκλδδΩο. τό φλαηα'υρι πε! & κλΩτανος εξνςι δλικδ μιπρδτερης δντοχ3ς καί τά πετ…χειρίζονταν σε πόρτες, ταεξνια κατ υιπρζ σκαλιπτ& 3ντιπε€µευα. Εξ ρίζες 8π6 διάφορα δευτρα, δπως 336 &γριελι5, οίκι, π€ξρπ πα! "αλλα ππ&λιζαν ο! βαακο€ τέ διάφορα &ντικε€µενα ! ιµενιπ8ς τέχνης|96κες, γκλζτπες, είπες, ποτξλια, πειροσνια...| αι! 03 δ:οπςήι8ι τό ξ8Ξο μεγαλύτερη ΞΨτΟΧΘι νά " 0 T M 9 C ΐυ 816€ ξλ€Υ"ι !ηΞα- 86 νδ φύγουν οι χυµοξ του, προκειμένου νά κατασκευπσυαδν δντικεΐατνα µεγάλης 8ιΞρκξιας, περνοδπε ξπ6 ειδική &πεζεργασζα. Γιά πικρά κοµΞτια ξδλου & πι8 σθντοµ0ς τοθπος είναι τ8 Βοξ€ιµδ τους Επί 6 άς 12 δύει μένα 08 νερδ. πρός τά τ€Χος τρδ €οαπµ06, παλλ!ς φορες "ε- πιχυπν µΕυα ατδ νερό κα! λίγη σκάφη. 7ι& μεγάλα καµ&τια, 166 δέν ξτπν Ξυναιδ ν! ΐµππΘήσν, ξπαιτσδνταν µακροχρόνια π«µαπονή µ€#π η! τρεποδμενο νερό, παςαµον8 καθ "εφτανε, Ξνξλογα με 16 εΐδος καί 16 πΞ:0ς τοπ ξύλου, 8πδ Iva é; rpfa χρόνια. "ςλη σχιδδν & Εργα«Εα 108 Ευλοτ€19η γίνεται ΞΆ&Ψω "169 ?'ξΥΚΌ,πτενδυακρο στερεό τσα- κ€Ξι &πδ Θαλανι%ιά. φτελιά & δξυά.?τδ μία ξ καί πτ€ς ΆΞπ πτενές πλευρές τος µπΞγππυ &… - 3 - π1ρχψυ ο! μ!γγινες, ξβλινοι ιοχλξες γιέ τή …τερξωπη τψδ ξδλυυ ποθ && δποστεΐ τήν κατεργασί=.Ψ€ Ξργαλεία πυύ μεταχειρίζονταν Εταν, με τη σειρά περίπου τ€ς χρήσης τουςι ;! τπεπαύρια/Τίπ.1| γιά τήν 6λστ6μηπη Με! τ! ξεχδντρισµα, τ! πριόνια/τίπ.2] για τε κδΦιμο. τά τοµπ&σα|ζίκ.;/γι5 τό µετρηµα τών δποατάοεων.οί ΞΞξΞξ ΞΞΞΞΞ]Γίκ.έ|γι€ τ6 πτερ€ωπη 38% ξ0λων #16… µπ4γπο ξ =6 πφίξιµα ΕΞΩ κομµατιδν µεταξύ τους πατΞ τή συγκ6ληπή τους, τά ππςρπξλα /ξίπ.5|γι5 16 σκάλισµα, τά ξυλσπς6ρια/ίκ.6|γιξ τό χτύπηµα 18υ πχαοπΕλων,τά πιδεοοσψ0ρια/Ήίκ.Τ/γι€ τ5 ιΞρφωµα,τ& πιεπ5ρνια |Γίκ.8|γιξ τήγ διαίρεση κάπως μεγάλων ιαματιδν ξ5λου,'τά ΞΞΞΞ. !ξΞ|Ήίκ.9|γιΞ τή λείανση μεγάλων ξπιψανειδν, οί ρ&σπ:ς|?ίι.10| γιά τή λείαυση κυρτά» "η κοίλων 8πιφανειδν. ο! ξδυτμες|3ίπ.11| για νξ πζ5νουν τα ίχνη ςδν δλλων Ξ#γαλείων, τ! τριβξλια|5ίπ.19| γι! τό 1ρ8πηµα.οί…ταν&λιες/ΐζπ.13/γιΞ 18 βγ&λπιµο ταν καρφιδν, οί νωνι€ς/ΐίκ.14| γιά 16 δρΘογύνιασµα.'Απδ χάδι Έργαλείσ ύπάρ. χπυν πολΞοί τόποι &λλ8 ξφδ παρουσιάζονται µόνον n! πιδ &ντιπππ- οωπευτιποί.'Ήπίσης χαζά περιοχές παρουπι&ξουται μικρές 'η μεγά- λες Άιαφορίς…πτδ δν5ματα. 'ϊδ σηµειώνεται & Επικρατ!υτερος τά- πος, πεδ, κατά κανόνα είναι καί & πλησιέστερος στό πημεαιν8 nag γλωππικ6 αίπ8ητξµιο.7ι& τ6'ωυντήρηση #! καλή κατάπτππη 18ς εδ- φης τδν Εργαλείων είχαν τίς ΞΞΞΞΞ καί τά λαδ&κξνα.Ττή Βίου της σηµερινοσ γιαλ8χαρτου μεταχειρίζονταν &παξηραµ€νι δ!ραα τόΒψµω- ρισΒ εΞ:Ξ/Πίκ.€5| από 'εχει μιποΞ, πυκνά καί "πληρ6τατα ξγπ86ις. Για τά έδλληµα τα… ξ6λωυ Χ0ΠσιυΟπύιοΒψπν είτε τ5ν ξενδ τσιπ -τ6- τε- ψαμρ6πηλλα είτε κατασκε6αζαν µόνοι τους 8στεδ…πλλα µρεζον- τας κέκκπλα ζώων. "εγ&λης &ντοχ8ς ξταν καί τό μείγµα από διΒρ6- ' δι αξγοδ, ξυ6ιοσ καί ποπκινισµ!νου ξλευέιο6 σέ ξνπλογία δύο αδ- γσυ …! µιά πυυταλιΞ τ'ης΄σοδπας &Χεδρι καί λίγων σταγδνων ξυι68. ?6 τρδπυπ4 των τέμπλυυ καί ταν ϊξλων Εκκλησιαατικδν ξυλ8γ1υπτυν γίνονταν u! ψδλλα παΘεροδ πρυσοσ. *δ 35λο καλδπτονταν πρδτα μ! Ελαφρά πτοΞπα λεπτδκοικσυ γδζΛυ καί κόλλας ποθ, 8ταυ πι!γνωνε, τό ΕτριΏαν µ€ !λτφρδπετρα."ΐπτε>α €€ |λειψαν ο! χυμ€ ακόρ%συ,πού τόν είχαν δφίπει στόν Εκιο νδ πήξει, πι Stan ερχιζε ν& στεγν6νει, τόσα πού νε µήν κολλάει "τό Ξέντυλο, τύποΘετοδπαυ 3! φύλλα Άνν… µοβ, πού τά Έτοιµαν €λαφρ& µε πουπιοιδκκαλο Ξ 'αλλο λείο &ντικεί- μενα. ζ.Ω» “exec at τέχνες «ο! "εχουν-γιά πρώτη 8λη τό ζΒλυ είναι πανέρ:αιες στόν τ&αο μας. Τι δν τά ίδι& «& &ντιπείµενα Εχουν πι! χα8εΐ, μ!ς μ!νσυν &πεικονίνεις τους εξ ξγιειπ… γραφίες, Ξνξγλυψα, &»γρεφιΕς πεί …&ργδτερα- ψηφιδωτά. 'Άτδ αδτξ Βλέπουµε µέ Έδρα ύψη; λ& επίπεδο ίψτασε & Επικλυπηιία καί &! !λλες τε:νεςζ Kati τή Βυζαντινξ Ξτπχ6. 836 τήν &ποίε σώζονται µαρια! &είγµατα, % ξυΧογλυπτική καί ίδιαί1Ώι & ξυλοµικοοτεχνία γνωρί- ζουν µιά ΘάυµπστΞν ΞσΘιση. ?τδ "αγιπν "Όρης καί πε "ουαεία &ρίσκονται απαλιπτοί πιαν- ρΠί καί νταχόψεις εδαγγελίων παταπληιτιιΞς €εζιοτεχνίας.'Ή Εποχή τ6ς .ουριακοετΕας, ιού ανώτερο &4ει=')εοΜ:ί τό λιδ=ιι-τ-με &δώ, είναι αι! λαµπρή περίοδος τά; ΞλΜ;νικΞς.ξυλοπχ- νίπς. Ξεπιν5ντας &π8 #6 βυψ:υτινξ κληρονομιά Ξψ0μαίυν: δηµιουργιπ& &πιδρ!"ιις…τδπο διά τ€ν 'ένσςολ8 560 πεί ξτδ 16 66Ρπ. Είναι πολ6 εδκολσ, &κδµα καί μ'Ξπείνύν πού δξυ έσχο. λξΘηπε µε συναψΠ Θξματα. ν& ξεχωρί"ιι &νπτυλίτιπη 8πίδραση στδ "χ5µατ= &πδ τίς παµαΘΞ- µες /ΐιν. ΐ6 καί 1?| καί τά δπ€ρ0υρα /πιν.15| καΘ&ς καί δυτικοευρωπαϊπ6, καί &ρχίζτι & && τό 13ο ωΞΘνα, στόν τε=μξποδα Δ/Πίν.6| καί στό βηµ68υρο|Πίν.]|."ύµως -αν ξιπινσ6σε κανένας υ& 1ε&ιαλδνει 16 μακρινή καταγωγή τΘυ θεμάτων !πό τίς &ι&;ορες τέχνες 16. λαόν && εφιανε πιό αυµκ!ρασµι πώς τ& κατέχουν μέ 16 δικαίωµα τΞι κ9ησικτηΘίας. 366ς έίυσυν, δμως Ενα ίδιαίεεσο δφος. καθαρά ΕΘνικ6. .. έλληνικα Έργα ξυλοτε:νίπς ξκςψ&ζουν, κε τόν "ι5 έναργΞ τςόπο, τό… !8νιπδ μας παραιτ6ρα. ήμερα οί τέχνες του ξδ>ου &? ακο7ουΘοΒν να καιλιεργ05νται με 8λες τίς περιοχές τΞς' πλ&δος. κυρίως γιά τ0ν κάλυψη κραπτικων &ναγκδυ, 'ιρκοΒντπι ντ5ν ψυχρή αντιγραφή ξένων προτύπων. ίδιαίτε:ε πτδυ δπιπ%απειϊα. αλλά καί &- 1a» έτιχειρο8ν να µιπη606ν έλληνικ& λαϊκά πρότυπα τούς δίνουν ξενικ6 παραιτξρα, δαικ fiUVgsfl µέ τδυ αλΜ γ6.τΈς κλίμακας «αν σκυριπνδν ξπίπξυν. €&θε µορφξ &ντικειµξνου είναι 816φιστη δπδ τίς διαυτ&σεις.του καί αδτδ πρέπει-υ& τό προ«!ξ:υν ο! τεχνίτες. Γυηπιι δη… µιουργ6µατα παρεµ€νουν Ξα8µπ τΞ Εργα τΉζ ποιµενικ6ξ τέχνης. ΥΕ μερικές περιοχές, και κυ- ρίως σεξν '"πειρο, τήΐ περα, τό Σόλο καί τήν 'ξθξνα δπ&ρχουν µερικοί τεχνίτες πού προσ- παοοσυ νά κρατήΓουν κάτι 315 τό ίσος της παραδόσεως. '? Ελληνικ& βιξλιαγοαφία για τήν ξυλπτεχνία είναι πολύ περιωρισµ€νη. 'λπΞ.ίθτοριπή καί αίπΘητικύ πλευρα Εξετ&ζεται στα βιβλίαι 'ιγγιλικ6ζ ι…τζηριι&λη, && ωππΔητπ ;?Ψ 3Ό13…'?Ξς ί5ιας,ΌΙ ?&Ρ%ϊ&?ΞΞΠυΙ … ?6ς "ιδιες, ?ϊ?ΨΌΣ- Μίτπ0υ απρ6, 'Η ξυλόγλυπτιπή τοδ παμε… & :…:ίτδνξκ?αωξ …: :,.ί;.Β.Έ.. "…"λληνιπδ λαϊκά καί μεταβυζαντινά Ξυλδγλυπω. "Μιγι- κ€ς δδηγίες περιέχει 16 Βιβλίο «06 Γ. ϊουτινοΒ . 'Ο πρακτικός δΞηγ6ς του ξυλουργοσ.Ρι& 16 χρ6πωµα τόν τ!µπλων. κ&ρψυµΕνων ιοί &κ&ρψωτωυ. µεγάλης Βηµασίψς πληροφορίες δίνει & πιονσειος &! ?ουμνξ ετδ δυωεδρετο βιβλίο ιουι"'ϊρµηνεία τδν ζωγοίςων…παί ίδιείτερε στίς παραγρ4φους 8, 9, 1G, 11, 12, 14 καί 15. ξκ6ρπιις πληροφορίες καί είκ5υες δπ&Ωχουν && Ξρκετ& σχετικξ βιβλία.

