4!Η|γ…Ά… ? Ν Υ6ωΞΨΙΚΒ. "Β 6ψαντιπ6 καλλιεργήθηκε στην *Ελλάδα από τα πανάρχαια χρόνια. κερίως ώς οί… . Χι χιακή &χολίι τόν γυναικ6ν. Κατά τήν Ψουρποκρατία σχεδόν κάθε έλληνικδ σπίτι, στην ήπει- ρωτι:6 'Ελλδδα καί στα νησιά. είχε του &ργαλει6 του. τα προϊοντα τής οίκιακ6ς ύφαντιζ κής ξπάλυπταν κυρίως τίς οίπογενειακΕς &νάγιες.'Δπδ τον δέκατο δγδοο αίώνα. Eta» ανα… πτ6σσεται & ξµπορευµατική παραγωγή, έμφανίζονται καί αντρες πού δαχολο6νται µε τήν τεχ- νη αδτή. Ρόντορα & κατεργασία τος µαλλιοΠ, τοπ μεταξιο8 καί τοσ βαμπαπιο8 παίρνει μετά… λες διαστάσεις. Η! καραβάνια καί µέ πλοία «& προϊόντα της διοχετεύονται σε πολλές πόλεις της Ξεσογείου, τίς Εα6ρης Θάλασσας καί τήζ Κεντρικής Ε6ρ6πης, Snug στήν Πολη, στ6 Σµύρ- νη, στήν Ψεργεστη, στή Βιέννη, στο λονδΓνο, στήν 'οδησσ6, στό Βελιγράδι, στο Στεµλΐνο καί σ'Ξλλες πολιτείες. Χαρακτηριστικό είναι πώς γύρω στα 1810 από τα "χειροτεχνιια" «σε Τυρνάβου ξβγαιναν 2,000,000 γρόσια βαμμένα βαµβακερό νήµα, πανιά καί µαντήλια καί ιοζοσο κοµµατια μογχασιοδ|ντ6πιου δρασµατοας| καί από τή Ζαγορά ξξαγονταν το … 15 χιλιάδες &. κάδος πάπες. τα µεταξωτά µαντήλια τ6ς Καλαμάτας καί αλλων περιοιδν τής Πελοποννήσου %- ταν ξαπουστά σ'δλδπληρη τήν Βύρ6πη. Στή Ρούμελη καί στην "Επειρο Εκαναν κυρίως μάλλινα ύφαντα. Δυστυχδς δεν ύπαρ:ουν συγκεκριμµΕνα στοιχεία τι! τό µέγεθος 13ς παραγωγ6ς στα περισσότερα μέρη τής 'ΞλΆάδος. τα λίγα πού δαδοιουν,-παί πού οφείλονται κυρίως οί ξέ- νους, Βαβαιώνουν τήν !ιταοη της δααντικ6ς κατά τα χρόνια τ6ς Φουραοπρατίας. κατά τήν δαιλευθ!ρωσπ, µε τη δηµιουργία μεγάλων βιομηχανικ6ν µονάδων καί τή βαθμιαία αλλαγή τής φορεσι5ς καί το!! τρόπου ζωής, 6 λαϊκή ύφαντικπ περιορίζεται σηµαντικά. 'Η νέα ζήτηση χειροτεχνηµατων, ποθ Εµφανίζεται μετά «ο δεύτερο παγκόσµιο πόλεµο, αναζωογονεϊ τα ύπαρ- χοντα κέντρα δφαντικ6ς καί κυρίως τήν 'ιράχωβα, τ6'Ηξτσοβο, το Φρίικαλα θεσσαλίας, τήν Κίρκυρα, τήν Κρήτη καί σκόρπιες δψαντουργικες δραστηριότητες σε δλλας περιοχ€ς. Σπουδαι6τερη πρώτη Όλη {fig δψαντιπδς είναι τ6 µαλλί των προβάτων. !!'αδτ6 πατασιευ&- πονταν δρασµατα για φορεσιές, κυρίως τόν δρεινδν περιοχδν, πιλίμια, μπατανίες, χραμια, μπουχαροσποδτια|παλ6µρατα του τζακιοΞ| καί φλοκάτες ξ φλοπιτξς κουβέρτες. ΗΕ τραγδμαλ- Χο δψαίνονται οί κάπες, χοντροί καί σκληροί ποιμενιποί έπεν66τες, &&ιαπ€ραστοι από τή βροχή. Β€-µεταξι γίνονταν Εφάσµατα 16€ γυναικείας φορεσι8ζ, μαντήλια, ζωνάρια,.σεντονια καί Ελλα είδη. !!! βαμπακι γίνονται δρασματα καθηµεριν6ς χρήσης, σεντόνια κ.λ.π. "Υφάσ- ματα γίνανται καί από συνδυασµούς πρώτων δλδν. πολλα μάλλινα Θραντ& έχουν βαρτακαρ€ στη… µονια αλλά καί στα 6ψαδια γίνεται ανάμιξη µαλλιοΒ με Banning fl µεταξιοδ με μαλλίι 'ιπ6 τήν αποψη του σχεδίου τα ύφαντα διαιροσνται ο! τρείς µεγάλες κατηγορίες. στα µονόχρωμα,δπου δλδκληρο τα 6ψαντδ Εχει μόνον Ενα χρώµα, στα ρι12τ&,δπου με τήν ΞΏαλλα- γή κατά διαστήματα τοπ χρώµατος του δφαδια5 δηµιουργοΒνται ζεις ξ µέγας διαφόρων χου… µατων καί στα πεντητα στον &ργαλειδ! δπου µέ ααλοµιτρημένες αλλαγές τοδ δραδιοΒ στην ίδια σειρά δημιουργο8νται ι'ιτε γεωρατρικ& µοτίβα ιΐτε οχηµατοποιηµξνας παραστάσεις ψυ- των,'&νθρώπων, ζώων , πουλιών Ναί αντικειµένων | καβαλάρης, ποντίκι, πεταλούδα, κορν… .τσίκι, σαρντ6νι, χορευτής, µπρίκι, τριανιάψυλλο, βυζιά, πριόνι κ.λ.