ΠΟΛΙΈαΣΕΣ TOY ΘΡΥΛΟΥ Κίτσου Λ. ΜακρΞ | , Ι , . I | I Ο I I) I πδερφ εντος ο λοισµος κ ευτη η µεγαλ οδυνη " I I i! I‘ I I I |! I ωστε να βρισκεσ επαδα στη χωρα δε σ αφινει. Πάντα θέ να σέ τυρανΞ, χειµώνα-καλακαϊρι , I I .! I I I I ," I αν δε µακρυνης απο πα, να παης σ αλλα µερη- I , , Ν I Η , I ο, , | που να ιδης τοπους ομορφους, που δα σε τσοι κατεχεις, » 1 |" .. , »: ;, γιατ εισαι µ ενα λοισµό, πάντα µιαν εγνοιαν εχεις- , " νά ιδης στάξένα, στα µακριά, τί κάνουν, πως περνουνε, ? … I ' .… & ειντα λογης πορευονται κ΄είντα λογης µιλουνε' | ~ Ο … ΄ ~ , νά ιδης αντέθια άλλουνων είντα λογης αλλάσσουν, πώς πράσσουν είς τά νιόταν των, πως πράσσουν σα γεράσουν. - | I I … Βρύσαις νά ιδης και ποταμους, χωρες, χωριά καί δάση … ~ I ~ , να σου φανη παράξενο ο κοσµος πως αλλάσσει. ; 9 I I I … ή I ' ~ I ~ |"… I I I Αυτα τα λογια του µολυδωρου, του φιλου του πρωτοκριτου στο οµωνυµ μ …. … I |, I , I I I I ω I εργο του Βιντζεντζου Δορναρου εκφραζουν ζωντανα την ταση της ανθρωπινηςν … … … | I I I ~ I I I | χης, της ελληνικης ειδικοτερα, που οι λονρι της κολλησαν τη σχολαστικη ε ,, II I ,… II 'A I I I I ~ I I C I κεπτα το φιλαποοηµον . πο τον παναρχαιο µυθο του Οδυσσεα ως τους σηµ I " | r -. " I | I I I I ω ~ | η I .. ρινους αποδημους , που υπαρχουν σε καθε γωνια της γης, η ιδια ταση της α ~ … I p I T II n I " I ! … II I n I I I ι γης. Βεβαια δεν ειναι ο λοισµος να ιδη τοπους οµορφους που δα δε τσοι I II I I I I ς I I I I I I». I κατεχει που κανει το µικρο χωριατυπουλο να ξεκιναει για τα ξενα. :ερουµε Η " I I I .. I ~ I I T . αλλωστε, αΏ&ααπωη ποσο τον δερνει ο καυµος της πατριδας' παµπολλα ειναι 1 τραγούδια της ξενιτιΞς που εκφράζουν αυτόν τόν καδμό. I I I | I I I I , I Την ξενιτεια, την αρφανια, την πικρα, την αγαπη I I I I I Υ , » , τα τεσσερα τα ζυγιασαν, βαρυτερα ειν τα ξενα. (|, , Ν Λ φτωχια του τόπου τούτου, οι περιορισµένες δυνατότητες για προκ I I .. I || - I πη κανουν τό δραστηριο παληκάρι ν αφίσει &κοδς και φίλους καί να πάει στ " | | 1 , ' µακρινές πολιτειες οπου οι ορίζ>ντες ειναι ανοιχτοί. Ταξειδεµένοι που επ , ΄ , ( , , ~ στρεφουν περιγραφουν µε ζωηρα χρωµατα τις µεγάλες αυτές πολιτειες, τις 1 , Ν , , , . , ΄ , , , , , , Ι µατες πλουτο και δοξα. Βλεπει τη φτωχια που το περιζωνει και κανει µια 2. σύγκριση. Η σύγκριση αύτη Ήτανε πιό καταθλιπτική τόν καιρό της τουρκοκρατί- ας. "Ετσι ή Βενετιά, % Πόλη, ή Βιέννη, τόσες άλλες πολιτείες γίνονται κέντρα οίκονοµικης δραστηριότητας τών 'Ελλήνων οί δποΈοι ζυμώνονται καί µέ τά προο- δευτικά ίδεολογικά ρεύµατα rig έποχης τους. Συγχρόνως τά προοδευµένα µέρη της 'Ελλάσος έρχονται σέ έµπορική συναλλαγή μέ τούς τόπους αύτούς. "Ετσι φτάνει καί ως τίς πολιτείες καί στά χωριά µας & θρύλος γιά τίς µεγάλες πολι- τείες μέ τά παλάτια καί τίς έκκλησιές, τίς απέραντες πλατείες τους καί τά φοβερά κάστρα'αµΝµ Τά άργοκίνητα µεταφορικά μέσα της έποχης τους µεγαλώνουν την απόσταση. "ΨΜ6Μ γύρω άπό τό όνοµα κάθε πολιτείας πλάθεται ένας παράξενος µύθος. Λογύς κεντήµατα, βαρύτιµα ύφάσµατα, χρυσαφικά, πολύτιµες πέτρες κι'άλ- λα καλά πού στέλνουν ή φέρνουν οί ξενιτεμµένοι, άνάβουν τή φαντασία τών τα- πεινών ραγιάδων. Κοιµήσου, πού παράγγειλα στην Ήόλη τά χρυσά σου στη Βενετιά τά ρούχα σου καί τά διαµαντικά σου Κοιµησου, πού σού ράβουνε τό πάπλωµα στην πόλη καί σού τό τελειώνουνε σαρανταδυό µαστόροι, έτσι νανουρίζει ή µητέρα τή µικρή της κόρη. 'Η ίδια άτµόσφαιρα θαυµασµού ύπάρχει καί στίς λαϊκές αναπαραστάσεις τύς έποχης της τουρκοκρατίας στούς τοίχους τών παλιών σπιτιών. 'Η Βενετιά καί ή Πόλη στό σπίτι τού Γεωργίου ιβάρτς στ΄΄Αµπελάκια, % Βιέννη στό σπίτι τού 'Αβραµόπουλου στό ίδιο χωριό, Η Πόλη στό σπίτι τού Μανζη στην Καστοριά, ή Μασσαλία σ'ένα σπίτι της Βέρροιας, καί πάλι ή Πόλη στή Δράκια, είναι µερι- κές άπό τίς αναπαραστάσεις αύτές. Πάμπολλες άλλες άσφαλώς θά χάθηκαν καθώς γκρεµίζονται τά παλιά σπίτια. ΄Αξίζει τόν κόπο νά σταθούµε κάπως περισσότερο µπροστά στίς ζωγραφιές αύτές. Τό πρώτο πού θά παρατηρήσουµε είναι ότι έχουµε µπροστά µας έργα φαντα- σίας. Δέν πρόκειται γιά πιστές άπεικονίσεις τών πόλεων αύτών άλλά γιά έλεύθε- ρες δημιουργίες, βασισµένες βέβαια, σέ µερικά χαρακτηριστικά γνωρίσματα. Τά µεγάλα παλάτια καί τό άνήσυχο λιµάνι της Βενετιάς, τό ΝΕθος τών µιναρέδων τύς Πόλης, οί εύρύχωρες πλατείες µέ τίς χαρακτηριστικές βρύσες της Βιέννης, δρίζουν µέ σιγουριά τόν κάθε τόπο. "Ανάλογα όμως µέ την έπιφάνεια πού πρό- κειται νά διακοσµηθη,η σύνθεση άλλάζει, προστίθενται Η άφαιρούνται τµήµατα τής είκόνας Η άλλάζουν οί άναλογίες. Κύριο γνώρισµα όλων αύτών τών έργων εί- ναι ή όπερβολή. 'ά φαντασία τού λαϊκού καλλιτέχνη, ξαναµµένη από λογής διηγή- σεις πλάθει τίς πολιτειες στό κλιµα ενός απλοίκού θαυµασµού. Βέβαια καί έδώ θά υπάρχουν πρότυπα, όπως σ ολόκληρη τη λαική ζωγραφικη. Κάποιες χαλκογραφι΄- ες ίσως, παλιότερα έργα ασφαλώς, είναι η αφετηρία τού λαικού καλλιτέχνη. Από εκει καί πέρα οµως, ξανοίγεται σ έναν ελεύθερο κόσµο καί ζωγραφίζει, όχι την αληθεια πού - άλλωστε - ποτές του δέν αντίκρυσε άλλά την αλήθεια πού κι αύ- τός καί οι πελάτες του ζούν µέ τίς διηγήσεις καί µέ τίς προσθήκες τύς φαντα- 3. , … | " , | I .. I … Ν | . , σιας τους. Οι λαικες απεικονισεις των µεγαλων µακρινων πολιτειων µοιαζουν µε τίς περιγραφές τών παραµυθιών, όπου όλα είναι τυλιγμένα µέσα σέ µιάν άτμό- . | : … | ,. σφαιρα µαγείας. Οι μιναρέδες υψώνονται σ'ένα άπίθανο ύψος, οι κηποι πληµυρί- ζουν άπό πληθος δέντρα, κάθε λογύς πλοία γεµίζουν τά λιµάνια. Τά χρώµατα µέ , ~ I r r I , | , , , ~ ~ τον πλουτο και τη λαμψη τους τονιζουν κι αυτα τον παραμυθενιο χαρακτηρα της n . - ~ ~ ω . . .. » είκόνας. Ετσι, στά σπίτια των χωριων της ΄Ελλάδος, οι πολιτειες παίρνουν Ν (: I µιά καινούργια οψη, µένουν οµως πάντα διακόσµηση, γιατί βασικος σκοπός τους 7 , : | n I | " ειναι να στολισουν τον καλον οντά . Χωρίς τά δύσκολα καί κουραστικά ταξείδια, χωρίς τίς πίκρες της ξενι- Ν , ! τειας, µένοντας στην αγαπηµένη πατρίδα, οι παλιοί χωρικοί ταξειδεύουν µέ … , , | I , " Η I I I II II ! H I ' I " της τεχνης το μαγικο χαλι, σε χωρες, χωρια και δαση οπου ο κοσμος αλασσει σύμφωνα µέ τύς δικής τους φαντασίας τίς προσταγές.

υ, , σ., I Eva δροµακι στη οαπρινιτσα Κίτσου &, &ακςΞ ? . τό πηλιορείτικο σπίτι δέν ειναι θαυµαστό μόνο για την ωραία του | I I I . I I | I I I …, I προσοοη, για την καλαισθητη διακοσµηση του, αλλα και για τη διαρρυθµιση τού χώρου του. Σοφία, αισθηση καί πεϊρα συνεργάζονται γιά νά δώσουν στο α I I , I I ' 0 |, | I ~ χωρο, που περιοριζεται από το κτιριο, ολη του την αξια. Η κινηση του άν- I, ~ 3pénou μέσα νά ειναι δνετη καί ευχάριστη. 'Η αρετή αυτή, οχι µόνο του πη- λιορείτικου άιλά γενικά του ολληνικοΌ σπιτιού, ειναι αναγνωρισµένη από 5- λους. αένοι καί ντόπιοι σοφοί πολλές φορές μιλούν µέ ξνΘουσιασμ6 για τούς κατοιπίοιµους χώρους, πού Ξγιναν µέ µέτρο τόν ανθρωπο. A616 τό µέτρο κρα- I …. "υ I Ο , …. , … " τιεται πρωτα απ ολα γιά τις σωµατικές αναλογιες του ανθρωπου - τό νους των σπαλοπατιων. τό Ενοιγµα της πόρτας, & τοποθέτηση των λαβΞν,εύκολύνουν την δνετη χρήση τού σπιτιου. && καί της ανθρώπινης ψυχης οι ανάγκες έξυπη- ρετοΌνται από Eva χωρο πού ούτε πολύ µικρός γίνεται, για να πιέζει την φυ- u I I " I O I u " … , χή, ουτε πολυ µεγαλος,ωστε να αισθανεται αβολα οποιος κυκλοφορει µεσα του. Οι αναλογίες του ύψους µέ τα μάκρος καί τα πλάτος, & τρόπος πού δέχεται τό φως, σέ συνδυασμό µέ τη διακόσμηση καί τό "ντύσιμο" τού σπιτιού, κάνουν τό σπίτι χαρούµενο. . ‘7 , " θ,… I , I I I I I πα ηταν περιεργο αν η ικανοτητα αυτη περιοριζονταν µονο στο σπι- τι καί δέν ειχε κι΄Ξλλες έκδηλώοεις. Κοξ στο ύπαιθρο, μέσα οτό χωριό, ύπαρ- I I ι| : | .. I u Ι΄ , I χουν προβληματα χωρου που η λυση τους απαιτουοε την ιδιαν ικανότητα για να .. . φτάσει σ'εύτυχισµένο αποτέλεσµα. Μπορουµε, µάλιστα, νδ πουµε πως έπειοή οι I I I I … , Ο I I I , παραγοντες αυςαινουν, πολλαπλασιαςονται και οι δυοκολιες. 0 φυσιπος περι- I. ". η γυρος, οι υφομετριπές διαφορές, τό ειοος της βλάστησης, & σύσταση του έδα- φους, οι οικοδοµές πού πρέπει ν'ύναδειχόοΌν & νά κρυφΘοδν, οι κυκλοφοριακές | I ,, I I» O |. I Ν I I I I αναγκες, µαζι µε πολλα αλλα, αποτελουν τα στοιχεια που συνθετουν το προβλη- µα στό σύνολό του. 'λληθινή κατάπληξη προκαλεϊ 016v παρατηρητή & τρόπος µέ . - ". ' , * , ΄ , , τον οποιο ελυοαν οι παλιοι πηλιορειτες τετοια προβληµατα. Καθε χωριο στό . .. . . ? πηλιο ξχει Eva η πε,ιοο6τερα σηµεια, οπου ο σύγχρονος πολεοοόµος Θα ειχε I I I I I I I I. I I I I να παρει πολυτιμα μαθηµατα. Αναλογα µε τη λειτουργια καθε χωρου γινεται , ,! I u .. I I I I µια οο…η εκμεταλλευση ολων των δυνατοτήτων που προσφερονται και ρυθµιςον- ! I I …'… " I |. I I I ται απλα, πρακτικα και καλαισ8ητα ολα τα ειδικα ζητήματα που προκύπτουν. Στον "Αγιο Λαυρέντιο τό πρόβλημα της παρακολούθησης της δπαίΘριας λειτουρ- γίας στην έκκληοία τού 'Αγξου 'αποοτδλου του Νέου, βρίσκει την ιδεώδη λύοτ 2. του µέ τό άµφιθέατρο πού περιβάλει τό άνατολικό τµηµα τύς έκκλησίας. "πς σηµειωΘεϊ άκόμα, πώς τό άμφιΘέατρο τούτο, µιά πού προορίζεται γιά παρακο- λούθηση λειτουργίας, Ξγινε γιά όρθιους. Στή Ζαγορά, % 'εγία κυριακή περι- βάλλεται άπό Ενα πέταλο κυπαρισιδν πού τό σκούρο τους περίγραµµα φιαγράφε- ται Εντονα στό φωτεινό φόντο τού άίγαίου. οά σταθούµε κάπως πιό πολύ σ'ένα δροµάκι στή άσκρινίτσα πού, χωρίς ύπερβολή, µπορεί νά χαρακτηρισθΞ σάν Ένα άριστούργηµα. Πρίν προχωρήσουµε στήν περιγραφή τής λύσης πού δόθηκε είναι άπαραί- τητο νά Ξκυέσουμε σύντομα τό πρόβληµα, όπως παρουσιάζονταν. Στήν κάτω συνοι I , I | I I I I … | I |. I I … κια τής εακρινιτσας υπαρχουν δυο εκκλησιες, του Άγιου ΑΘαναοιου και του 'Αγίου Γεωργίου, πού άπέχουν µεταξύ τους εκατό περίπου μέτρα, μέ διαφορά ' υψοµέτρου γύρω στά είκοσι µέτρα. Raf οί δύο αύτές εκκλησίες βρήσκονται , , . , , , ι , ." , . , πανω στον αξονα που περναει τη σακρινιτσα ο ολο της το μάκρος από το χαμη- λότερο σηµείο της ώς τό ψηλότερο. Μικρές πλατείες περιβάλλουν τίς δύο έκ- I O I I I I I I Ο I I . I I I κληοιες. Η απόσταση, αναµεσα τους, δεν παρουσιαζει ομαλη κλιση. ιτην αρχη, κατεβαίνοντας, % κλίση είναι µεγαλύτερη, ύστερα λιγοστεύει καί στό τέλος I I I I I IV I | I ' I .… . παλι µεγαλωνει για να καταληξη ο ενα σχεδον οριζοντιο επιπεοο. οπρεπε οι Γ I Ο , ' …- |" . , ουο εκκλησιες νά ενωοουν μ ενα δροµακι. Kai τύρα Θά παρακολουθήσουµε τή λύση πού Ξδωσαν οι μακρινιτσιύτες … η ' οι τεχνιτες. 'Η πλακόστρωτη αύλή της ξπάνω εκκλησίας, του 'Αγίου 'λθανασίου, περιβάλλεται άπό χαµηλό λιΘόχτιστο περιτοίχισµα, πλακόστρωτο κι'αύτό, πού ΄ , , . , ," , , , , χρησιµεύει και για κάθισµα. Πρός το µερος που επρεπε να γινη το δροµακι όφήνεται Eva άνοιγµα στό περιτοίχισμα. 'λπό τό όνοιγµα αύτό ξεκινούν pept— κά σκαλοπάτια πού καταλήγουν ο'Ξνα κατηψορικό καλοκαµωµένο καλυτερίµι. Δεξιά κι΄άριστερά, σ΄όλο τό µάκρος τύν σκαλοπάτιύν καί τού καλντεριριού, - … ειναι χτισµένος πέτρινος τοιχος. ΐέσσερες κολωνες λιΘόχτιοτσς δεξιά κι'άλ- λες τέσσερες όριοτερά παρακολουθούν τά σκαλοπάτια, µέ τήν ίδια κλιµάκωση " Ν & ύψους. Στίς δύο πρωτες κολώνες ειναι τοποθετηµένες πήλινες προτομές του Ρήγα καί τού Διάκου, στίς Ξλλες πήλινες μεγάλες γλάστρες. Kai άπό τίς δυό πλευρές τού διάδροµου ύφώνονται πυκνές καί µεγαλόπρεπες σειρές κυπαρισιύν, τ' " I |) I … & I I I It I . ..I . I οινοντας ετσι και το αναλογο φος στην αρτηρια που ενωνει ουο Θρησκευτικους I ,, I I … I I I , … .…. II τοπους. …ολις τελειωσει το καλντεριµι, η καθοδος ουνεχιεεται µε αρκετά σκαλοπάτια. Παρακολουθούνται κι'αύτά /άπό τό οιπλό λιΘόχτιστο περιτοίχισµα, I I I I ,… I l I | I, |… … I που µονο τα τρια τελευταια σκαλοπατια αψινει ελευθερα. εκεινα πλαταινουυ, I " I! I II … I I I οχηµατιζουν ενα µικρό τριγωνικο επιπεδο και αφου στριφουν δυτικα, καταλη… γουν στό όριζόντιο σχεδόν δροµάκι πού δοηγεΐστόν "Αγιο Γεώργιο. '…κριβδς " … ' στήν κατάληξη αύτή ειναι κτισμένη µιά άπλή βρυσούλα µέ οροσερό νερό. Η I | 7 | " Ο Ν & | Ο , I ' ,, βρυση αυτή ειναι ακριβως στον αξονα του επιπεοου δροµακου και υποοεχεται τόν άνΘρωπο πού κάνει τήν άνηφορική διαδροµή πρός τήν επάνω εκκλησία. 3. Μιά περιγραφή δέ µπορεϊ νά δόση ούτε τήν αρµονία τύν όναλογιύν, " Ν I . I , I I I . " I ουτε της προοπτικής τις ευχαριστες αλλαγες που χαιρεται o ανθρωπος καθως προχωρεί, ούτε τήν όνετη κλιµάκωση τού καλντεριµιού πού Εγινε µέ βάση τόν µέσο όνΘρώπινο διασκελισμό. Φιλοοοξεϊ απλΞς νά τραβήξη τήν προσοχή τού όκροατή στόν τρόπο µέ τόν όποϊο οι πλατείες τύν εκκλησιών, οι αύλές των " . * " σπιτιων καί οι χωρυι κυκλοφορίας στά χωριό µας δίνουν ξκεινο τό εύχάριστο συναίσθηµα πού τόσο γοητεύει τόν έπιυκέπτη.