π./. οι σχηματοποι- ηµίνα αυτά διακοσµητιµά θέµατα χαρακτηρίζουν κυρίως τα υφαντά τής 'Επείρου καί τής βδ- ρειοδυτιπ6ς Θεσσαλίας. τα σχέδια καί τα διακοσµητικά θέµατα των Ελληνικόν υφαντ6ν προέρχονται είτε από πα- λιότερες εποχές είτε είσάνονται από τίς &νατολιπ€ς καί δυτικοευρωπατπξς τεχνες αλλά σιγα - σιγά &σοµοιώνονται. Διαφ€ρουν κατά περιοχές αλλά 8 ευκολη µεταφορά του είδους καί οί μετακινήσεις των νομαδικών πτηνοτροφικδν πληθυσμδν συντελο6ν οτή διάδοση όρισ- µξνων σχεδίων καί μοτίβων. "Εντονη ίδιομορφία παρουσιάζουν τα υφαντά τής 'Ηπείρου, τα λεγόµενα "µετσοβίτικα",τής περιοχής τον ε:ι,σν, τα "&ραχωβίτιπα" καθώς καί τα κρητικά καί τα µυκονιατικα. Κ.Δ.Π. 'ΞΞΞΞΞΕίδος καλύµματος του κεφαλιου τον &νατολικδν λαδν, χωρίς τόσο. το φέσι στήν 'πα… λίδα φοριδταν από αντρες καί γυναίκες καί ήταν από πυκνό µάλλινο δφασμα, κόκκινο ή μαυ- ρο. να άπλα φέσια δεν είχαν κανένα στολίδι ή µερικά σχεδια παρωµένα µε μπρισίµι. Ησαύ συχνά τα φξσια είχαν πλούσιο χρυσοιεντητο διάκοσµο στήν κορυφή τους ή κυκλικό µεταλλι- κό &σημοιαπνισµ€νο ή µαλαµοκαπνισρΕνο τετελίκι. 'Δπδ τήν κορυφή ή από τον περίγυρο το'υ κεντήµατος ξιπινο8σε μεταξωτή ή χρυσή φουντα µακριά, που Επεφεε στους όρους ή στήν πλάτη. Για περισσοτερη χάρη πολλες οσµές «& φέσι σοριδταν στραβα καί τσαπιστδ. 'Δ… νάλο|α µέ τή Χρύσα του είχε διάφορες παραλλαγές καί ονοµασίες: νησιώτικο, γυναικείο κ.λπ ΦΔ0ΓΕΡΔ/ή|.Πνευστ6 ποιμενικό µουσικό οργανο. Κατασκευάζεται από καλάµι, κουφωμ!νο ξύλο, μέταλλο καί σπανιδτερα από κόκκαλο αετου. 'Εχει σχήµα σωληνοειδ€ς, ανοιχτό από τή μία πλευρά. ετήν άλλη, από τήν οποία φυσάει & παίκτης, υπάρχει λοξά κομµένο &πισςδμιο.'Ε φλογέρα Ξχει σειρά από στρογγυλές τρύπες που φραζονται µε τα δάκτυλα του παίκτη και! συνδυασμούς που παράγουν διάφορους μουσικούς φθόγγους.'Ο ήχος της είναι μαλακός καί γλυκός. σε τή φλογέρα οί βοσκοί γεμίζουν τίς ώρες τής µόνωσής τους εκτελώντας διάφο- ρους δημοτικούς σκοπούς ή αδτοσχεδι&ζοντας.

ΚΙτΣοΥ Δ. MAKPH XIONIAAITEX ΖΩΓΡΑΦΟΙ & ΒΟΛΟΣ 1978 Ρ? ",; τό φω7..>µωω…΄ ων …… όΜ-σω€άΛ"ω1 &… θνι…,ψόω&Ή…΄ %/ΜΜ & όµρµλψ|Θ) 641ΜχάΘ, Ή'7'ω΄|ηεοο…ωµκάζ&, νίιιξιΘ φάω! ,άυψω…..ηω ΜΜΜ… &" … ΜΜΜ…" "Ψ'Μ"0 "» "&&; ΜΜΘ΄ΈΞ ΔΡαψ……… των Κ1α446) ως… fin/am! ό)4Γ>οο'|…ν…ι "Θα γι…/ρ; ενώ avid m‘ anawotfhh“"‘. ά6.…Ή Πω wax/1W; ωχι/όΜΡ4 µΘ/ "αν "Λ΄ΐ΄Ή' δ άψυ31… να α'Ή:ι'ΜβάγΜ ω Μέσω ζ΄Αωίΐ'΄"7 "ένα ων (Παπά 14'ζΜ' ΛΜ46΄Όσια…ΐ |α4"Ψ6΄) Kay/”Icky όεί6#Μ' ααι'ίγΜ΄ "Έµα"… * ιΛ6 =ξΧΌ Μ | ο . ο . ι ο . χά"/ Η έργασια αυτη έπιχειρεί μια πρωτη και μερική έφαρμογη-υΡζς-ιρχ3ς πού & . υέ?*Ψ" . , ' συγγραφεας της καισε στόν πρόλογο τού βιβλιου του " 'Η Λαίκη Τέχνη 105 Πηλίου". ΠΡΟΛΟΓΟΣ "Βγραφε έκεί πώς "ή µελέτη της λαϊκής τέχνης µιάς έλληνικ6ς περιοχης δέ μπορεί νά έχει έστω καί σχετική πληρότητα χωρίς παράλληλη γνώση της τέχνης όλων τόν πε- ριοχών της χώρας μας καθώς καί των γειτονικδν λαών". Τεχνίτες, µόνοι η σέ συνερ- γεία, ξεκινούν άπό διάφορες περιοχές καί περιτρέχουν όλόκληρη την 'Ελλάδα, καί πιό πέρα άκδμα. Οί πιό όνομαστοί έκπρόσωποι της πηλιορείτικης λαίκΞς τέχνης έµα- θαν την τέχνη καί δούλεψαν καί σ'άλλους τόπους. 'Ο γλύπτης !!ίλιος πρίν δουλέψει στό συνεργείο τού άρχιτέκτονα Δήµου Ζηπανιότη στό Πηλιο, έργάζεται στόν πατρίδα του τό Ζουπάνι, σηµερινό Πεντάλοψο, κι άνήκει στό συνεργείο τού πρωτοµάστορα Γιώρ- γου Κούστα, όπως άπέδειξαν πρόσφατες έρευνεςί"Ο Θεόφιλος πρωτοζωγραφίζει στά πυ- τιλήνη, σχηματίζει τήν είκαστική του γλώσσα στη Σμύρνη, µένει τριάντα χρόνια στό Πήλιο καί ξαναγυρίζει στήν πατρίδα του Μυτιλήνη, όπου συνεχίζει άς τό θάνατό του στά 1934;Ξ'Ο Παγώνης έρχεται στό Πήλιο άπό τη ηπειρότικο χωριό Χιονιάδες έτοιμος ζωγράφος. "Οχι, βέβαια, &ριμος άκόµα. Κι ό γραφικός του χαρακτήρας γίνεται πιό στρωτός μέ τά χρόνια.