Δ : a 8 A A I I A Βειι στίς ιιµηλΕς ιρσσβίσ:ις τοπ κισσΞβου, στξυ ε=σοόσ ιζ; κοιλάδας tn: τεμιΘν. τί 'Αµιιλ&ιιι, Έγραψαν, ΈδΒ ιι€ ξιίμισυ ιζΕιι , µερικες Ξκδ if: λιµιµδι:ρις agitate ζυτομ€=ς ιξς τ€:υπς €ξς ιδτερπς 'κλΣ€6ας. Έδρα, βυθισμ€να σεξ σιωπή. ξετιΙυμισΒντιι (δι καλη! και. καί βλεπουν µεΆιχολιιί .! ξερτ(ζουν σιγά-σιγά τ'3κοµεξτξριι της ι εξ πιληε !µχσνιιιΙ νδ γιριµζζονιιι, τίς ζυϊΒ|Ψι€ς ! σβ€νοιυ. τί ζυλδτλυιτι ιζ τά τρδει 18 σαρ8ιι. Δξν διίρχιι τίποτα πιό Ολιβερδ ξιδ το!3ις είς κουρασµ€νες γυναίκες 306 |ν6ιοιτες μιαλδν©υι κάλτσες οι! ιιτδψλια €Θν ιλιΞυ ΕρχοντιιΞυ 595 Ξβ€µτς. του 'Αςραμδ- ιουλου, του τασµιεΆί6η, τδσωτ 8λλυυ. 'ΞιιΈνι. περήφανα στη! Ξτκιτ€λειΦ6 τους. διηγ03ττι στόν &:ισι!πτη με! γοητευτιιξ ζστορίι γι! Επξν-εαΆιτιµ#6 ιοί δεξια: στίς δ=ουµξυις τα!τες πλι|ιΙς τοΒ Κισσ&βου. Μέσα στό σκοτάδι επι ταυρισιραιϊας Sputum. ids δέκατο 5γδαο ιΞδνπ νά λαμ=ιψ€ζονν µερικες γυτιιν!ς Εστίες πολιτισµοΒ στήν 'κπιιρο, από πελιο, ο! νησιά. 'ΔνΙµισε τους καί τ"λμιιλ€ιιι, µε ιξπυιιι ΐδιαρρυ!µ€ι εµας α&τ&. 'ε-ιυευµατικ% 8ν€πτυξη !ψδς τόπου προδπσθ€τιι οικονοµική πρδοδο. ο! !ζι6λογις βιοτεχνίες (δν ιξντρωτ ιδϊΞυ δηµιοδργησαυ τίς προΙιο|ισιις γιί τήν οζι=ναμιιξ (πας ενο&ο. Στ"λµπελξιιι,ξ ο!ιοναμζι δεν :!:: (δν ιοµµιειαι16 χαρακτηρα ιοί (Ix: 8λλσΒ. παρουσιάστηκε σάν Ι'. δργινυµξνπ σΘιολο, ιυ6, δυο ιι'Ξν συζητι(τιι & ψδση του,δ€ν ιι6;ι vi :Ivat inc µοναόιιδ φα;νδµιια 8ιι µόνοι στήν Ιστορ(ι ιζ; 'Ξιλ€δας …: καί as!» παγιδσμιι €ατυρί6. Ξ!υυι συγγραφείς δεν ιζνιι ιιΦδλον φιιδυΆο( στίς ξιφρδσιις ταις | "ψυςοβ6λος λιµ16ρ". "φωτεινά µιτξυρο |ολι!ισµοΒ "Ειρ8ιολις τεν συνεταιρισµδι 8λου τοπ ιδσµπυ', εϊυαι µιφιιΘζ Ιι6 επί; χαρακτηριιμ &; ιού μεςιχιιµ€στηιιυ. '! συντρο.ιε εδ. 'λμπιλιιίυν Ιδµδοηιι οτε 1795 µ'!υι κεγίιιιο τοο.=οο.- φράγκων :ιοζιου. "ολαι οί ιδεοικοι, ια&δς σπειιδνιι & γξλλας €µανσους Ηιου+ιυξ€. τυυα8ιις πι! ιαιδι8,!ιαιρυιι μερος σε! βιοµη;αγιιή ιδςή ανντροςι€. δέ ιι6Ξ΄ΞξΞΞ;ζαι ξ φτωχοί, ατέλ- tuna» otfiv ι6λπ, ιςί Ζµδρνη, σεξ Βιξυνη. οτ6 'Αµ==ερυιιµ. 016 Λονδίνο, στήν 'Ωόησεδ γιε .: ξδρδσουι γραψιτε επί μακαξι€. 'Η συνερογι€ ιιριιλ8µβαυι &κδµα ιοί γεπμγιιξ Ειμετ€λ- T λευση. οι γυνατι:ς εις !! παιδι! |σπριζιυ πεί {Begun t6 βαµιΞιι. 16 Ιδευιν .! πουβξριι l καί τ6 τοιοΟετοΈσιν οί παιδια. 0ΐ Ξιτμ:ς ιιιαγ(ιυυ€ιυ σε γιαργιιξς Έργαα€ες, πρόσι;ιυ …ι τήν πρόοδο της δουιιιϊς, µξζευΒ! «: tings: paga:xovfipaz¢ nu: !! μετέφεραν σε! µαγΒξεί «Ώς ΑΞρισας ιι'&ι6 κιτ σεξ Θεσσαλονίκη. ?. π€ντι ξπιτροι€ς. sod ξιλΙγονταν at γινιιΕς συνελεδσεις τετ µειΞπ. γµδνιιξιτ τι! &ι€ψορους τομιϊς «Ώς δριστηοι6τηιις µας λογα&οεο€οιψ 133 86 Ξρψα taut. Θΐ Ξπετραιίς ιδιες Και! : ξ…!ιιτροι6 «aw «µαι;ζ€αν & 'Δυέ«κεη Ειιτροπί. & Διοιιητιι6 'Βπιτροι€. & ΐλγυα!ικξ, ξ διευΦ€ντ€ιπ διοµπ:ινιιξ πιζ ξ Εξιλεγωςικε. δίψα χρδνςα ιρ€τησι & συντεχνία. 'Βς !! 181!. 'Ο συνιγυυισµ6ς «δν &γγλειΞν Eeyo- στισ€ων, & ι16ιιυση τπς ΑζατριιιΞς ΈρικΙζης καί ο! διωγµό! τσδ 'ιλΩ ===! !ριρει εξ' πτδχι…σπ. 'λιΕλιιυτις δίκες 8νίµισι ατ36ς πυν:τ&€νσνς µεγέλωααν τίς αυιξειψε εξ; τΐδ… χκυ=ης. ':ιδ ιδτι, 13 '&μπεξΞιιι :άν3νν τή σηµασ€α τπνς καΐ ιερνσυν εξ ι€€η ριξε €68µ:ιτης ικµδ:ολη(. 16 "ψω!ιιν8 µετ€ωρα εαΆιεισµ98" σεδψει οτδν ξα€ζοντ=.... "έτσι 318;ιιναν κά κελιά &ρχ=υ!ιπ& ; &υµ€ξΒυν 14 ιεεααµ€υα μιγιλι€α. &€τι 5ι8 481€ σδζαυτπι sat εξ περιοσδτιρα µε Ξνεπανδµ?ωτεξ κεταατεογξς % µιτστενίστ:ρες &Άλιτ€ς. &! κατ τε λίγα ια! Εµ:ιτπυ µεζέ; εξµιρι εϊυαι ΐκανΞ νξ δείξουν #! ποιά φιλε ακιλεξ!!ι πολιτισμοί ξψτασαν τ'ξµπιλΞκια. Α! &! συµμερι#1ΏΒµε τόν ε€86υ5%8€μδ εκείνου επί δισιί= λαος {é σπίτι ςαδ ?εωργξου Σβάρτς "ν€τν Ξαρ3εψΞνα". θΞ΄σηµειδσουµε 1933: εΞν ψ5ρ€Β 18€ διειδσμυσης. ΘλξπΧηρπ &ωμάτια εΐναι &;απο#µημ€μι &εδ τό αέτωµα ές 16 ταξ&ψι µ! ελξεας πολν:ρ&µων διιισσµητιιΞνµοι€βυν. αυτ: µιά ξεπς&πεια ξινχη νδ ξεκαυµίσ€ι '6 νΐϊ μας. 38€ι Ευα σηµεΐο νδ στερηω€εϊ εξ ιλ5Ωας 138 σχηµάτων. && αςςεςδΏαυµ: ΘΘ- µι τπν ελλειψη !νδτητ=ς ξψ€µιαα 83€ δι3φορι &ρ;ιτικτονιιΙ µελη πι! στα λειτΏυµγ€α τουεξ Ευα τζΙιι ιοδ its»: γιέ νά µή! ΞνΞΦει ιΘκ€ς. ξύλινα π€τκελκ µ! &ρµΘΞς καθ "παριστάνΦιι; :! 6εόιψ!υυι, ψιττΐτις χωρες λειταυρτΐα γιατί µπα(ν8ν εξ µειέταιχΩυς. Φίλος, 4ΦιΞςπρι µας:... …σε µεδλι=σιν γ5νιµα ί€ν Ελληνική τεχνη, Σάξ ©ξ Εχπ»υ προλ€βιι τξ' "ιι€ασυυ: ξιυς Στινι !ργδτερα 616 :ήιιο. πέρι εμ…ς Ιι8 τοΒτ:ς τίς Ιδυναμζες)µ6ση ενεργεί αε€ς'6ιτριγι(ς 448; 3ευττιΞς, 111 Ώδλης, ι66η :!ρη στίς λουλουδιασ;ξνες γλέατρες, π66η Ξρμουξα σεξ διαμ6ρψυσπ ιο! χέδΘ, ιι'&πδµα τί &υµ€πια ξκµε€€λλευπψ 330 κλιµαταλαγιπΞν πνυδηκΞν τΉς χ&μας µες: "Ο €ηµενιΞ ιός Ξν€µωπος τίς πόλης φυλαιιαμξνος στά τιτρ4γυνα ξΦΒχε κουτιά €ξς 68?ρονης Ξρχ;ικκτσ… νιπΞς, …δΟιιαλι ;κπφεξ να ΕπτιµΞαει ;ήι data §§S§v τζν σκιτιΞν. !!ιρι6#€κιµο 16 µιιιιδιι πεί τή ναοταλτετ. 'Η ζω6 nail: at σειµιτίιι ιπΐ GE µΘρψξς ιού τήν ξκςρ6ζουν Ελλξζπυι διαμι8ς. Κι!!- ν=ς δεν && tr}: ifiu ξξίωυη ιζ ατσµπτδυαυµε αϊδυ ξβκιτεκτάνιπ& 86πο Ξιεϊνο, ξ'οΌ & ζωξ µια ελλιξε µιζιι!. Χρέος µες 8µως, ειναι να πιέψωµι µ! πρΘιπχξ 61! σ'ΐτιι αδτξ πεί νά δι6ιχΦο8µε. 34 διδιιΦσΞµε ιδου πολ6:ιμο ιρξτµι ιξιαι για τόν ΞνΦραπο «615 πού λ€τει=ι ΕΞε!Ξ!. Κι'Ξκδμα nits 3 vi 5&6§Bk‘{fifip£ {é σπίτια 463€ γιέ νά τε παραύέσαυµ€ οπές Ξρ-ΐ χ€µενες τενιξς γι! ! διδδσιΟντΒι κιξκεΐν&ζ/τιατζ κει: γενιά ξιχν€ει τίς ιι6 ρισιιξι & in“ m … ,να... τα"! ha εδώ, Μάµα; .… 1! "Με", πλακα"… # αν!" "( κοψει. *" σπίτια & "Μπάνια", να" ;! τόσες &"; Έψαξα"; άν" φίδια αµαξι. τιιδτπτις. …θα": ": “diabetic; του αν"… "Άι… Ματς"! κι! βιαία; Με mam "& α "η! του Μις! "& «& “filo dawn ως "…με… Άικ":

l2 "στου τεννίτη,ιέ τόν συντΘισµένε ΕΝΑΣ ΖΌ"ΡΑ.ϊΚΌΣ πΑΡΑ…ΞΙΣοΣ ,Ανήµπορο τό θέλει,ή ΐξαφή,τό δνθρέπινο µυαλό,νά συλλάβµ τή Θέση καί τήν οµορφιά του Παραδείσου : " & οφθαλμός ουκ είδε καί ους ουκ Ηκουσε καί επί καρδίαν ανθρώπου ουκ δνέβη, & ξτοί μασε δ Θεός τοϊς ζγαπώσιν.αΌτόν"."Οµως του καλλιτέχνη Η καρδιά Ξέφυγε από τό κοινό μέτρο καί µέσα της "κατέβη" τό όραµα του Παραδείσου καί Έτσι τό είδε & " οφθαλµός του ανθρ(που " 1010- pnyévo στους τοίχους ταν εκκλτσι&ν. Οί Βυζαντινοί &γιογρέςοι ζωγρααίζουν στους νόρθηκες τ&ν έκκλυσιών τον κόλαση καί τόν ταράδεισο. Ξτίς…σαραστόσειε τΈς κόλασπς εφευρίσκουν λογΞς τι- µωρίες,εϊδικές για κάθε αµάρτηµα:γιά τό φτλάργυρο καί αχόρτα- γο,τ6 φιλόρεσκη γυναίκα,τοός κοιµωµένους τίν δρα τής λειτουρ- γίας,τό μυλωνδ. Καλογερίτικος φανατισµός επιμένει στό ερωτικά αµαρτήµατα καί µέ µίαν ευεΞόγπτη φροντίδα τυρανεϊ τό αµαρτωλά σημεία του σ/ματος.Ο ταραδειγµατισµός εΐναι ο σκοπός τους, Έτσι τιστεόουν."Ομωε στίς "αραστόσεις του Γαρόδεισου ξ Ροζα- ντινό τέχνη επλασε µερικές από τίς πιό λαµπρές της ε"ιτεόξεις. Στό"Αγιον "Ορος,στό μοναστήρι τής 1'-εγίστ'ης Λαύρας,σώζεται µιά 6τό τίς ταραστέσεις αυτές. Κοντά στους μεγάλους καλλιτέχνες,οϊ λαϊκοί τεγνΐτες πλόΘουν πεί αυτοί τους δικούς τους ταρο"είσους,ξργα ατλοϊκΈς Γ…'…'ντασίας µέ στοιγεϊα Ξ"ό τίς σχετικές λαϊκές τςρεδόσεις."Ξνας τέτοιας ταρόΞεισος βρίσκεται στόν εκκλεσιό τοδ"&η Έτυρίδωνα, στο Δρζκειο. φόν'συν…ντιΐµε αριστε [ ;ιΓ,κθόΓ :"αίνουµε ?…ξ τό µικρό "όρτα σού βρίσκεται στό ΄'τικό Ξκςπ του νότιου τοίχου ζ1υ α , ? ττσ έκτλησίεζ.΄Όλοι οί τοίχοι ειναι κ'τόγρααοι τό χέρι γν??- ?ι'ταΐη τών Θεµΐταν."Ξνν ψτλό ζανριαιστό τ=ϊγος ιοίζει τόν "…ο'δεισο ατό ΓΓ[ς ΐλλεκ "'ραστό- & . ,] , (' σεις. "ό τειγος τουτο µοιάςει σάν ενα χάρτινο ταςαΏάν,παρ ο- λους τους καλογραµςένους αρµοός ταν δγκολίΘων που τό απαρτίζουν. "Ενα θαλερό περι?όλι εΐναι δ Γ.