΄Λπό τά κράτα του έργα είναι καί οί τοιχογραφίες στήν έκκλη- σία της "Αγίας Μαρίνας Κισσοί -1802- όπου όπογράψει ώς Παγούνης Χιονιαδίτης, µε τη σηµαντική προσθήκη " Εκ φύης Πασχαλάδες". 'Βπειδή & θέση τού Παγώνη, καθώς καί τού΄ γιού του "Αθανάσιου, είναι σηµαντική στά λαϊκή ζωγραφική 106 Πηλίου, όδηγήθηκα στη σκέψη πάς έπρεπε νά άνιχνεύσω τίς ρίζες τ6ς τέχνης του. Κι άκόµα νά ξεκαθαρίσω τή σηµασία της φράσης"έκ φυλπς πασχαλάδες", πού γιά νά τά βάλει σέ τόσο έπίσηµη θέση θά πρέπει νά της έδινε κάποιο ίδιαίτερο βάρος. 'Η έργασία, λοιπόν, τούτη θά πρέπει νά θεωρηθεί σάν ένα συμπλήρωµα της µελέτης γιά την πηλιορείτικη λαϊκή τέχνη. "Ετσι άρχισε, πέντε καλοκαίρια συνέχεια, 6 έρευνα στην "Ήπειρο, τή Δυτική Μακεδονία, τή Θεσσαλία … τήν 'Ακαρνανία. 'Λρχικδς δδηνδς !! άρπα συναγωγή στοιχείων γιά΄ τούς χιονιαδίτες άγιογράψους πού έκανε u! εύσυνειδησία & ντόπιος έερέας Γεώργιος Παίσι- σςΞ 'Λρχειακό 6λικό έλάχιστο βρέθηκε γιατί & περιοχ6 δοκιμάστηκε σκληρά άπό τόν έπ- φύλιο σπαραγμό. Διγοστά καί & σχετική βιβλιογραφία. 'Η έρευνα κάλυψε τριαντατέσσερα χωριά καί όχτό µοναστήρια, όπου 6πηρχαν πληροφορίες η ένδείξεις πώς δπηρχαν έργα χιονιαδιτδν ζωγράφων. Οί πληροφορίες άφορο6σαν άποκλειστικά τό άγιογραφικό τους έργο. 'Η "κοσµική" τους ζωγραφικά έµενε έντελδς &μνημόνευτη. Βρέθηκαν, όµως, είκο- σιδυό σπίτια διακοσµηµένα άπό χιονιαδίτες ζωγράφους. Παλιές φωτογραφίες, άνθίβολα, σχέδια, έπιστολές, υαγνητοφωνηµένες συνεντεύξεις καί άλλα στοιχεία, Εκατοντάδες φωτογραφι6ν καί έγχρωµων διαφανει6ν πού τραβήχθηκαν έπιτόπια, έποτελούν τό ύλικό πάνω στό όποίο στηρίζεται & Εργασία αύτήΞ?Πρδτος ό συγγραφέας της έπισηυαίνει τήν έεπάρκειά του. Γιά τό λόγο αύτό θεωρεί 16 βιβλίο 10610 όχι σέ µιάν όλοκληρωυένη 2 μελέτη άλλά σά μιάν έκτεταµένη παραποµπή τού βιβλίου του γιά τή λαϊκή τέχνη τού Πηλίου. Θερµές εύχαριστίες άπευθύνονται σέ "οσους µέ εύγένεια καί προθυμία βοή- θησαν τήν έρευνα καί ίδιαίτερα στόν παπά-Γιόργη Παίσιο, τό γιατρό Βασίλειο Χρή- στου, τό συνταξιούχο δάσκαλο Στέφανο Ζωγράφο άπό τούς Χιονιάδες, στόν κ. Βύρωνα Μπαρζιύκα άπό τό Καπέσοβο, στό γυµνασιάρχη κ. Φραγγούλα καί τόν κ. Βασδεκά άπό 16 Σκαµνέλι, τόν κ. Γιδργο Μπαλτή άπό τήν πυρσόγιαννη, τόν παπά Δηµήτριο Βουζοπλή άπό τούς Νεγάδες, τό δάσκαλο καί συγγραφέα κ. Κώστα Λαζαρίδη άπό τό Κουκούλι, τή δεσποινίδα Μαρία παπάζογλου άπό τό τσεπέλοβο, τήν κυρία Μπακόλα άπό τό Δίλοφο, τόν κ. "Αντώνη Γεράση άπό τό Γοργοπόταυσ, τόν πεζογράφο Γιάννη Βατζιά άπό 16 Μεταξο- χόρι 'Αγιάς, τό γιατρό κ. Λάνταβο πού ύπηρετούσε στήν 'Οξύνεια Καλαµπάκας, τό δι- ευθυντή τής " 'Ηπειρωτικής 'Εστίας" κ. Δημοσθένη Κόκκινο, τό μοναχό Σεραφείµ άπό τήν 'Λγία Φριάδα Βυθού)καί σ'όλους τούς ίδιοκτήτες σπιτιδν µέ έργα χιονιαδιτδν ζωγράφων. τα' στα"; |ννΜνΛΜα… * . &… |6 άναψαν. τόν …. /'€&|)άνΜνΘ μία αχ /΄΄ν" /1Γζ'Όγά'΄, u :?» Ν…ω1μ Ειναι," …'.>;ηω.;/ &; "µια… Πτώο.) OI ΧΙΟΝΙΑΔΞ ΑΠΟ TA ΜΕΣΑ Φοξ 180!) ΩΣ TA ΜΑ TOY 20017 ΑΙΩΝΑ T6 µικρό αύτό χωριό βρίσκεται στήν έπαρχία τής Κόνιτσας, κοντά στά άλβανικά σύνορα. 'Λφίνοντας άριστερά τό δρόμο Κόνιτσας - Νεάπολης, ένας σχετικά καλός έπαρ- χιακός δρόµος φέρνει στήν Πυρσόγιαννη.'λπό έκεί σκυρόστρωτος, όχι σέ πολύ καλή κα- τάσταση, δρόµος περνάει άπό τή Βούρµπιανη καί προχωρεί πρός τό Πληκάτι. Πρίν φτά- σουμε σ'αύτό ύπάρχει άθλιος χωµατόδρουος, παλι άριστερά, πού δδηγεί πρός τούς Χιο- νιάδες. ΄Δπό τόν άριθμό των σπιτιΒν πού σώζονται ή πού κείτονται σέ έρείπια φαίνε- ται πός ποτέ οί κάτοικοί του δέν ξεπέρασαν τούς τετρακόσιους. T6 'Επιτελικό Γραφείο τού έλληνικού "Υπουργείου τόν στρατιωτικόν μάς δίνει στά 1880 τόν άριθµό τόν 348 κατοίκων? "Ασφαλδς στηρίζεται σέ έπίσηµα στοιχεία τουρκικής άπογραφής. "Αλλωστε, ένα χρόνο άργότερα, σέ κοινοτικό φορολογικό κατάλογο έµφανίζονται 85 φορολογούµενοι οίκογενειάρχες, πού µέ µέσον όρο 4 µέλη κατά οίκογένεια µάς δίνει τόν άριθμό 340. "Αν 6 µέσος όρος 4 μελών κατά οίκογένεια φαίνεται μικρός θά πρέπει νά ύπολογίσουµε πώς μερικές οίκογένειες είναι όρφανές άπό πατέρα -σηµειώνονται µέ τό όνομα τής χή- ρας- καί σίγουρα πολλές άλλες θά ήταν καινούργιες, πρίν δλοκληρώσουν τόν κύκλο τής παιδογοιίας των. Χαρακτηριστική ένδειξη γιά τή θέση τής γυναίκας μέσα στήν κοινω- νία είναι τό ότι οί χήρες δέν άναγράφονται στόν κατάλογο µέ τό βαφτιστικό τους όνο- μα δίπλα στό έπίθετο άλλά µέ τό άντρωνυμικό, π.χ. Γιάργαινα Μανδρίτη, Νικόλαινα Φζουβάκα, Νικόλαινα Πασχάλη κ.λ.π. καί μόνο Μ! µιά άπό τίς έξη χήρες άναγράφεται μέ τό βαφτιστικό της, ή Δέσπω ΧρήστούΞ Δυστυχώς, οί περιπέτειες τού χωριού έξαφάνισαν σχεδόν όλα τά κοινοτικά καί ίδιωτικά έγγραφα πού θά έπέτρεπαν νά έχουµε πληρέστερη είκόνα τής κοινωνικής, οίκονομικής καί πολιτιστικής ζωής τού χωριούο Πάντως, δέ φαί- νεται νά παίζει κάποιο ρόλο στήν περιοχή. Θά πρέπει νά σημειωθεί έδό ότι στόν τόσο . Η) /1ωαΔ)…΄/«;0…/ "ζωή"" Θ΄ ξανά…) ώ πλω-αφ… ,τον όπως; &… ικΞν%ω &!) ωανΜΜ'(εω Νυμφαίο καν; τετ 12%una “aw w δω14.γ… Θεό" … |?ψ … Μένα Η" ά6ψθ)ώΞ &!!άΉ΄ ό?΄ΧΦνιΜ Μ' αω…µγθ|7σ7/η "τα) Ψ…µάώη … "Μα?" άνω,…" [("/Μ"; &ΗΟΡφωςω ένα [έκπτωτο δφω 3111416»- taco Λα6Ώ|ιδ…- Στ ΜΜΜΆ "Ψ"Μ΄6Ώ| φωνα; &) "& ……ω"Μ… Μ flan-14177.10? Λ&4ρα'κηρ΄ ΄?Μ1ωιΜ ΜΜΜ (ήταν, 67,6 ό»…ό, όγκων… l- .., άρχώοψά% ΒΟΡώά.'ρί ϊ"; ΜόΒί" Αα» ") …δψωυτπω' ΝΠ,Θεω",ΜΝ6Μ, |ζι1κο…άΜ| ω Μαέ … Μάο/|1! χαρώ αν Μάρ.… [θα … …η …… …, "Έ… |… | & & φ… φαν. "&"… …η…ψωΟα τα αξόνων, & &… μωωΧ> Μ/όβΐν… ΄ανΐ&΄ μ' ξ?γά, φις/1,3 » . . "Μ . "& κ &? ,.» Δ ΄ ΄ , . .. _1/J , & "' [γη " |Μ(% ζη…βζώι… εΡψύ??('ιιπα ζίΜ ©|(µΡ…χΜ… 1 ασ) δ(α…Φ0Ρ6ι χΜ5α & Δ ΛΙ/δίΉ4ή γα… Ε΄.-Μν&,Μγ [Μ&'"… γώ, ωιω…… … στα. η… άν… Ψ ΕΜΥ.»! μ……ξ… ,… Χ%ι…Ν… Η… 3 , κατατοπιστικό χάρτη τής 'Ηπείρου, πού σχεδιάζει στά 1833 6 Κοσμάς Θεσπρωτόάζ δέν έµφανίζονται οί Χιονιξδες, πού µόνο στό κείµενο µιά φορά άναφέρονται άπλύς 61605- σα στά χριστιανικά χωριά τής έπαρχίας Κολλόνιαςΐ "Ακριβέστερα στοιχεία έχουμε, γιά τόν άριθμό τόν κατοίκων, άπό τό 1913, δηλαδή μετά τήν άπελευθέρωση τής 'Επείρου. 'Η είκόνα είναι άποκαρδιωτική. 'Ο πραγματικός πληθυσμός, σύμφωνα μέ τά στοιχεία τής Στατιστικής 'Υπηρεσίας τής "Ελλάδος, στά 1913 ήταν 300 κάτοικοι, στά 192οι288, 016 19281280, 016 1940: 239, στά 195Υι 65 /μετακίνηση πληθυσµού στά άστικά κέντρα μέ τόν έμφύλιο πόλεµο/, στά 19611105 καί στά 1971314. Στά 1978 οί κάτοικοι μειώθη- καν σέ 12. "Βπαψε νά λειτουργεί καί τό δημοτικό σχολείο τού χωριού. 'Η οίκονομία 106 χωριού βασίζεται άπό παλιά στήν κτηνοτροφία. 'Εν τούτοις, τό όνοµα τού χωριού μάς παρέχει καί µιά χρήσιμη πληροφορία: χιονιάδες ήταν οί µεταφο- ρείς πιεσµένου χιονιού άπό σκιερές δρεινές τοποθεσίες 166 "χορταίνουν τήν πολιτεί- αν τό καλοκαίρι χιόνια". 'Η μεταφορά χιονιοσ άπό διάφορες περιοχές δέν περιορίζοταν μόνο στίς πολιτείες τής 'Επείρου καί τά κονάκια τόν πλούσιων Τούρκων μά έφτανε άς τήν Κέρκυρα όπου "κοµίζουν χιόνια μέ τό πλοίο, καί πίνουν οί άρχοντες καί εύγενείς K501000101 τές λείμονάδες καί λοιπά καταφυκτικά καί δροσιστικά ποτά"ΐ 'Βκτός άπό τούς κατοίκους τής Πρεμετής, τήν βουνύν τής Διακουριάς καί τής Χειμάρρας, καί οί κά- τοικοι τόν Χιονιάδων άσχολούνται μέ τό ίδιότυπο αύτό είδος έµπορίου, ίσως μάλιστα σέ μεγαλύτερο ποσοστό γι'αύτό καί τό χωριό τους παίρνει αύτό τό όνομα, όπως συμβαί- νει καί μ'άλλα έλληνικά χωριά, π.