ράδεισος τοδτος. λιά'ορα δέντρα καί λουλούδια καί χορτάρια είναι δραδιασµένα µε αυέλεια. τρυα…ε- ροί τόνοι του "ράσινου καί εΐχάριστοι χρωµατισμΟί λουλουδι&ν τραγουδουν. Γραγχατικός"τό…ο= » Ριτεινός,τόπος χλοερός,τόπος δναψόΓεωσ",δτας τόν Θέλει sat fi’AxoRovaa. Καταρεσίς οι τρεΐς Γατριάρχες,δ,Αβραάμ,δ,Ισαάκ καί δΤακώβ,τοζάρουν κατάςατσα στό Θεατ6 µέ τήν χαριτωµένη ζφέλεια χαριάτυδων του φωτογραφίζον " ! ται. Στα χέρια τους ΄ρατο=3ν ενα υφασµα,δτου ειναι μαζεµιένες (.) r‘" fiuxégsznpd ανθρΚπινα κεφάλόκια λές καί είναι καρποί has τα δέντρα τοδ.τεριβολιο€.΄""τσι &κκ;τ & ;εταςέρεται στό ζιγραφιι κή ξ φράση:"εϊς κόλπους,Αβραάμ,εΐς κόλπουςΤσαέκ,εϊς κόλπους ακάβ". φέσσερε…ς µεγάλες πύλες ανοίγουν τό τείχος του Παρασει- ) σου για ν, αφίσουν να ΞεχυΘοσν οί τέσσαρες ποταµοί του.Ο Φισάν,δ τ"ε.ιΐ=ν,δ …ίγρις καί δ Ευα έτ…κ.'Ή τέλη του παράδείσου, λοξά στό τείχοςςεΐναι µια τυπική κεραµοσκέταστη πόρτα µοναστη- ριού. λιακρίνονται άς καί τα καρφιά που στερεώνουν τόν κλειδα- ρια τρς.- "…ροστα της,τελίρια φιγούρα Ξεσηκιςένη από δυτικά πρότυπα, δ"Αγιος Γέτρος θαζει τό τεράστιο κλειδί του…στήν κλειδαριά. τ"όρα- από τόν παράδεισο απλώνεται ενα κοιµητήρι πλασµένο τε &χρα καί πράσινο.,Ατό τούς τάφους του στκώνονται oi τεθαρένοι τυλιγ!ένοι στα αστρα σόβανά τους. "Άγνωστος είναι & ζωγράφος που ϊστόρησε τήν εκκλησιό.ΓΉ κα, αν δπΞρχε ενα Όνοµα δέ Θα πρόσθετε τίποτα.'Ολόκληρη Η εί- κονογραφηση στέκει στό δψος ταν αγιογρατι&ν τΞς εποχής της- του τέλους του δέκατου δγδου Έ τΞς αρχδς του δέκατου εννάτου. Στό Έργο τουτο,8πως καί σό κάθε δημιούργηµα της παράδοσης,δ τεχνίτης ελάχιστα προσθέτει. "ό είδος πλάΘεται µε τον επανάληψη από χέρι σέ χέριαπό τόπο σέ τόπο. Γόνο & µοναδικός Ο'εόφιλος ! τλάΘει,στούς τοίχους ενός βολιώτικου µανζβικου,Ξναν δικό του κήπο τ%ς,"δέµ."Όλες τίς ετίγειες χαρές συνκεντρΚνει εκεϊ:συντρι- Ρόνιαιέ αςΘονο νερό,Θαρειές αγελάδες,ταρτέρια µέ ζαρζαβατίκά, εϊδόλια. Λέν µπορουμε να Ξέρουµε αν Ξναν τέτοιον παράδεισο υτό- σγεται Ξ Πραφή στους τιστοός. Oi τεριγραςές της είναι λειυές. "Οµως oi ανΩριποι επλασαν τόν παράδεισο τους στα χνάρια τ&ν δικών τους τόθων."Ετσι Η βασανισµένη τους καρδιά ξεγελιέται µέ την έλ- πίδα ενός τόπου όπου " δπέδρα πασα οδόνη,λόπη καί στεναγρός",κι' αφίνει καρτερικά να τλπθαίνει Ε λύπη καί δ στεναγρός γύρω της. ΚΙΤΣΟΣ Α.ΓΑΚΡΉΈ.- 146.ΜρΜ4€ 6"Χ µ1-(ΐ1.

& & …. . …ΝΘζζρα Φ …η …'ιΣηυρι'δων a'no’ "Αυτο… Μάζα ΠΠ . Άι»… Νιµ…"- Λεόν… 1810… " Ka'ra' Τό !ΐΉ µόνο… ιζ" κατο…..'ο τα" Ντίμι [τά ζυγό…. .. ΜΜΜ"… διίκε.'γ€Το άπό µακ-6α΄ν ώς Σαµψών- α…:δξµωχα µετά των ένα τα! ητς:βΞ>…σν σ'ωΟ…εώ»'π Κ. ΠΩΛιδ"νΗ?Θ'΄ω . Πορ»… rum 6 διάβ&ο1 . Αν… …είναι 1802… . ΗιΡ€6ω : Τό Ηέποβο 4800- . Παν."… ΏρΜύζ|- µαχω΄€ι ανάξια, Με …' ν' α΄Λ=1ψΗ΄ τα! !ωαννω . ΑίωπρΜ&ιι Νως»……ώ … μου") δω…. Ab. Has 60) 61. . Μάι» Τα… σλαβ. . Πεμ" : Soup“; Άν… Μαρινα; Άθω - .Ο… των). …-. Ο ?) Κατά) τα! ΧρόνΞι Ν!κοΜαν να τα: Φου πιο… Ά)6Ήω … '!ωαννιτων …' ‘devvav "(0 να…… Μάϊ." Ζινα… σε.-Μια "53- Νωγα'μυ) Γεώργιο) 183 ?. 4? - 30 "…να… ενω . . Διαράνω5 Σπάτων; -"Εζωμωτ:πΞ…; ω..………'.…ω. Θωω'… "λα-γω". ΜΜΜ, (ΑΜ) &- φ…… , 1??? - .'Ανω Σονδτνα": Μαέ icon/micro! :Χ€ωυΜη Μ…… ΠΜ. . Ν6γ|δ(Μ βΝ'ωςΜ . η η . %… ΜΗΝ… Ώ"σ"Ρ… µ…??Μ. ΈγκύΚΝΘ5 τω…… Καζάν"; …' Σηµ:… Θεοφίλου τη 24 &τωβμω 4903, ξζ&)ιν6ςΡη ςς> [ου -402… , "Ο1ι ευ δως γυναΐκας νέο; & άοερα6Μ΄νος ώΘέ'οω6αν ΄ε΄ω5 τών 6%µ4ρον ΧΡυ6α΄ φορέματα ζΧονν 3806… Α κά…: Ώνα. καί άπό τή! σήµερον µας αι το' ξζι35 να' τα' φορ€εη καθά" τό ζωα." & τόξα πι";- o’né τώρα δε" |…" {us-nee: vo' πρωι"… …' κάθε. Με; -8ια' να' |"! φδαα'εη Μα χΡυω' φορά…… , "οµού δέν αν… τα: 14166! …;- ο'>λο'1'α' μέν δω…… όπως ένα τ… "(ωι…14'ξεω3 Μαουμούν Vo' δι'δον| &) προίκα; τών δυνω΄δΜ κενών Φοεεσια'ν' 1886 66…΄1ια "Η?! «πούρα; κά μεσα; "πως ,τών τεχνιτών διαλεδΜ΄ … Θελω" ωθούν αι΄ γυνα΄ϊΜε5 Τών αύτών µετά…… µόνον 6κ6'1α,δυλιΣΗ΄ τα. Ά€γ&µ€να λ6ιΦ|α'τΗ€α … ; |… ..'ι'ι…;,ο'µόΡ€α ,ότλαζΔ΄ωια Kai ένα ;… 66 Θεού… 1… "θ"… …; warn-rain) να… Θέλουν φορ; Χφέ8ε5 ,ιεουτνι'ο, €…) χα, Θελω-΄ κα'ο΄ΜτΏα'δ€5 …. «.… ό>λ' …' ται Ηρώ…) τόξα…) ., όπου ι7ζΧσω έχω χρυσών φορεσιάν νψΜΡοΒν να' Φοροδν … παταω… και" ?€ΡλάΜα υψώµατα Μυα- νιη Η '. Μ δέ δωτε'εα 1άξ|5 «&»… Φορά" ΉσΥ70΄Φ)Μ αλά πάν )16ω … . …' ,: τα"… τα!!! &… φορα (Με τις… ιςι΄τφνον …' πρλι'…α τα' "μμ… µπώ"? κιιω1α΄…'… «361ις Ήθελε 1ο)γ…΄ς& ο)": Μέγαρα ι=ω'66προν κινούµενο; άπό δΜροψι'ον Μ' όΜ?ονι΄αυ δια" να' όΟ€ΤΜ΄€ζ| τών Κοινών 16611… άοόφα6ιν ως… φον»? ΠοροΡ&1Η] τόξου "Μιλ΄ ο"νω1€θω ωεφσ>ω΄ων… … "Γάιου …' θα"… παιδια…: .ε…;."…:ι ό…ι>…ε…ετ…ώ; κ…" Μ… έΙωεµω>η6ιασοα' άναβαν", ύπτιο… &: µου …να» αγωγών 1ωΝ προνώτο- 1€΄ζω χριστιανών νδ μο)ιταα) τα»… …5;χ".,'.; # »; ε΄.'..' Βάλα AM- JuOc.’ lea-C έξω1ηιηώ; µε'ο'υΜαυ Η6μ'στιιν κα"ψμ|πατ…µ'ν τω Όρων ., . ι ' γώ6ωΐ"' .. …' πιο…… naiwc! ώ ; όπωθας παθω… …' σκανδωΜωω' έ……- 1α'µ1ο| όπου Από" &) ΜαΜφι΄ω τριάδα; "τα! Εν η; φως/ι θεού παντο- ωμ'ωρο) ιψ΄ άφωρωμ΄νο| ":… τού Χριστού Πω'µνι…ι!,υετερωµνο| ,ο΄ρε'- ‘roxol nun) δα… χάρτη ,α…ε…; να: ………,η…… κύρια; έν Mayan M“ ammo” 166|οϊ…υ)αύτών και ού µι? ξαλςφωει δάκρυα &" δάκρυα ν΄ψ€€α| … Μικτός, καταροµ€ν61, άωγχώρΗ1Μ ια µετά σάν"… όλα…»… Πέτρα Με & ensure) )mon'uv’latmdtu‘ δε" µηϊαρ6] ' ξχω δι' να: τα. Μι Όθων…" πάν ένα" Με ακούω»; πωε΄Ρ… "Μ: ένα) "Η… αμα"… ΄΄Ο'Γ| ει") &… µυών.… αν; νέα| ε37ε ΜφΜµ'να| εόΜ0…ων ξ… τ…, 6'4βίβου χρυ6ρ΄ φοβέρα?σ Έχει (ΞδήΩν : αέΘί β|/σ και." ολ'… &! άν΄ψίβον κω΄ &) π ξ浴| να' Ta‘ µωρε"… Ira-0w) '7ό ΐιι7ε..΄ "& 744] 11453 4646 τάκα; 6% Με: 667€€σ να' [ψ06'ζχη ; κάθε Μα…; θα' να' |"; ψΟ€ιε.΄6η νέα Nova,” ¢of>érxa7a, (Μονών άν… &»? "Εξω->) »… ' αΏό ?ά΄|7€΄Ρ έξω!- υα 31706 άν… Μ) φαξ-…; τάξει…) ΆβΜφοδνΜή …' Σία… &) Πβοΐοω'3 … (ΜΜΜ χµ)…» 4ψκσ';α΄'ν' Μ΄ σ'"; (361743… τα") δευΖφ|α| 1%" {gram/«1 7α.ΐεΨ), τα," 7έχν|ΖωΝ Θ΄"Ά426 θέλουν φόρεµα …' [UV-4‘49] m; «adv f’IVWf'J’? [Ώνα (Με/Μ , ΝΑΜΑ Μ΄ λέω…… λέω…"… | Η; /,'ι,……ι.|, ά|90Ρΐα/οΓΑ0|ζ/Π# πώ.… &…) Tc.’ 4% έό;1Μ΄Ζια Ζιλ 703… "& Τςλ%?α.'Μ 74΄ζεΜ !(Άσ… φαξ? χάβέ΄5νι,;ωυ ων, Γαζούκα) ς΄,θ,λ…' ι%'άΜγζ…'&Ι. . . . ΄ΛνΜ,Ω") [δΌ &… ά1΄ &?) ήχων… αξία; ωρα… ό…… θ€λοιν έχα, να…» φφρκσ;ώ "µη… too-gm νά φορο& Κα… Παγωό)ια & 7φΜ΄|νιη ηφάρωά, madam ΄΄… . !… ,… …' & Σερ-ω… πό; (90% φορ…" "όµως…… ζώο" "σκ/' λ΄ΐόκιι΄όι.(?|ψ &… ;.:-,' κα… & ?ρ|΄Μ 743! θΐλ€1 (2%); ενώ /167]1΄ #ι΄7ΐΡΥΟν Εάν-΄ "των…" 2.9 λαό,-ψ… Μηα'.΄µιω7ά΄. '/ΙοΖά Θ')… !… -.δο7ι] β,84Ά6 ωλ,…ε€1 4ης… εΜ΄|>ϊραν κα. 361646. Μνοι΄β5νά) αν"; δηψοψ/΄4ν καί σ΄Μ|0νε/οα && να' 5832466, µέν µια"! ι4νΜν α΄ηόψ#ε'ψ Με… να, !"…" "44- βά΄…1 ά) "Με… 266… "ών άω7ψω #64λλ41'΄…...- πρώτα… µε» ά€λ% rm. [α…-96€ (»… >"…άύ΄Ήψώ) ως. δως, έΓωΜι)ω6ναεθξ &ν:μ;Ή΄ΐ56;φ… ές να… ζω ……» η…… "& ών ψκρ;2ω7ψα… ΧρΜµάνώ/ …') Πολ/?ί|΄α7 τα)… θα… "4436…9ακα.΄ ?%ω26;…ά…) με? έμβιων |1σµιέΜ "αν κα." χρη|τοΜ…ν΄ ?… Ταφ/04- ΄΄/ΐυ74΄| JO! υ)΄ 10|σδΖο| Πά»7Ε…ζ …; ΟΛΐ?ι(7ΐ;|΄) ,άΥιΛέΜ1(ίΏ κατ΄ ά.:Οαζό-&) Μ΄ θηαα[ολρήο7Θί΄ | - I … , …'- , π ' 01|Η6΄Ιάγηιο'| €ςη64ν ης€α Μ΄) Μωαβ/ω ψ|αδα) αρ av u; 4υ…έ€ι ως… amic- Ζ- Μάϊορ0> (ω,: α΄:.)αΐ|:#ΐνω ?ώ αν Μισαχ ρε,;…,γνι),ρετψµ€νο7 ΄α/|οςωλο) Μ'…) Ψάθα) χσ'ρ12σ) ,αγΜί'|ηΝ …' ωλ…|,η…4… κυρ…) ω Μωβ-;; "α; θάνατό" πως Μ……) Μαν ιω΄ σέ µυ; ς…λαφωω (fa/gape, Gr)!” £4"qu ιππέ- ξα1 Με… κακιά) άΩΜκµώω ,αω|χωρΜ… να'-΄ "µια," θοΜααω όλω-1004. "ζ΄ ψ… …; ό σα…", λ…ω…'ωγ… ,αλλά," (Η mag hay-2x02 άρα α.; ια; άβά| Πςξ΄Υων "ων α…… να; &ωψ&ΐω/ παπά… Μ΄? ε……,Μ&ω/ρηαγ… ΜΜΜ… Μ). /02- ΐ[|κωηΝα) ω 6η/…Μω [cc/awn] ι…΄ΐψβ/ων flaw/"NU no 24m; δν ωβµω ; χο 3 * Μ)χάω΄Χ |…" Καλλινίέγη; Ε΄ ΜΜΑ (:))/3461 7ο?) Λι.-«χ…οΉηΌ Β|ρ/)|0()8…+7 ΜΟ?6΄Ν…| 40΄95΄ΐΣΘΣ θί6΄ο΄εΆ…|…1 4451 ΠΜ. , 7% ; **-… Η». |6- &… ΐΠνρι΄δΜ ά…, Χωρα ημίν &%1φη Π6γτμ΄Μ Μω΄)ιω (371? … ι- … : Μηνά/Νις |κΜΥ),4 νι ι., Καντών/ία… …; ψι)()ωω' ', Δ…Μω… ΐΜά΄1ωλα! Η??? ΜιΧά…Χ Ζέη … ΄ Αμ Γ…… 4?3Υ &… … … … … | 29 ?, Ανν? Η'…Μψ | Μ \— m µ 1?ς17 % _. , we; , .Η?" … --"/΄ Νέ'Μ όΖΝ [ε 2..1ψά3 Άν ?Ηγκ 4; #21... µωβ/Μη, "Μακµάν & ΜΜΜ… έν…» µι… χ.)ςΓ "! νι … Μ .. "- δόµησης... ((Μ…. '΄ΞΖΙ . Ανα;ώ'ιαά'ω .:… |Μ?έν'Μ'νυ #ν=γ…Ά Madame. Αγ Νικ/Μη μ…… , Κ.Λά………ν…: Μ- ΝθΜ1(… 1(Αµωµ ιό", ΠάγωνΗζ Ώ(ΝΜ#΄ άΜΜ Ο' Π/8/νΜΛ «ha/«7k (7%va (Πανκ-ο… «Ο? ή αώ%Χ .. καφέ Υΐονυ-… Ν|νιο)α΄ω ια… … &… ενω-' ΧΧώρ …' ΄1Μν…… .»; ηµών/ν να πάψω. αν) ψ'ΘΞ΄3 Ό΄΄€ς%Μ

Θεόφιλος / Χατζηµιχαήλ/. Λαϊκός 7ωγράφος. Γεννήθηκε στο προάστειο της "ντιλήνης Ξα- ρειό. !! χρονολογία της γέννησής του δεν είναι γνωστή αλλά από πολλούς βιογράφους του το- ποθετείται πειστικό ανάµεσα στα 1968 με 18?0. Γιός του Γαβριήλ Χατζημιχαήλ και της Πηνε- λόπης το γένος Ζωγράφου, είναι το µεγαλύτερο από τα οκτώ παιδιά της οικογένειας, τέσσε- ρα αγόρια και τέσσερα κορίτσια. Τα αδέρφια του τρέπονται σε πρακτικά επαγγέλµατα ενώ o Θεόφιλος από την παιδική του ηλικία εκδγλώνει την προτίμησή του πτος τη ζωγραφική. Φα επάγγελμα του ζωγράφου-αγιογράφου ασκούσε και ο παπούς του, από την πλευρά της µητέρας, Κωσταντήε που, όµως ούτε δίδαξε τον εγγονό του ούτε άσκησε καµμιόν επίΞραση στην τεχνο- τροπία του. ΄ιλλωστε, ανάμεσα στους δύο ποτέ δεν υπήρξαν εγκάρόιες σχέσεις. Η νηπιακή και η παιδική ηλικία του Ώεόφιλου σημαδεύεται από σοβαρές αρρώστιες που τον άφησαν τραυλισµό και σωµατική καχεξ΄ια για ολόκληρη τη ζωή του. Ρκτός από αυτό, ήταν και αριστερόχειρας, πράγµα που και από τον ίδιο και από τον στενό κοινωνικό του περίγυρο θε… ωρήθηκε οργανική µειονεκτηκότητα. Προκαλούσε προσβλητικά σχόλια που, μαζί µε τις αδέξι- ες και καταπιεστικές προσπάθειες των γονιών του να τον φέρουν στη δεξιοχειρία, του 8η- µιοόργησαν πλέγμα µειονεξίας. Λέγεται ότι και οδόσκαλός του στο *ηµοτικό ?χολείο του έ- δενε το αριστερό χέρο, τον τιµωρούσε και του όλεγε πως ποτέ δεν Θα γίνει ικανός άνθρω- πος.΄Οπως συχνό συµβαίνει σε ανθρώπους µε οργανική µειονεκτικότητα -πρόχειρα παραδείγ- ματα η βραδυγλωσσία και το νευρικό τικ του Δηµοσθένη και η πάθηση των αυτιών του !!πετό- βεν που κατέληξε σε πλήρη κωφότητα- συγκέντρωσε την προσοχή του σ'αυτή και όχι µόνο την ξεπέρασε µε το δικό του τρόπο αλλά ανέπτυξε και ανάλογες πνευματικές και ψυχικές ικανό… τητες. Αποµονώνεται στο ήβολο υπόγειο του πατρικού σπιτιού και ασκείται επίµονα στη ζω- γραφική, τέχνη που απαιτεί και αξιοσύνη του χεριού. Απροσαρµοστος, σχεδόν εχθρικός, πρός το στενό κοινωνικό του περίγυρο, ισορροπεί μέσα στην αποµόνωση και την επίµονη πκηκπχΧπ άσκηση.'Οταν αισθάνθηκε ώριμος κάνει κάποια προσπάθεια ένταξής του, ζωγραφίζει µιξν α- δελφή του και όλοι παραδέχτηκαν πως ανταποκρίνονταν στο µοναδικό για τον τόπο και την εποχή του κριτήριο, την ομοιότητα προς το µοντέλο του. Ωστόσο, το χάσμα ανάµεσα σ'αυτόν και το οικογενειακό-γειτονικό περιβάλλον του δε µπόρεσε να κλείσει. λυτός ο κακοφτιαγυέ- νος, αρρωστιάρης και περιφρονηµένος δημιουργεί µε τη ζωή και την τέχνη του έναν φαντα- στικό ηρωϊκό κόσµο μέσα στον οποίο Θα ζήσει και θα δηµιουργήσει. Άπ6 πολύ νέος και για ολόκληρη τη ζωή του φοράει φουστανέλλα που %εν είναι ούτε η τοπική φορεσιά της πατρίδας του Μυτιλήνης, ούτε της κοσµοπολίτικης "μύρνης όπου έζησε µερικά χρόνια, ούτε του Πηλί- ου στο οποίο παρέµεινε τριάντα χρόνια. Είναι γι'αυτόν η ηρωϊκή κλεφτουριά, το αρµατολί- κι και προπαντός η λ ε β ε ν τ ι &, αυτή του του στέρηοε η ζωή. Αυτή η λαχτάρα της λε- βεντιός είναι πατηµένη σαν πυρακτωµένη σφραγίδα σ'ολόκληρο τον ψτχικό του βίο. Τις Από- κριες ντύνεται "έγας Αλέξανδρος µε στολή δικής του κατασκευής, µεταµφιέζει σε "ακεόόνες µερικά χαμίνια και περιφέρεται ευτυχής και απροσγείωτος στα σκονισμένα σοκάκια της ?μύρ- νης και του Βόλου. Μέσα σ'αυτό το κλίμα εντάσσονται και οι φανταστικές διηγήσεις του για ηρωϊκές πράξεις, όπως το σκότωμα ενός Τούρκου που προσέβαλε τον ΄Ελληνα Πρόξενο στη 'μύρ- νη. Ο Θεόφιλος δεν ώευδολογούσε συνειδητά, περιέγραφε κατορθώµατα που τα έζησε στη "δική" του ζωή. Κάποια µέρα, πολύ νέος ακόµα, δραπετεύει από τη Έαρειά και φεύγει για τη 7μύρνη, δρα- στήριο ναυτικό, εµπορικό και µεταποιητικό κέντρο της Μικράς Ασίας. Είναι μιά µεγάλη πο- λιτεία µε 280 περίπου χιλιάδες κατ ίκους, όπυ 'Ελληνες, Τούρκοι, Αρµένηδες, Έβραίοι και δραγκολεβαντίνοι χειροτεχνούν, εµπορεύονται, συνεργάζονται και αλληλοσυναγωνίζονται. To ελληνικό στοιχείο κυριαρχεί τόσο αριθµητικά,οόσο και από την άποψη της οικονοµικής και πολιτιστικής δραστηριότητας με κέντρο το ελληνικό Προξενείο. Μουσικά, αθλητικά και φιλαν- θρωπικά σωµατεία, εφηµερίδες και βιβλία, πάµπολλα καταστήματα και εργαστήρια, δικαιολο- γούν το χαρακτηρισμό "Γκιαούρ Ισµίρ" | 7μύρνη των Ελλήνων] του εδωσαν οι Τούρκοι στην ιω- νική αυτή πολιτεία. Γύρω από το ελληνικό Προξενείο κινείται και ο Θεόφιλος χωρίς, όμως, να πάρει τη θέση του καβάση, όπως o ίδιος έγραφε αργότερα σε αυτοπροσωπογραφίες του. "τη *µύρνη ο ζωγράφος µας διαµορφώνει την εικαστική του γλώσσα και σχηµατίζει το βασικό θε- µατολόγιό του από τον κόσµο της Αρχαιότητας, του Ευζάντιου και της νεότερης Ελλάδας. Φό- τε κάνει επάγγελµα τη ζωγραφική. Με την κήρυξη του Ρλληνοτουρκικού πολέμου του 1897 φεύ- γει για την Ελλάδα με την πρόθεση να καταταγεί εθελοντής. Είναι αµφίβολο αν θα κατάφερ- νε να κάνει πράξη τα ηρωϊκά του οράματα που στάθηκαν τόσο αποδοτικά στην τέχνη του. Οι εχθροπραξίες σταματούν πριν προλάβει ο Θεόφιλος να γνωρίσει τις πραγματικές συνθήκες του πολέμου, τόσο διαφορετικές από το πεδίο της ζωγραφικής. 'Οταν φτάνει στο Βόλο, το θεσσα- λικό αυτό λιµάνι, ύστερα από δεκαπέντε χρόνια ελεύθερου εθνικού βίου, βρίσκεται κάτω από τουρκική κατοχή η οποία τερµατίζεται την άνο ξη του 1898. Η πόλη του Ρόλου δεν είχε ακόµα συμπληρώσει µισού αιώνα ζωή. Ρρίσκεται, όµως, σε προ- νοµιακή θέση καθώς είναι η µοναδική οργανωµένη διάξοδος προς τους θαλασσινούς δρόμους τό- σο του απέραντου θεσσαλικού κάµπου με την πλούσια παραγωγή σιτηρών όσο και του εύφορου Πήλιου. ?υγχρόνως γίνεται εισαγωγικό κέντρο βιομηχανικών προϊόντων τοσο από την Ευρώπη όσο και από τον Πειραιά, προς τον οποίο είναι το πλησιέστερο λιµάνι. Γρήγορα αποχτάει κα- λές λιµενικές εγκαταστάσεις τις οποίες σταδιακά επεκτείνει και βελτιώνει. Αναπτύσσει έν- τονη εµπορική και βιοµηχανική δραστηριότητα. Η ανάπτυξη αυτή δηµιουργεί πολυάριθμη, για τα μέτρα της εποχής, εργατική τάξη µε τις επακόλουθες πολιτικές και ιδεολογικές ζυµώσεις.Δη- µιουργούνται κλαδικά συνδικαλιστικά σωµατεία που λίγο αργότερα συγκροτούν ένα από τα πρώ- τα εργατικά Κέντρα στην Ελλάδα. ?τα 1893 εκδίδεται η µικρή εφηµερίδα "Ισότης" µε θολές και ακαταστάλαχτες σοσιαλίζουσες τάσεις και λίγο αργότερα " Ο Έργάτης" καθαρά ταξικό δηµοσιο- 3 φικό όργανο. Την πρώτη δεκαετία του εικοστού αιώνα ιδρύεται από το δήµο το Ανώτερο Παρ- θεναγωγείο που αποτελεί πρωτοποριακό σταθµό στην εκπαιδευτική ιστορία της Ρλλάδας µε τολ- µηρές καινοτοµίες στις μεθόδους διδασκαλίας και αγωγής και με τη χρήση της δηµοτικής γλωσ σας. Προοδευτικοί διανοούμενοι από τον κύκλο του Παρθεναγωγείου συνεργάζονται µε το Έργα- τικό ϊέντρο. Γρήγορα εκδηλώνεται αντίδραση από συντηρητικούς κύκλους µε πρωτοΒουλία του Ψητροπολίτη Δημητριάδος, προκαλείται κοινωνική αναταραχή και το Παρθεναψυγείο κλείνει. Οι πρωτεργάτες του, καθώς και δραστήριοι συνδικαλιστές περνούν από δίκη. ΄Ρτσι, ύστερα από Βραχύβια ξεσπάσματα, η ζωή στην πόλη κυλάει άχρωμη και µονότονη. Ρια τους κατοίκους του Βόλου ο φουστανελλάς ζωγράφος με τα παράξενα φερσίµατα είναι µια ευκαιρία διασκέδα… σης και εύκολων αστεϊσµών. Υχετικά καλλίτερη είναι η αποδοχή του από τους κατοίκους των κοντινών χωριών. Ζεί µέσα στη φτώχεια και την απομόνωση. 