χ. Χαλκιάδες, Χουλιαράδες, Καρβουνάδες.. οί περιορισμένοι πόροι τής περιοχής άναγκάζουν ένα μεγάλο ποσοστό άπό τόν άν- τρικό πληθυσμό µά άσχοληθεί μέ τεχνικά έπαγγέλματα. κάθε χωριό είδικεύεται σ'έναν τομέαι ή Πυρσόγιαννη καί ή Βούρμπιανη στήν οίκοδοµική, 6 Γοργοπόταμος στήν ξυλογλυ- πτική, οί Χιονιάδες στή ζωγραφική.'Εστίες ζωγραφικής δραστηριότητας ύπάρχουν καί άλλού όπως τό Καπέσοβο, ή Σαμαρίνα, ή Γαλάτιστα, τό "Αγιον "Όρος. Θά ήταν ύπερβολή νά τά χαρακτηρίσουμε καλλιτεχνικά κέντρα. Δέ δημιύρήησαν καµµιά ίδιαίτερη σχολή στόν τοµέα τουέξ'Ββγαλαν καλούς, μέτριους καί κακούς τεχνίτες στό ύφος καί στό έπίπεδο άντίστοιχων δραστηριοτήτων όλόκληρης τής τουρκοκρατούμενης 'Ελλάδαάξ'Επίσης, δέν άνραποκρίνονται σέ αίσθητικές ή άλλες άνάγκες τού μικρού κοινωνικού των περίγυρου. Τά σπίτια τής Πυρσόγιαννης καί τής Βούρμπιανης είναι σχετικά πενιχρά µπροστά σέ δη- μιουργήματα μαστόρων τους σέ άλλα μέρη?Ρ0ί ζωγράφοι τόν Χιονιάδων, μέ τό 1600 πλού- σιο έργο, Ελάχιστα δείγματα τής τέχνης τους *αφησαν στό δικό τους χωριότ λίγες καί μεταγρνέστερες τοιχογραφίες στήν έκκλησία τού 'Αγίου 'λθανασίου, μερικές φορητές είκόνες καί ούτε ένα διακοσμημένο σπίτι. Τό τέμπλο τής έκκλησίας τού Γοργοπόταµου δέ συγκρίνεται μέ τό θαυμαστό τρυπητό ξυλόγλυπτο τέμπλο τής Μητρόπολης 'Ιωάννίνων πού έγινε άπό τεχνίτες τού χωριού αύτού.ΓΠ είδδκευση σέ έναν τεχνικό τομέα έκφράζε- τα ται καί μέ χαρακτηριστικές φράσεις, όπως " Οί Πύρσογιαννίτες έχτισαν τόν κόσμο"'γ… 4 "Χιονιαδίτης είσαι; Ζωγράφος είσαιί". Κι έδώ δέν θά πρέπει νά φτάσουμε στήν 6150- βολή νά πιστεύουμε πώς όλοι οί άντρες πού δέν άσχολήθηκαν µέ τήν κτηνοτροφία γι- νότανε χτίστες, ζωγράφοι ή ξυλογλύπτες.'0νομαστοί καί πέρα άπό τήν περιοχή είναι οί λαϊκοί µουσικοί τής Πυρσόγιαννης καί τής Βούρμπιανης. 'Από τήν Πυρσόγιαννη κα- τάγονται καί άξιοι λιθογλύφοι, οί λεγόµενοι πελεκάνοι, µέ ίδιαίτερη έπίδσση σέ λιθανάγλυφες προσόψεις τζακιών, "οπως 6 Γιάννης Κίτσος, 6 Βασίλης Στύλος, 6 Πέ- τρος Κοντοζήσης, 6 Γιώργος Παπανικολάου, 6 Γιώργος Βατσκαλής καί πολλοί άλλοι.Πλη- ροφορίες ύπάρχουν καί γιά χιονιαδίτες ξυλογλύπτες. Κατά 606650, 16 λεγόμενα "μπ'λούκια" ξεκινούσαν άρχές τής άνοιξης γιά νά έπι- στρέφουν μέ τό τέλος τού φθινόπωρου.Βασικά χρονικά όρόσημα ήταν οί δύο καβαλαρέοι άγιοι, 6 "Λη Γιώργης τήν άνοιξη καί 6 "Λη Δημήτρης τό φθινόπωρο» Τό είδος τής έργα. σίας καθόριζε καί τή σύνθεση, σέ άριθμό καί είδικότητες, τού κάθε μπουλουκιού. Πα- λυάριθμα τών χτιστάδων, μικρότερα τών ξυλογλύφων καί μέχρι πετραμελή τών ζωγράφων. Τό γενικό σχέδιο καί ή έπίβλεφη τής όλης δουλειάς άνήκει στόν πρωτομάστορα. Γύρω- στά 1868 συναντούμε γιά τόν άρχιμάστορα τών χτιστάδων τό λόγιο έπαγγελματυκό όνο- μα ά ρ χ ι τ έ κ τ ω ν /Δήμος Ζηπανιώτης, 1795/ καί τών ζωγράφων ί σ τ ο ρ ι σ-- γ ρ ά φ ο ς /Μιχαήλ, 1802/. 'H 6107151001111 00000061001 τών χτιστάδων καί τών ξυλογλύφων άκολουθεί τόν πανελλήνιο τύπο τού ρουφετιού ή ίσναφιού. "Έτσι είναι όργανωμένοι οί "κουδαφέοι" /χτιστάδες| τής Πυρσόγιαννης καί τής Βούρμπιανης καί οί "ταγιαδόροι| ξυλσγλύπτες| τού Γοργοπόταμου, πού παλιότερα λεγότανε ΤούρνοβσΞιΈτήν έπαγγελματική συσσωμάτωση τών ζωγράφων άπό τούς Χιονιάδες ύπάρχει κάποια ίδιοµορφία πού θά τήν έξετάσουμε άργδτερα. "Η μικρή κοινωνία τών Χιονιάδων δέν παρουσιάζει, τουλάχιστο άπό τό 18ο αίώνα 106 έχουμε σίγουρες πληροφορίες γιά τή ζωγραφική τους, τή βουκολική γραφικότητα μέ τήν δποία παρουσιάζεται γενικά άπό τούς παλιούς ίστορικούς ή ζωή τού έλληνικού χω- ριού."