7ωγραφίζει στους τοίχους μικρο- μάγαζων του Βόλου, του ΄Λνω Ρόλου, της Πορταριάς, της Μακρινίτσας και λίγων ακόµα χωριών. Η αµοιβή για τη δουλειά του ήταν λίγα κέρµατα …όση περίπου και η αξία των χρωαάτων- και κάποιο πενιχρό γεύμα. 7τα 1912 o εύπορος μυλωνάς Ριάννης Κοντός του αναθέτει την τοιχο- γράφηση µεγάλου χώρου του σπιτιού του στην Ανακασιά. Ρίναι ένα επιβλητικό σύνολο πολλών δεκάδων τετραγωνικών µέτρων µε σκηνές από την Επανάσταση του η1-ελεύθτ.ρα αντίγραφα έρ… γων του Βαυαρού ζωγράφου Φον ΄Εσς- αρχαίους θεούς, τοπία και πλήθος διακοσµητικών. "ο σπίτι άντεξε στους σεισμούς του 1955 και σήµερα, μετά από κατάλληλες αναστηλωτικές εργα- σίες, ανήκει στο Υπουργείο Πολιτισμού. Ο Θεόφιλος κάνει, ακόµα, και πίνακες σε χαρτόνι, σανίδι, πανί και τενεκέ. H ζωή του βελτιώνεται κάπως μετά τη µικρασιατική καταστροφή όταν πρόσφυγες στήνουν πρόχειρες παράγκες όπου εγκαθίστανται επαγγελµατικά. &ναθέτουν στο Θεόφιλο τη διακόσμη- ση αυτών των άθλιων µαγέρικων, πατσατζίδικων, ραφτΐδικων, τσαγκάρικων. πίναι ο κατάλλη- λος να τους εκφράσει αφού σχηµάτισε το ζωγραφικό του ύφος στη χαµένη τους πατρίδα. Κι ε- δώ, όπως παντού, άπλωσε τον ηρωϊκό του κόσμο: ο ΄Εκτωρ και ο Ηεγαλάξανδρος, ο Κολοκοτρώ- νης και o λθανάσιος Διάκος, ο Παύλος Μελάς και η ηρωίδα Ελένη, ο Κουταλιανός και ο λαµ- ψών οι δυό τελευταίοι νοσταλγικά σύµβολα σωµατικής ρώµης. Μαζί τους τοπία από την Πόλη, τη Γµύρνη και μικρασιατικά χωριά. Με φτηνά χρώµατα του βαρελιού και συνδετικές ύλες έ- πλασε έναν κόσμο ποίησης και ομορφιάς. Πρότυπά του λαϊκές χαλκογραφίες και λιθογραφίες, επιστολικά δελτάρια, αποκόμµατα εφηµερίδων και περιοδικών, φωτογραφίες. Από τέτοια ταπει- νή αφετηρία υψώνονταν κάθετα προς ένα ζωγραφικό κόσμο ελεύθερο και φυτεινό µε καθάρια και ζωηρά χρώµατα συνταιριασμένα σε µουσική αρμονία. Χωρίς το τέχνασµα της προοπτικής, που δηµιουργεί αταίριαστο πλασματικό βάθος στη ζωγραφισμένη επιφάνεια, έδινε στα έργα του ένα άλλης ποιότητας βάθος, νεοελληνικό και συγχρόνως πανανθρώπινο. Λίγα χρόνια αργό… τερα, πυρκαγιά που ξέσπασε µιά νύχτα από πολλά σηµεία, ασφαλώς όχι τυχαία, κατέστρεφε 4 τις παράγκες και εξαφάνισε τις ζωγραφιές. Τραυµατισµένος στο σώµα και την ψυχή, από χοντρό αστείο που του έκαναν, φεύγει στα 1927 για τη νησιώτικη πατρίδα του. 0 πρόωρα γερασµένος ζωγράφος ξαναβρίσκει εκεί τον πα…- δικό του κόσμο. Ηµερεύει.Ψο πέρασµα του χρόνου απάλυνε τις πικρίες. "υναντιέται ώριµος με τους παιδικούς φίλους, ξαναβλέπει το γνώριµο τοπίο της Λέσβου, δέχεται τις µικρές πε- ριποιήσεις συγγενών.?ον βρίσκει o µυτιληνιός τεχνικρίτης τράτης ?λευΘεριάδης που διαπρέ… net στο Παρίσι με το εκγαλλισμένο επίθετο Τεριάντ. 0 Ελευθεριάδης έχει μια πρώτη επαφή µε το έργο του Θεόφιλου από φωτογραφίες που τον έστειλαν από την Ρλλάδα οι ζωγράφοι ρώτης Κόντογλου και Γιώργος Ρουναρόπουλος. 'Οταν πήγε το καλοκαίρι για διακοπές στην πατρίδα του αναζήτησε και συνάντησε το Θεόφιλο. Η άμεση επαφή του µε το έργο του φουστανελλά ζω- γράφου επιβεβαιώνει όσα είχε διαισθανθεί. Φου µιλάει µε ενθουσιασμό για την τέχνη του και του υπόσχεται έκθεση στο Παρίσι. Του αγοράζει πανιά, χρώµατα και πινέλλα κι αναθέτει στον πατέρα του να παραλαµβάνει όσα έργα ετοιµάζει ο Θεόφιλος. Αυτό, µαζί µε όσα αναφέραµε ζεσταίνουν κάπως την ψυχή του ζωαράφου. Βέβαια, στο γέρµα µιάς τυραγνισμένης ζωής η καρ- διά δεν έχει πιά φτερά για µεγάλα πετΞγµατα στη χαρά. ΄Ομως κάποια σημαντική αλλαγή γί- νεται μέσα του. Κι αυτή εκφράζεται στο έργο του. Κουρασµένος από την περιπλάνηση στον η- ρωϊκό κόσμο στρέφεται προς τα κοντινά, τα οικεία, τα καθηµερινά: το τοπίο, τις απλές χα- ρές της ζωής των χωρικών, την οικογενειακή θαλπωρή, το μόχθο του αγροτικού βίου, τη γυναι- κεία οµορφιά. ?"τα έργα της περιόδου αυτής συναντούμε την υφάντρια, το λυράρη, τον αρκου- διάρη, το φουρνάρικο, το υπαίθριο κουρείο. Βέβαια, κάνει αναδροµές και στα παλιά του Θέ- µατα. "εν είναι μόνο τα Θέµατα που αλλάζουν. !! γραµµή του γίνεται πιό ήρεµη, το χρώµα λυ- ρικότερο. Τραγουδάει τη θεία γαλήνη του κόλπου της Γέρας όπυ το χρώμα της φυλλωσιάς των λιόδεντρων κερδίζει την πιό ευτυχισµένη απόδοση σ'ολόκληρη την ελληνική ζωγραφική. To θριαµβικό καθρ6φτισµα του ήλιου στα γαλήνια νερά της θάλασσας, τα φευγαλέα γλυστρήµατα του αυτός επάνω στα γαλήνια νερά της Θάλασσας, το γεµάτο χυµούς πράσινο της βλάστησης, οι αφροί των κυµάτων δηµιουργούν κλίµα ζεστής οικειότητας. αυτά στους πίνακες. 'τους τοίχους ζωγραφίζει τους "αηδες του Πηλίου, τοπία, λουλούδια, πουλιά... ΄Ετσι συνεχίζεται η ζωή του ως το "άρτη του 1934. Κάποιο πρωϊνό ανήσυχοι οι γειτόνοι επειδή έχει δυό µέρες να φα- νεί σµπρώχουν την πέτρα με την οποία έκλεινε την πόρτα του άθλιου δωμάτιου και τον βρί- σκουν νεκρό σε αρχόμενη σήψη,ανάμεσα στα κουρέλια που έστρωνε κατάχαµα για να κοιµηθεί, σε τενεκεδάκια για τα χρώµατα και στο θησαυρό του-την κασέλα με τα πρότυπα. " ιατρική νεκροψία αναφέρει σαν αίτιο θανάτου ανακοπή της καρδιάς, άλλοι µιλούνε για τροφική δηλη- τηρίαση. ΄ΐτσι, µόλις άρχισε να του χαμογελάει η τύχη, o ταπεινός ζωγράφος έφυγε, µόνος και αβοήθητος από τη ζωή. Οι αληθινοί δηµιουργεί συνεχίζουν τη ζωή τους και μετά το βιολογικό Θάνατό τους. Tttc P0 Tentepfipfiou 1935 o Τεριάντ δημοσιεύει στην αθηναϊκή εφηµερίδα "Αθηναϊκά “Ea" συνέντευ- ξη όπου τον χαρακτηρίζει "άγνωστο μεγάλο ΄Ελληνα ζωγράφο". Tov επόµενο χρόνο οργανώνεται στο Παρίσι έκθεση έργων του. 0 μεγάλος αρχιτέκτονας Λε Κορμπυζιέ τον αποκαλεί σε άρθρο του "ένα ζωγράφο γεννηµένο από το ελληνικό τοπίο και τα έθιµά του". Και συνεχίζει "µέσω του Θεόφιλου, ιδού το τοπίο και οι άνθρωποι της Ελλάδας: κοκκινόχωμα, πευκότοπς και ελαι- ώνας, θάλασσα και βουνά των θεών, άνθρωποι που λούονται σε µιά τολµηρό επικίνδυνη ηρεµία που προσφέρεται στα μυτερά σκιρτήµατα της ψυχής". *χεδόν ταυτόχρονα ο "ωρίς ΡαΌνάλ αφιε- ρώνει στο περιοδικό ARTS ET “ETIEPS εγκωμιαστικό άρθρο με τον τίτλο "Θεόφιλος, ΄Ρλληνας χωρικός ζωγράφος". Εφηµερίδες αφιερώνουν σχόλια και πληροφορίες. O Γιώργος Όεφέρης στο πε- ριοδικό "Νέα Γράµµατα" το Μάρτη του 1937 τον συσχετίζει µε το Μακρυγιάννη. O Ριάννης Ψσα- ρούχης, ο Τάκης "παρλάς και άλλοι μιλούν µε ενθουσιασµό. ΄Έντονη και η αντίδραση από τους συντηρητικούς. "τα 1939 o Ζαχαρίας Παπαντωνίου, έγκυρη υπογραφή του καιρού του, δημοσιεύ- ει στα ""εοελληνικά Γράµµαρα" συνέντευξη. Αρνείται κάθε αξία στο Θεόφιλο και γενικά στη λαϊκή τέχνη. To φθινόπωρο της ίδιας χρονιάς εκδίδεται στο Ρόλο το βιβλίο του Κίτσου Μα- κρή " Ο ζωγράφος Θεόφιλος στο Πήλιο" που ξεσηκώνει θύελλα κατακρίσεων από τους αρνητές του Θεόφιλου, αλλά και ευνοϊκά σχόλια. Μεσολαβεί η νύχτα του πολέμου και της Κατοχής. To Μάϊο του 1947 οργανώνεται στο Βρετ- τανικό Ψυµβούλιο της Αθήνας μεγάλη έκθεση έργων του Θεόφιλου. 7τα εγκαίνια μιλάει ο Ριώρ- γος "εφέρης. Δίνεται τότε η ευκαιρία να αποτιµηθεί το έργο από διαφορετικές οπτικές γωνί- ες. "τον κύκλο των συζητητών, ανάμεσα σς πολλούς άλλους είναι και ο Ηλίας Βενέζης, ο Κλέ- ων Παράχος, o ληµήτρης τΡυκιγγελίΜ;ς, o "ανόλης Χατζηδάκης, ο ?πύρος Βασιλείου, ο ΐυάγγελος Παπανούτσος, ο Μαρίνος Καλλιγάς, o 'Αγγελος ?ικελιανός, ο Ι.Ή.Παναγιωτόπουλος. Ακούστηκαν και µερικές επικκριτικές φωνές από τον Μ. Λόρι-Παπαγεωργίου, τον Αλ. Γεωργιάδη, το Γερά- σιµο Γπαταλά και λίγους ακόμα. Ωστόσο το κλίμα έχει ριζικά αλλάξει. Από τότε έργα του Θεόφιλου παρουσιάζονται στην Αθήνα, τη "υτιλήνη, τη Θεσσαλονίκη, το Βόλο, τη τουτγάρδη, τις Βρυξέλλες, τη Βέρνη, το Παρίσι, τη Ρενεύη... Tov Αύγουστο του 1965 εγκαινιάζεται στην πατρίδα του Βαρειά το Μουσείο Θεοφίλου, δωρεά του τράτη ?λευθερι- άδη … Τεριάντ. ?τα εγκαίνια συγκεντρώθηκαν σημαντικοί άνθρωποι των γραµµάτων και της τέχ- νης. 0 καθηγητής κ. Κατακουζηνός συνίφισε το νόημα αυτής της σύναξης µε τούτα τα λόγια: "΄Ηλθαµε όχι μονάχα να προσκυνήσουµε αλλά και να αποκαταστήσουµε τον εαυτό μας απέναντί του". Τώρα που πέρασε πάνω από µισός αιώνας από το θάνατο του Θεόφιλου, το έτγο του αντιµε- τωπίζεται χωρίς φανατισμό και προκατάληψη. ΄Οσο περνάει o καιρός τόσο αναδεικνύεται η µε- γαλωσύνη του. ληµοσιεύονται ογκώδεις τόµοι µε έγχρωμες ή ασπρόμαυρες αναπαραγωγές έργων του, γράφονται μελέτες που αναλύουν τη ζωγραφική του φουστανελλά ζωγράφου. “to Μουσείο 6 της Γαρειάς, 11το Μουσείο Ελληνικής Λαϊκής Τέχνης στην Αθήνα, στο ληµαρχείο του Βόλου και σε γειωτιχξς συλλογές χΞθε χρόνο χιλιάδες επισκέπτες χαίρονται της ζωγραφιές του ταπεινού καλλιτέχνη που έζησε και δηµιούργησε µέσα στη φτώχεια και την περιφρόνηση. ϊ'Ι"'"Ο" Δ.. "Η??? Βασική Βιβλιογραφία κίτσος *. "ακοής, Ω ζωγράφος Θεόφιλος στο Πήλιο. θόλος 1939 Ρ.Κ.Κατσίαπαλης, Ριθλιογραφία Θεόφιλου Ρ. Χατζηµιχαήλ. Αθήνα 1957 Εμπορική Ψράπεζα της Ελλάδος, Θεόφιλος. λθήνα 1966 -… …"…- "ρώ Λαυπίρη, Ο ζωγράφος Θεόφιλος στη 'µύρνη. Αθήνα 1973 Οδυσσέας… ?λύτης, Ο ζι-)γράφ0ς Θεόφιλος. Αθήνα 1973 —-—-—no-—--o---———-—-- Λήαοκ "υτ0λήνης, θεόφιλος. αθήνα 1986 -..""…

Θίόφάλω , Χα?|ΜΡ! χ…")… Λαϊκός ζωΗ;α'4ω', [νωπά/Με &…; φοράω. αφ αν", ΜνΉ)…΄κ…| βί:Γ=Ώα΄, Η χρονολοβα &" Κένι/μωρή του δςν Ώ'Ψ(Μ γνω6Μ4 άλφα τοΛρΟςτατω α…"Γ.ωά 6… 1364? µε 1840. (Hos ή… ωρα… %6?[Μγιγ6…Χ Μα. τι;-. Π….ισ>.ο΄η… το ΜΜΜ Ξιυγ€&'9σν,&ν… τοι16ΜΜ΄;?φο από …… (Με… παρά-Να" των. ο)ης;γο΄γςιατ΄ Ζε66η>α α…… …… 76΄6ίι'€ρ πο- Ρ|16|α…ΤΟ ί/)6ΠϊλΓιη … ζωψςφω σίΗµϊΐ πλευρα και ο/Μποι΄) ΄1ω)θ,Πζ. «’44- ν… µ…εγΜ, |ζω(ΜνΉΠ πω, δρ… , αν… δ:'Σ«Γε το Θί4Φλο,οΛε 4.041465- …6'=βΜο… Η €ΛιςΓεαεΜ χ…… Ma; erafwce‘, ότι… ?ε΄χγφ ιΘαηι΄θ τω, νί-1Π7α|ζΜ΄ … …η…«>Μω αλλιως; 7ου Θόόθι>ω 6ι«Ρηδιυ'ι'η…ωης δορυ- ΡΜ ςΡρωω.ςς Πω »… α΄εεωοον '7€σ…Ν4Γό (και 6ωΓαΜ…τ ΜΩΧ6ζ|΄4 µη ολέιςΜψΗ "να (… τα», titans] and (µυς: ,ι'-!"ιαν …… αµσ?φόχ0φα|, Μαι/Μ η… τα από … [610 Με… α…"- … (:?:-'να ιι'ωγ……ο' τιµ ι'1φι;…ρο (χμ…- ς7ι+Μί 00 κά…-Μ΄ (΄10ι οι/έκτ…όιΜπα . nFCMC~>~6¢56 ί πει-6βλων…α΄ ό)(0΄Ήα… "του o ως ΐί€(|…|ω1άΜΔ». &… &…" αµα-Να & :ιυ&,ωηΜ …» βυΘβ……ικ'Φάσα-'να- …δι+Μτ -πεύ'κΏθπ Λάθέό"ψάΉ " [ΜΒΑ άυΥ)υ6ςΝη Ο …» οι.) :"; ιζ… … [Ca/I 10΄ι/ζκξΙηρ'΄' ΄μ…[ζ 169, Λα΄…Μ6ι, τιµ… ωΜυν τις… µ…πρς… Λα» wank-n}: Of ιωφέΜ+1η- 60γνιένγνσί … Μ06΄σΧί πω 6Μ' Κ € Μσφαόκ τη ένα…-νει" ρλνε… µε… Λα με…» αλλά ανέπτυξε ας… οινα>ωγεΧ fit/[Ufa …;; μια ψυχη- κα?! |Μ4νέΉ7ά… ΑΗο|λαΝ'ψ6΄)α. 'πω α΄ρελ'ο μη.;γ6΄1ο 162; "εγγενής; €Λ΄΄Μζύ…(ζ'ιΜτ . .. 7 , να, «ία-το.]… ('-πι'Γαγ9 αν… >ΜΆάΜΗ ,76Χγω Πω Όπεν-ΠΜ οµως…"… 1… κα…. , : . ' . , . , 6 Α "µετά? µου… | εχει)… €χΟι=ι πω μεσα "νδ- …7ω|Ή:…' τω δορρεπα µ ""Η-» εποΓ>έϊ/Μι4 …… των… €…΄ΡιΝ'Μ α:ωιμςίι… Ολα… ωωωΏακώ agar—.07 loch/O: wanna προ!ηέύαα όντα Η]: του ("ι-416476) σι για… ο56ιΝφή ιω πως όξω Πωρα&)θΜ…… ΄΄)Ψ1, ςν14ηωρ…ωα« &… μω4ιΠ…έ…!=Ο για 14… 'ν&"0 & "Ο… … ΕΜΥ" …ιΝ(ισ , μ… υψώµατα 0 Με», «9 µοι/πρωτ Len" (7143450 L) xafikq CIVQ'f-(fq a" mad man Lo οιωθκσναΔν:-- (mum-w ?φ/β6΄υα| τω ,ςΠ (υπέθεσα αε…Η.ξ.€ξ61. ""… c [cauoceuapfndvtb ,α(>εωκΉαςμ7 …… πωι4€ον…μ΄νη ό………>…' (η: … ζωή …… …. 16΄ϊΨ4 τω Φιν φ……εμ…ό Αζαι'…ι)μόςβο. µπα; αν µη…; θα ?Ή΄6ι',, &»… χιφ……ψ|ω…ό κια? and e’cé’unp; από,-…η 429mm. φ…. ΜινεΆΑΘ Λα; δεν Οι… µας η ψ…-νι…ι»΄ Θυθέιΐ»ά "αν. ηαπρύέάη αν "ανιψιά… Η… ΐΓ-.υ΄θνΗι ένα; (µας µ.…€;…. χµν)α)σώ6 του 0…Μον ο"… "Lela-Via ch’vla. ΕΓ'ά-« ω αρµσω>…ι' Μ …Χκ.ΐ»….μά, [MO Lo ΄-…Γρσιη "+, Χ:βι"Μης ν…], Μιά. απών ημ€ηα6ιν€ Μ Χίρ(ν1΄ια΄ τα./…' η… πα…: 6261441; η ζωη Λι;€|νι-, 6;€ρογ1΄όζα Η όλω;φΜθ χι… αρχ…; "ι.-… (Με), …… ηα1Μ;…΄νυ αν "Η; έ……,.ι…ω νΜι/ιεη Μέιν… /!λκ Μάθε/…) ,μ; εψαξα άπαξ ι… ω:……ηινω… κίπαγάεκ?Μ Μ Μάι1(Μ΄ν01 Θέµης Χαμ./νων και Μ…κ.κ…:ιάέΡεπω «manual WM ο…εοοΜ΄υ1α στα 6Ήιν|κ|-…α4 Got/14V“; … ϊΡψν|Η νε… ιζ, Πισω, Κάποια; (ηξερε… Λάλα: νία ανιψιά, άθα…ΠωΘ από Η; Μάρω: Με… Μάταια πρ; Μασάι //Λ΄4'|, ιΥι "ψιΗύ &"… τάξη… Φα)… για "µια ϊµΜνω, δ,€αστνΗιο μενει» ΛιΈΠΜα Ό! ? θα …νλι|7ΝΗνς) "Οι; (ή €Μι )ι΄Μ "ο χ ας ζη'Μι(ει Ε"… Γ… 6+µ€ω …η… µια… χμ! με» ι'κνσι4 ) Βνηνβν |7€#'ιΐνηόΖ') ,ΕρζεΗ΄ςη) εΧ|Χωγι…. ΜωχΜο ν.μ.€|ι!φχζ1΄ µέσα» ει>ινμΗιι….€.΄ !: ι"… κ'…) ι…΄Μ (714 οι [+1 όΡα own/1 Η 1 cu "| όσο αχ"(χ … λ c Μάη/Μάη µή Λη … ? ς- 7Λ. 01……ι…Η) και" Οι…, VH- °‘”‘+v2 (Αϊ Μέι/μμ; …» ςχλι«…μ.; ΜεξιιοιΟ …Γν΄ςν θα)… («: …κι-10… …... .c 9613("3M, χ νει! ΗΡ… Μαν,"… o µασ; €γ€ιςά…εγγΘ:εα… ϊ… ΐρ…€ν… ο [φάξ:/χ να Μάζα πάντως: .'ΧΜ'ΐ Κι'-- Η 14 ςι1 #… την 7ΓΛηαζΜΜΐ µια γ΄Σαι'ς-'α ως… ζΧμβς,ν|1ς'| ιο (10[6ι-ι1.') … % /Ρχα…/Μ|1Μ… … [)./1 ουν"; ά….ι4. ι'ζτα3ψΣά'γ)ύ έικρ-" ι… Μ…Μ΄΄΄Ψ Ώ…'ΡΩ ΜΗ νωηφ… ζ΄ι(χαόάό. +16 ζω… καµµια πω ζ΄ΗχΜγι1αΘονΗιι… /ι:λί΄υυ ι… “Add? k6- Μι Λιν-τα; να κακο-ημιν ιν΄'6λ'ν΄Μ+3. θα νία ιΑε…ςςεγυς να μάνα πια…… "ια ήχων… ια ((των: Β"… αγαπω/):; Μάο (ΣΗΜΕΙΑ-ης αν… τέκνα … .Ο Μέλερ… αλλά 1σλ€…νε, Λε… νά …ΐΜα γν΄μΡΒΥι΄1 ιι| γι'-31… αγιν:σ-ζ ("…/… ιζ; Π[(Π"ω ν…, 7Μα%κηη)… Ο…, φ…"… &, "Ειδα , "ω ουΟι.……, …»… µ… µε»… "Ρ0λξρή ,ο Θέέάιλε') Άσµα/, ως… Αιοφϊψι…;…΄ %! 066ω-χ…ς και …λ(…(-α΄νι υ΄ειψλ από όμ……;Λ6 χρρ…η ι΄λς'…ν…Πτς… Οι… μα…"… …η.- at m loft Μι …… …επι: χω " σκιά… ι φ βα…1ω 4.1 µ., αρ. |… τ.… 4 893 … Η ΠδξΗ 74; Οι)… 61… («&& (καφε, ο……»Υ….1 Με μια…» Γη….η ……1/…'7…Ώει……%, I . . , . lbw. ι α,- "π.µ. …… &" η κα…"… ως… η [ ουσ.… …. α… +…» η". αν. … …… … #66 6ς="λ 4-4 Η. οι βπω Ρο" ΜΑ Η λω[| :, ης? ,,ψ' .… Η …? Ξ! & |7"'Χ|α) _ (Νέμεα armada "(γή ρα η! wax-out um" .5?th Μ' 6 ο 1 ω να Μ1' % (που % (η (για Μία |… "Η-4 ια… ης, &; ψαρά &… aver/1W6“. (Μάρνη ζ1"'΄'ΘΡ(Ν a’Ptla'LV(a’\1('lc(l κακά & Λ ι»+γ Η … ΟΡι΄)»… μινγι1χ:νιι1 '1γ:%ι.ο. Άι?-Δ(ι&|=…/ με. τα βάψει Μη ΐνπχωΤ &? "µου…" 1611! r“! 7" ( "Λκι΄)ανί| "(Q/14h“ νι… |ΐι">|'"ι- " β'?! ία"… έλα ( 843 6" 6΄Κ'έΖ΄|… " "γι'-να Μιλ …1ι)4 V. \6c‘llh ,, (η ; (Ράλι? Με… 6/(ε-1α/ν: … Μ Χ"… {yam/M ωµή. πας… … Λι…. χρ;ι… Ράις. "»… :; κ Μ .… Θέυψ)ω ιΝΟο΄ιάη Οτ7ι/ 'Η ΔΗΓο ω… ΆΜν΄ϊζ(ς ΠαξιΠι(Μ.Ή'ο;, Για, σπς΄δίΛω΄ ίις…)+ςι -, ,..,… 61/14- €ι|η…α/ωι… !άιρι';, µα ζΧλς.…΄θ?ι7 ΐ"ψύΥΝ€ιθΗζζ Ό6=)ιΜ"ι'Μ … 0η346πά]1αή …. Μ |… ,και χει-ΙΖ΄… "ΜΑ Μ?αΜΜ… γΧασεα4, -'΄ι΄'κ.-,'6'θ/ παρά 1.6! Μάιαρ… …' +σ…&σΗ/ι4| … !…; …κι"… ΜΗΝ… Γ… !… Halal—mu, πω [Άθω μια '…» …σννν … χψιωΌ σ…Μ1 φςώινι'Μ4) |"/»Ρ6απ με τις Λύ…Ρ(.'ΉιΜ άιε6η,αια, ελα, με! …Μμη Ώάωσ!α…| … Με")… αι'ις,'.,"κω. Ζιλ φας. Μ ά΄…Υ6ια µε… 2… ςΜρι…;Ή. Η… άρωμα για 1… πω…/Σιρ." ιο… ιΝν Μια. ωξρρα1η…έεα "ζωής., για. ν, Μ… µ,… χρνΓοΦ…- να… Μπλα… υπο, …Γα. 2νχ€άαν1Μ ί? Ριψεγε-)&7ή "Ό Π€΄):α' "&… Με… Πω…) ΜΗ "€1ΐιΡΙιι,) Μ,, ΗιΉω…Γιεαή Μα……" ,ο]… (Χιούζ, χμρ|…΄ Ida |ΐΗ,ΐ o thf,ca.kv4\VVé-3 Γιαν- νιω Μαγιό; τω moan“ να [Μοκ…χ 6ΠΘψ;'ιιγι+κ,4 βί1ύ΄λµ χωρα… ισα έφυγε.: ζω ιίΥ|η &… ω µεγα ναι-00 &… Aw: (για ν. &ν+ι>…, χα α…"; σ……) 'ι||ιν [μ.-.΄'ι):ιι΄η …. 24, ελαυ(+:, …ς…|ΜΜαςα σε.… πω 46… 1561… Ν ]… Io (&) …αν… µε"… ι… γ|…ε;ι)ιις Κ.4-» παίνσάώ ("ένα Ο! Μι'ί΄υ'νιί1 Μγευν Μ=χ0.β'η Πψάγω61 θα… ζψαιΐΜ7.:γ7… (πηγε). Ρά'…4΄, Λν4άΠαν &… Μάο … Μακάµπι. 2:ω.Ε"… ο μιαν.Νλ:…7 να Η… ς…+ει-,αη έ…; ΜΜΜ αυτά…". νυ- ι΄1…λ…… "- γλασέ? 