Εχει τίς κοινωνικές της διαστρωματώσεις. Αύτές δέν άντιστοιχούν μέ τά στρώ- ματα τού κόντρα-πλακέ, όπου οί διαφορετικές κατευθύνσεις τών ίνών τού ξύλου συμβάλ- λουν στή συνοχή καί στερεότητα τού σύνολου. Οί σχέσεις τών διαφόρων κοινωνικών στρωμάτων είναι ένεργές καί άνταγωνιστικές. Οί κοτζαμπάσηδες παίζουν βασικά, καί γιά δικότους όφελος, τό ρόλο τού διαβιβαστή τών βαρών τής τουρκικής φορολογίας καί τών έκκλησιαστικών είσφορών στά κατώτερα στρώματα. Στό μοναδικό φορολογικό κατάλο- γο, πού τυχαία διασώθηκε, τού 1881, παρατηρούμε I! πώς ή γενική τουρκική 000010» γία καταμερίζεται, μέ άστάθμητή σέ μάς άντικειµενικότητα, άνάλογα μέ τήν οίκονσμι- κή στάθµη τού κάθε νοικοκυριού. Τά δικαιώματα τού δεσπότη καθορίζονται μέ βάση τά τέσσερα γρόσια καί μέ συντελεστές άπό 1 ώς 3. ME άγνωστα σέ 060 κριτήρια καθορί- ζονται τά άλλα κοινότικά βάρη, όπως ή κατασκευή γέφυρας, οί δρόμοι, 6 μισθός τού . .] .… " -. €.] ….'΄΄ . ' ο ! κ « ς . χ … l | ' ' ΄ . . : « ! χ χ .… . . , ' ' ' J . . ' ι …. ξ κ ., [ , ι . , , . , . » . ο . ΄ … . … …. . . . | η ,, …11' - ! ΄ & & Κ & & & … | « || ] - ι ! | . |" l . . .… » , ΄ … . . ", | ! ,, … . . . Γ & , … -… -. , , J | J J v t . : .… , . . … & .] ' ' ΄ ' … . . … . . ", . . , . . … …, l | " Ι΄ | | .. » . : ., …. ι … κ . . … … η , ή …» . , ΑΔ . & & κ & & » ' . . … , .. .: | ' , ~l . … μ …. ., , & … . ,, ' - - μ . … .… … . : …. …. κ : . … κ « . . , , . » ΄ - µ΄ & & ν & ' & & . .. ι ' Ιλ ' 1 ‘ . … . .… . .. . .… . .. , .… . ι. .; . | Ε Δ.…. .. , … ( ιρβνωΘ Μ αι, (4ωΧΜΘ… ,/';)| από !… ναί-.., "& …ζ:γ1,ς(ζη "τι…". ς:;'μχν#υ Ράχη… "σιε>ψαυ…' (314; '',άη|εµξ| (6Ά …! ά΄'Μ/Η τον (να… …. |υ!νΜα6γΜω. …', " : | . ,… ' χ… … " .… ' , . . "Ο… Kid/0630M, ω… Μα…"; " ί…φω.«' '…όΜ'#θ% Ώρα ""Μη", "Ψ: … . Χωλ", ΑΧ)άνό γιο-Κ1…α΄ρ% ολα ' θα" Μ ";, ως!) . 'Ν.χ : …. ' ." . .. ι … 11 κ ( & κ ) ι ι. Ο . . … . . , . . Ο I I . . ΜΘ , & για… ΚΑ΄ Μ ί)…θ": Μ , φαξ 'να? σ΄αΜλή"ΉΜ, 6167201 "η , &… Η΄ φακές,", -1… ,» … ,-.…….. ", γη,. - ,.. ., αµ. . …? γ., .… . . . - & .. |(ς.µγνκψονΘ … Ο"; …… 6Μώξνη 4, όηση «αγ…», end 3n) end/five µα Μαµά…" ["|/γ") ' να?!" . - . c …ν1 Μ «.… &"??? "9 44… .δϊψ|΄Ψ. ?" "Μ'?" Ησ΄,ΞΜσΗΥΜΆ Μ΄ ,.,. . _ --… … " …ι' .! ' # ; τα… …αν…» . I , .! " | | , | ' , , . "ΚΥΜ"! αν… Μάτια |%.χσηψρ |" άσπρα": (…. Ρ7 ΙΜαη….ηέΜ π.µ.,… Η]… ,-ι…&α … … . "1403… » » … & | , [ | … … , « & … , :: . . & . , & ι & & … Ψ …. ί & ι πι ' Δ . .! Ι . &, | … , κ΄- … » .. & & ! | | , …' κ κ & & .… …' … - ! ( . … 5 " | : κ κ ως. . .. .… . , » ι ( ". « ξ ! … ι . & ι. κ …, ν l ' .… …ι , ' ι ,! χ . ε & & ι «. Δ ' l H. λ . ' , .… ε .… «. …. …] : . » , , , … * | » Λ » | δραγάτη.Σηυειώνουµε πώς οί αύξομειώσεις στόν καταµερισµό τάς ΥενικΞς τουρκικΞς φορο- λογίας κατά νοικοκυριό δεν είναι άκριβώς άντίστοιχες µε τίς κοινοτικές ξπιβαρύνσεις. Οί επαγγελµατίες πληρώνουν καί φόρο έπιτηδεύµατος χωρίς, πάλι, σταΘέη Βάσηο'Από τό φόρο ξπιτηδεύµατος φαίνεται πώς οί ζωγράφοι έχουν άπό τά ύψηλόφερα είσοδηματα στά χωριάπ κε τόν τουρκικό Νόμο "περί βιλαετίων" τού 1859 Ξμφανίζεται καί στούς Χιονιά- δες τό άξίωμα τού μουχτάρη, οίκονομικού διαχειριστη. Στά 1892 μουχτάρης είναι & 'Ιω- άννης Δ. Βούρης, άδελφός τού ζωγράφου Ζήση Δ. Βόυρη. Μόνον Ξµμεσες καί άσαφείς πληροφορίες Ξχουμε γιά δυαδική δράση πού άποβλΞπει στην άρση η µείωση τών κοινωνικών-οίκονοµικών διαφορών. Συχνότερες είναι οί άτοµι- κ€ς προσπάθειες γιά µεταπήδηση άπό τό Ενα στρώμα σε άλλο άνώτερο % καί γιά εξωτερι- κή µίμηση τού τρόπου ζωής τών άνώτερων στρωμάτων. Χαρακτηριστικό σύµπτωµα στην τέχ- νη είναι η επίφαση πολυτέλειας, δηλαδή η άπομίπηση άκριβών καί δυσεύρετων ύλικών µέ άλλα φτηνά καί προσιτά.'Ενα µεσο διαμαρτυρίας είναι καί η πολιτική σάτυρα. 'Ο δάσκα- λος 'Ιωάννης Η. Καραγιάννης συντάσσει " in τού προχείρου καί μερικά ποιήµατα, Ev Ex τών δποίων άναφέρεται είς την κακήν διοίκησιν καί διαχείρισιν τών Κοινοτικών πραγμά- των 6πό της τότε Δημογεροντίας" γράφει ό Γεώργιος Παίσιος. Διαφορετική είναι καί η αίσθηση τού χρόνου στά διάφορα κοινωνικά στρώµατα. Στοάς κτηνοτρόφους είναι κυκλική καί µικροπρόθεσµη | χειυώνας-άνοιξη-καλοκαίρι-φθινόπωρο|, στούς έµπορους καί χειροτέχνες-ζωγράφους γραµµικήν/πρίν άπό τόσα χρόνια- πέρυσρµφξτος -τού χρόνου/ καί στούς κοτζααπάσηδες κάθετα γραμμικη/ δ παραπαππούς μου- 6 παππούς µου - & πατέρας μου - τά παιδιά µου] ξπειδη Ένα άπό τά κύρια στηρίγµατα της κοινω- νικής τους Ξπιβολης είναι καί ή "εύγΞνεια" της καταγωΥΞς τους "άπό καλη σειρά". Γιά τήν ύπαρξη σχολείων στούς Χιονιάδεα οί κάπως σίγουρες πληροφορίες φθάνουν ώς τά 1826, τότε πού δίδασκε, με άκτινοβολία καί στά κοντινά χωριά, & Κωνσταντίνος Δημητριάδης Κοσκινάς. 'Ο Γεώργιος Παίσιος µάς πληροφορεί,πώς σχολείο λειτουργούσε στό "δπ6 την ίδίαν στέγην της παλαιάς 'Βκκλησλιας άγ. 'Δθανασίου οίκοδοµηθΞν διαμε- ρισπα, Ξχον τήν'είσοδον εκ της θύρας τού γυναικωνίτου, καί τό όποίον κατηδωφίσΘη κατά την άνΕγερσιν της 'Εκκλησίας κατά τό Ετος 1866". Κάποιο σχολικό κτίριο φαίνεται πώς χτίζεται στά 1858 µε δωρεά της Αίκατερίνης Χρήστου Παπάξε&ατά τη μαρτυρία τού Γεώργιου Παίσιου είχε µόνομιά μικρη καί σκοτεινή αίθουσα διδασκαλίας καί διαμέρισμα γιά κατοικία τού δάσκαλουο Στη θέση τού σχολείου α6τού χτίζεται στά 1905 τό σχολικό κτίριο πού ύπάρχει καί σήµερα. Δδτό χαρακτηρίζεται "ε6πρεπξστερον" καί " όπωσδήποτε ζζιεινότερον" άπό τό προηγούμενοι 'ο ζωγράφος Παγώνης, πού έρχεται στό Πηλιο γύρω στά 1800, δείχνει άπό τό γραφι- κό του χαρακτήρα καί τίς άνορΘογραφίες του» πώς ξέρει κάποια κολυβογράμµατα, χωρίς νά είναι βέβαιο πώς φόίτησε σέ σχολείο τού χωριού του "η σέ κάποιο άλλοΒτ6ς περιοχηςο κ . … & ' "3… "΄" ' "" … "…." "… , νων… .1 …....ι;+ … ,… ι Γ . , ω … | . & , , :: .I …' ν' )" . … . α΄»: . "…! \4' I . »! "…! & « : ι & ": , (ν " > …. . …. . … . .… ,… *,… , ., , .Έτ: .! ΄ &… &; & ...!] ι'. … «»- … : Νά ' . ι € . . . Η _ … , …. . " , Έ ,… Τζ. να , , «:… & .". ι .» Σ, . '; ξ! ΑΧ ! :: &… ''ι.'?? , ", & |; " ΄ .. Δ'.΄ ' ' « . - . .Η… …ή…" 3… ." &, … &"? ", -"""΄ ? ," ί? ., ΄' ] '…΄ … . ΔνΨ.Δ ‘4 Η «3 !… …' = ; Κ.ΔΙ…-…'΄ι …' [. . ' --.'.4....ι..ε ' …:……..…'…- Νηλ ςθ΄ωΡί) and θα" .…Ώψ|ηΜ,ίά.|'4ηΜ ν' Λάλας) flit-”30 Ο?" [θα €6βνν'Μα κογ1φ r. «6755; L«.'—.7§(m'iw.; 'fithfilyd, κάλω άΕΜ'ά΄Χκ εµάς.! άµΒόΌ4 ΨΦ>ρΖ)ΛΜ η,.Κρο…… ? .'.'.'ΐΠΡ…;|- ." of“; Θυ7…Μμ6',%Ξ'ιΜά»ΜιΑ ΜΜα%Ψ&;γµμΜη; ΜάΜγ μ…… . I ?" -…-…ζη'ΡΛλΜι'.Πα) ιθ'.νν……νώ 3644 . [?"'ζ γ…Γιζέ΄;… ., , 3… … . … . &… κ…"? … ' .., :… . , . . …'… .… .. δ..…. . . '. » …. . π. .… , - : : :… . .… :» > - .ι : -= … ! … … . &… « ( . & . , γ…… ,... . …. «Η : « … '…» -. . , τ , »… …;.>ι'αχ - . ", …. . . .: »: |… … . …… …. . .- . … .. & ' . … … … ω… , & ' ι … … ." …' . : … . Η"… "». "- »: : ψ : ;-'… . ,… ' , ι / & - & … . & ε . "|" ΐΐ"΄ "," " » . & -Κ| "ι) χµ» & .» . .ιι" . … ΧΧ! α' ( |… …… . "| ‘ . . ? . … . . …… … …»… » .. » Ή …"] " ' ΄΄ ‘ .…ν.] "ά., . , .! ' .! ** ' ς. & » ' . & ? … « , .…. . υ … , …. . .. , η » »… η. . , . . . -» ..» . … . … . …… :… - ……»=…. .; . .… . & . . .