6… χαμένα 1% "έ…-θΙέζ7 …... Δευ."; Χα ων,΄εΘ……τ … γ…"… …. ΜΜ'. () "ΕΜΜ'Ηγ/€ι1 …,... σ…φα«| ο Έξω-Δ… α] ν…… o flafiuvlsana Δ΄εΈω')ς…ο ΠΜ;1…Μως… ο… " …Γω';!74,,ΌλΛι4 , Ο mafia-(Neva: um |'΄χ 'Ψ΄' -' ' χ=Μ;')…η…… 6 is“ …… ΄Ο| µ.; πλοία… ώβρι1η 6΄%ζ»1ιΜµ) Ρυ'Ρ|η. Μ! ψ'Μ.|ια )ζ'Ρ'-ΐ'ςΛέχ Τω µή… 06'΄Να' …; λέω…; 061 Υπό]: πω…… …… δύνα'[ϊσ' γ:φω…α,1ω…ι-Μ) να. Λαν…΄. "µµ,… 16… άφηνε…" .χώ…μ…Μ … Χ|Οι'ωι…τι| εγι1ω;>,……, αΖ|Μµ114,'&…ψψ€άσ, ζαμΐι'€|&ιµ … "ί-ξι6ώηψ5φΜσ»ξΚ.μΉ… Άμα 'ί«:1ς1:, ιζι1(|γη mic-mun ιιεψωΛα… μαι/616, ας… με. [ΜΩαιω Μάη-α , €Μψ+ω να… =ζι..1αγο' +; Μα0α€ία πω… μ'νν€6 τα]… %αη.α 6Μ'1α…ηαηηιιη ε'., Γω6…. (περναω. γι…… το ι…υ;πβς …… Informant—II fled émrlcnovh‘ a1cuemfno Μλ4η-απ…;' …… &… |αρ4'ω' , ές…" 6… (ΓΗ/ή ι… avg-1 άλλο (Μένα) «Με! ψκ.'ιηρ' να… αγ χρι'ν… Μάνια.ιΥς;Πιγσ΄ »…»ι(α (Αλ…1ΛΜ ατυ|΄Ρ#ψ Μη! εαΜ/ΙΛ…… κιάλ… & να 6,14Λω… …,. Δι..,Π… 1… …γ…Υώ ……Μσηρ>αη… …… ωγ…ι…; α,ως|Ιφς«κς Η…" η.» Λιγΐ1ι:ΜςΦ ω?…|0. , οι Μάαηάη 1… ως»; να. Μκαωε(ο, ε.…ο'Χ...η.2α Πανκ; … ένα»; &… ΤΡαΥου|Ρέω1 διύ- ί'μτ"α …… ε…, ψιλά &… ΧΜΚί Ως"… '"… … ζ΄'0νΩ'"» θ€ή€ στα (ΨΗ- γισ. τµ νι+ι'ιαΜηΗ Μαγιέν. "µυ. Λρέψς βραβεια .ϊαναµ,……ω η… η…ώ…κ ή… ωςΈςβ0- ΗΡφω…. Eek: ε…;.ιγηΛ;Η µέ πο γμυς>η'--ρ "νο…΄ο δι΄-7 ΥίνΩΏΜΜ γ…, 6ι14ν1ια. Λατίνα… 41360 α… Χ…?!) να οΒΜ" Μ α'…» "µετα ΝΑ-..-7 τη µ|Μξι% ι1ρ|Μς|ω€… ΟυγγιΨιν. (νωθ|΄?ι'ις… ("6 … Ρ…ΝΨό ι(ΧΥζ"€'Μ+ / Ήθελα ΒλαΩΜιάδΗ ….» :΄!αΜ,;,… … Πακέτο Η! Μ αγκαλια-Λο Λη… 1Ή€4θ… O chw‘och'dk, Ζέχς …αν γν%;|'µ, … 66% '.µ Savvy)“ Με! Ψι/1ς]ΜψιΗ µια; &! ,Μ6ςιω ζζΨχ1Ώ 1…ωΥλε… … Γν-€µ1 ΓεννιΨε)- Μιι΄)Δ')… ΠΜΈωΜΝιΜ … ……λιωαζ€! "µε… dam/Mu) ίΌι Αν (Άλεξόα Μα έχΩ…,πΔ &… ΜΜιά& &… αγεμ)ςι, Με… κλπ…)… …." ΘωψΜ). 7… Ρ'Άα&ι Ες 6ν96…θ"&ό Μα 1… Μ'"… "" "ί" …… Μ…)ςχµμ… επ΄/'σαι; αν. ΠιριΧ6|', Με , να" Ρο Μ όψει ""… "ναφα'ρςμ| ω""' νθ "…"?" Μ…, [WC-(‘0 ("α/. [800044 . δω Μ? µε» µία, ΜραγνΜ1«…Ηλ1%Π5 … "αθώα #… Μα Η…" ει ωρα Μάι hut-3:?- Πα…/Μαη &… χς€……… / σάλια)…» Μα…… µε(.η τω &: …' €…ψΡα).ιι. ;… εφ)… κα., Ιι…€σιτ+-Λη ενώ", Μ "ψεµατα. . , να… ΠαιΛλέγµι &… …. όταν Υ-'"1Ηό , “jg—p ι&ή.κµ.Ξκ1 Μ "ενια/α' 14. άκρας, '… 76.14" Ηµώ…… ιο τοπίο , τη αν "…' χφω΄ Ή… Μι… ςΖά΄ξΜκι …, an, m αργα/α η… /Λ |- Μ υαληψΜ΄ ,χΌ Ρύχνρ/… ςιΜζΜΨ (γ,-ω… ?… ΜαψΉηα οψα|Ψ΄ 'γω… νά6΄ν1€ιη, "" Μι1αΛιψΗ) … ιπΜυΡ|ο “tree-'0’ a; )wpaipu, lo ώΩ€υ;γικο… ΐ46΄…:ι …;! «οι… "καίει-1 βςΧ &: Λ;µε µου δε…… . Δω και… µου?) ια ι)ύ'βω1.ω Με... (αν; αν… - … ||€6ψµ. 1… …και… …η… Θελω"… ω χρωμα Χω…άιω ηθι=µ:...ς'24ω 1… άλα ιώΜΝΗ "' "63…" … (η; α' .Μ€ν Η ΧΡψ«ή µή ΦιλΜ',ά, τω ΧιΗΠ'ΨΝ "ίΐΦ9…Θ να, Πιο… ζΨΧ((Ήι1 ; 20041… θΜΥ>%η ν…, αλκάνια…" [πένα…-., Με"; 1….1Σ0 ΜαψωΜ:µα '… …'Νφ,…. µα…… νί€Δ΄ ΜΗ θύΧ4/6'α1΄ τα 4ς.φ6λ6:γ Υλυ΄1/ΕήΓ€,Μ π&,Φ|-Ώ|… αν»… &… %… ζ;΄'ΐαΉε'Υ Χο &… Κιτ-ω Μάκης; τα… ['Η-ΥΜ|ζιυ΄ '… ΥιριΛΓσΜιν.! Γειά… &… ι(β1΄#Υ" '…'ί΄΄κϊιΓ)ς΄η :: 4φφω α… κατ-ω… Ο… Σκόµπι"; ??Ά€%Ν:α. Άννι α' …'Μ…τ. ΄%φψ…ια',χ… [ήρωα]… τον) Ηα'ιΛδΜ 19 η………… manic, 1 λς…%ωΒά1 παλιά ΕΓο'ι ως κή»… ?… µας π.,... να πο Μό+'… η,… 4934, ΐέήι'»ο πρωϊνο ανω'ωχω ο) 946 αν για"… 6'χ'% ένα Μ… "? 4€ΨΩ 6β"ευ'χνιω ια… κανε. µέ Μ,» αυτα θ'… λζ4Υ6 %… |…€"© πω άθλια.» έφθανε… Η…) κ… κα β€1'ίι1ιν ups—Lea "6 ψΧΘΗΨ ΟΝ". /ι"Όϊ'"" &… "09 (ΝΑ Πω δύει-#6 ωα1#γώΜ "&; µε, Μωβ…:ες| οι… "(Ντιν-0 …9…απµό "οι 14… Μαζί"!!! Γ'? " “Val/0nd , 64 Μ…ί.ήίδέΉη για. ια χρι.; µάπα… Η κανω… να…? ΟΕΜ?! αΝ4άόβι'1 σει… αΑΛο α…:Λα; 62Ή'&γςήι4΄ η… ηε.ΡΞ)ώ΄ αν… … λάβα για ψοα……' (,|ι,.ΜΜι(… , ΕΜ,- … +1 Η… άλμα .… … 'χει βοΓτχέω "Η"… … Όχη , e lancwm ?ι/µΜφω ζω…γσ|µωα …… ο|7ανι'…ώω΄ αν… …' (Μ. " , Μάη-…. δΜβ.'4Ρ΄γν/ εν ζλΜ΄«=… &… ώ'Χο %" σΜΐ") "("| |% 14% 0…ι4€ιΣήαΠ Ψ δ΄'αν, ελατε… να ήταν"; … (ΜΜΜ στα… ΐΥ(Γζ…6ιν 0… γ…… …… "φάω υ…;- O GHQ‘M ΐωί & λα …. θα Ζω θα [… ο»: η θα… Μι'…η ι… &? "|… ο, ι", ,) έ. Μ΄ ' ' |" - * Χ, | . … ' . | ο : - = … ' ι4 u €? ως. X Luna 0) d πω…", µΌκψ. &…» …να" ς.… μ…, # ψ… , , Στ., 2 Ο χΧ & * ,… "' χχ …| /΄χ |…" . "." ίέΠΉ6+-Μ|΄α (435 & ?εΉθλ€ θΜΡΟζ)6ι)ζλ Ο… α,)νκι.ζιη ζ…ρω…ι΄ό?| Μέι? N δή ξ…μι [] (… ΓΗ . στης; το... Χ ?ε… 11.042 Η (( :: γνμι'/1υ Μογολο ! λλ……| [ υγείαν» ιξνς χρόνια ά(?γΏζ€4 υΡγ=Ν…ι'1… ως Λαρνα ι'νω6…+ 6181… "αν . Ο ι…&ι&Μ ψρνΉι'…α, /Μ (Ωφψν]|ρ η… σαατάλω΄ :"; άµθθζ, ‘w {{be1 Zv),€4c{20 l'ré-‘I’Hffid‘VO and 1.6 €…- Vlad: ’Lomo 16… "168 ζ.ώΡα "μου. Με… ς….1ι7ρ.(ς "Αζίζ? -ι=, Θζ΄ι"ΦΣΝ θέα) … "|"… …» … Μάρι,… Με ίνα?" !,ΚοΡΏ")λΨΜ…,Π…ζ.ιηΜψ/!ύ| …… σλα……… θα>((… …, Με… β:…α΄ &… ι'€νν΄ς,νΩρωι=τ Με…» Mama». 6,6 ΡΜ; ωΜ…… Μακρά…" η;;- ("ή …… 0,€οίάεθστ… στα, («μπάρα :ιι'φΜ%Μ "Μ'-τ 4ιΧνδ… δω?" 1Μ'Χ?ως' ΜΜΑ Ρά΄ναιιλ αΜςΓ…α &… Λςΐ…Δι…> /1141 84- Μψ+…€-ις ……ΉωΜΜ &Γ90'υ γι να Μιλά « Θς.:Μ)ι>Ό Γ-ξλλι…α,, χαρντ… [Maker/51L .ΐά…µ+ψ€Π1 α+ιζρψε… η»). µα 6 χο>(1 …… ..Ο,Χνι€οα:ρΜ… Ο… Γιωµ« ί(=€Θ€ι-ή &… ωςχτ…΄)α τα… …. "λέµε-'ν- Μάι/Μη " αζΐ|ίόη"ό (LNG/I ΓΡς΄ψζ΄14., "… "Η"… 14… "4ψΞ4: O Για-ω… 266ΐώχμ1΄ .… .'10Χλ"΄ ο ΄ΔΘΜΙΗ Μ nag/>47 αν……) µε |."ν!€υίιήξβο… ί5ν…ι4 α.… (ή ανωΝαεη σας… «Μπαµπ π1-10ω)… Μ 243,1 ;…24χα€µΜ Πάηαν'…'σν' α……µμ1 .,…µ>…Ή- … ……€=….χ… λήψ- ο«ω6, &… Νί-ρζθωΜι…… Μάρθα ω6…νΉ , lien/CAM ΜΌΩ αµα αν. Θάά-ωλο ως γω"Κ [… »Ο"'…%Μ…ΜΚΥΝ… Το...40…Μψο 7… ΕδΈι| χρ;ν(… &…ό΄τ'ς'Χα… ρω, 11.00 " [ΉρΜο "΄" 16016… Πάωά «ς Ο Ξηράς-Ά Θ(υαι]:« θα. Πµχι'ν'χ ……- ϊ:ω….;νη ΜΜΜ, !…:-ια.ιιε…ι'64-ινν ανά . ως €ννΞΐι4.Μ;1:6ιδι'/κ)Δ +="… Μί6;Μ[)Μ … Μέκκας τα, "dust—.41, ω… νι») |ζ΄Δ»1ιχζ+δ…΄ΐδ Μ"Τ0'ψ1α446…- VIEW/MM (m !΄ΞΘ,;.1Μ……ιω away“; »… Μπένι, Γ6Μχ… (…»… ("Κ' #0… ια… 62015ng, ‘7 & 6…γΜ 1"…'χ0΄ 0 ,ΐ|ίΣ€]69 ς6Φ'6Ρ|Ό. Δανό-ια %… .; (Μ…:%ψή να σΜπ.;εώς…… … Μ)" ΜΚΟ… Ο…" έ΄…ϊι€6Μ«ζζ ό…αιξι &… Μπλα 14… ενΨ"Μ , αγ:, ?! 5? οί … ΛΑ, . Δα"… "! .… … ΠηηΔ|ιψ"… ν 'χα." : "…επι"; (oar-J ΡΨ(ν6» και Α 1- % (Μάζι &… κό Γ6ΐ/.(-|κν ΐ/|ψ.Αη… ΓΜµΛ… ζ, νων… άνθη Οι»… 0 H Με…) ,0΄ιί)Ηι ,ο Είδε… Πψώ;ψ) …ε…ρΟμ=μΉ Έα,… Ωµλι΄ιιχυηω όψιν…» (κενή!) 1070» …ο ΄΄ψ6αη όψει/Μη ΜενιήλΗ> .0 Μανέ/846 ΥΛ΄]Μ/'6Μ|41 ιο ΐ.Π8€3 Πάολα-ν ,. ο βθγι69αχ |ΐΛΌάν€Λζς ,ο ΜΜΜ… Καντ)… ι'.- |1 1143 ΐ…ιΜ:…ω .Ο Πα,»… Χώρων; () ".Η. Παν:Μώ.;αω1Ά… Λαοδίκη… , χ , Αν τα"… (Σίνα τα… ©603ι& Μφως…µΛ… (a ίι>6€η θα» /΄'ν'-νί΄ "&; #1α΄νιΈιΐγι.ι γω Θί6΄ι'ό-λ…ι'α 1υ Πισω. να ΐ'ϊ=ν1.=-Ρθ4 14] Άπω») τω 3 | ), | ) το Παρέα, να ΧΛζνι'νΗ. ζ… Μα &… ίΐ63 έΜιΝ|€]΄θ14 Ο… Μεµά…ν ΘωαΠω μι !'Κ3ιΠ=-Ν4, 'γω "εξω… β(-'φνη , ". . Π | …- ,") αι.-61 ε… 2 1 €.: : !ά€ (η &. Χο Ο" Μ… "… Α΄:/Ή… ή (φ Μια, Μ' & (ως I 4 α'… Άγρα ν… αν ι'….-.;. «,: 1-Μ(ι ωραία,…" % Ης%ς'- ΧΜ| ανω ΜΑ %)χγ|δ , Ο Μη |ο-Μιβ !!; ., Η Η ) …ή η …) » γιό . Cues-J 1.65 µ., νιΝι+4 αυτώ 'Μ+, ω…… & 6 πω… "Μ Χέ31/.΄ τς μ λΟαΓ.σ, ζ΄»… "0% να πµε-…υνψα…Μ' «%)-α' νι… τα απ…αιαι…ΉΥΜι 1… ε…… ("41 α…'να»Μ" "αν"… "Έλζα Πω "φαί; ηά… &… µ)./35 απαθή α…: :… άσιοω …… Θωψ.Δ…, =,- Ο… χ. ' η. lace; 8% Μ & ' ημμ?,. ,… , κψ;7΄ 4 α.΄:/ΜκΜ δέν "άρματά… ,; (Φιλµς-;. ακάέό……|ώ (θα ;ωγα1ωψΜ …… Δ…µω;…α4 =>)…;% Μ… 176 ("µµ, …' ανάψω… Γ'0.) άκση:??Μ4 δεν… …… , γκρ/φ… Ώιωγα] Θελω] Μ Μα.|',,,'0 … Πάτα… , Κια "κιµά ζ΄ΧλιΛ»ι…ο Μάζα»? Πω β 496.9 Ρεν µια… Μ:Λω……ιΜ' βιι7 , ω &, 7. Amado … Πω… … ΄ϊδ΄΄Χν1Η τη χ;ι'…ς ι… κ; |ά1/Μι.ε-.΄ &» 13η &.) Με) :14, ('πα. :...» [άπω αν && ν1/6'| ( & Κυ Ώι'>µω 7492 χµ… ζ΄ λ|ε΄όΒ&> 617 | η (η) η χψ &? 747 ! π]Μ|ή'΄ πω 4'4ι.-΄ι..=+΄2'. ΧΑ:! | αμα." ζω , αξία… β|βΝοκκφµ: ιζ11,1…,ύ,Ό,] |! . ΜαιΉ+Μ= …ΨΉ>-'ι.,. &… Λυδών,, Είδη 44 SC,“- f‘.\c_ ι(ααιωΜκΜµ Β|ςΉι.;γκ4… Θωγ.>… Ι". χ.. ψιλά |%)… Ε µπιτ»… ΄ναι/Μιλ τα. »; µαζικό: Θίέε€ι.>ρΣ. , /]3ζγ4 47έ6΄ '|€ω Λ΄ζψΜ'ζ"΄ Ο ?Με:΄αι7 δω…)? ό…,"-ΐµ4……7 λ.?ίκ( |€ί)? 6691666 &» |; Ν…… o λάµψη Θι-…-………… /:»χ… Η»; Γχα(μ>'Πωώ: o 7νι(α'αε1 Θξφ.->…-. /Όι*νΜ 4ΐΉ 69:61 &" |Όι-΄ν4 ίΐΐ3 /ΐΝχ( (η& Ε3ιυ ……" fl wAmJAAH; Δ ςΓ>θ). µΨΜ>ΔΥι+1;ζ6694ί>%΄