… : : Μα……» α & & 11… «| | …! Δ …… _ … 4 &… . … «,! … … χ… … " &… Ν"… …… , .: να , ν - … » .: … … . ,, . … | κ … .… . … ξ… » … τ σε . & , ..; J ",? 1' .. . | : :… .: J : κ; : µυ,? 3η . || 313 : | « "Ά… Κ| « …. ,," … ι κ ι α .. . …. … - … . . . … > . …. , .… …' "" l … ς .! |… "' ' ς ' : & ." Η … ΄. .. .? κ α »… & ρ - … . .… .… … …… , . ,, … , ι… ,: . ., ». .. ,? . … τα, .! , | Η | ». … . . . & … . J - 4»: » , - ;… ξ . , . …. ς , > . ή …… Δ … ,. "& , , & . & , & . 41.3 ? ι «' 11 ', . ( Νι Γ.Ν. & . .… Η … & …. .…. … - . . … ι , …, ; I - .x . : . 1 , ι . » & . Έ .. ι… , ,… …. . . . . … ,, ' . . .… . . & …. … . . . & : τ … » .. … . :… …. » & … ι.… (' ..…. - … « .… , " .»… & &… :"… . '… …! . .! >. …! . '… ' &… & € .… ,: , : .:… … να" οχι ' .": .! ι… .... « … & . & …, ή , . ι x & ζ" .. .! 3 |»? .‘ " : λ η… .! …. . «& .??? , ,… … - … … . … ., . , . " … . . .. »… ' …' 432 . ζ…" …" &! " &" …' ΄" » ' € ΡΜ." …' … &" '" ." ..! 3". , .» . . … … » α . » ν .… .… , . ' … «, - κ . …. ' ">" …. … - ' - Ωχ ? .] Χ ..- .* - & ς… . .! "Δ …: 6 Είναι σχεδόν βέβαιο πάς πολλές φορές στή µαθητεία τής ζωγραφικής περιλαμβάνεται καί ή διδασκαλία τής γραφής, άπαραίτητη στήν άσκηση 106 έπαΥΥξλματος. 70 γραφικός χαρακτήρας καί ή όρΘογραφία 106 Παγώνη βελτιώνονται βαθμιαία στό Πήλιο.'0 ζωγρά- φος Χριστόδουλος άντιγράφει στά 1846 τήν "'Βρµηνεία τόν ζωγράφων" τού Διονύσιου µέ στρωτό γραφικό χαρακτήρα. 'Δργότερα, άπό τό τελευταίο τέταρτο 106 19ου αίώνα στό σχολείο τόν ξιονιάδων γίνεται συστηματικότερη διδασκαλία. Δάσκαλοι άλλοτε είναι ντ6πΙιοι κι "αλλοτε έρ- χονται άπό διάφορα ήπειρώτικα χωριά, τή Ζίτσα, τή Βούρμπιανη, τήν Πυρσόγιανννη, τό Τούρνοβοκ Τήν έποπτεία τού διορισμο6 τόν δασκάλων είχε 6 Μητροπολίτης Βελάς καί ζο- νίτσης. 'Η µισθοδοσία γίνεται άπό τό χωριό. Τά σπίτια των Χιονιάδων είναι λιθόχτιστα διόροφα, σέ τετράγωνη τά περισσότερα κΞΐ;;ήµκαί μέ σχιστολιθική έπικάλυφη τής ξύλινης στέγης. Σπάνια έχουν έξωτερικά κάποια άπλή λιθανάγλυφη διακόσµηση. 'H γυναικεία φορεσιά, όπως φαίνεται άπό φωτα- γραφίες τού τέλους τού 19ου αίώνα, άκολουΘεί σέ γενικές γραµµές τή φορεσιά τής πε- ριοχής Κόνιτσας. Κατά τήν ίδια έποχή στούς άντρες έχει έπικρατήσει ή εύρωπαίκή φο- ρεσιά. Προσωπογραφία, έργο τού χιονιαδίτη ζωγράφου Θωµά Μαρινά, παριστάνει άντρα πού φορεί κόκκινο φαρδύ φέσι μέ μαύρη φούντα, άσπρο πουκάµισο, σκουρογάλαζο γελέκι, όµοιόχρωμο έπενδύτη καί πιθανό φουστανέλλα |άπεικονίζεται ώς τή µέση/Ξ5 'Από τά στοιχεία πού έχουµε σχηματίζουµε τήν τυπική είκόνα τής ζωής όλων τόν μικρόν όρειν6ν χωριδν τής"Ώπείρου, χωρίς τή λάμψη µερικδν ζαγοροχωριδν. Η …Γ…ΤΙΠ ΣΥΣΣΩΜΛΨΩΣΗ TQN ΖΩΓΡ…π Γιά τήν έπηγγελματική όργάνωση καί τή διδασκαλία τής τέχνης στούς Χιονιάδες δέν υπάρχουν παλιές γραπτές μαρτυρίες, πράγμα πού άφησε έλεύΘερο τό πεδίο γιά κάθε μορ- φής είκασίες άπό τίς δποίες δέν ξέφυγε καί 6 όποφαινόυενος. "Επαγγελµατική όργάνωση καί έκµάθηση τής τέχνης είναι άλληλένδετες σέ μορφές χειροτεχνικ6ν συσσωµατώσεων κα- τά τήν Τουρκοκρατία. T6 έΘιµικό τους δίκαιο καθόριζε όχι μόνο τούς όρους άσκησης 106 έπαγγέλµατος άλλά καί τίς συνθήκες καί τά διαδοχικά στάδια µαθητείας μέ τή βαθµιαία άνάληφη όλο καί µεγαλύτερων εύθυνδν κατά τήν παραγωγική διαδικασία. 'Ο Εύρυπίδης Σούρλας µιλάει χωρίς δισταγµό γιά 'Αγιογραφική Σχολή τόν ΧιονιάδωνΞΒ'Ο όρος Σχολή έδδ είναι άβάσιµος είτε μέ τήν έννοια τοπ 'Βκπαιδευτήριου τήν πάρουμε είτε σά μιά "σχολή" τέχνης μέ πρωτότυπο καί ίδιαίτερο όφος. Πιό προσεκτικός καί πλησιέστερος στά πράγµατα, 6 Γεώργιος Παίσιος μιλάει γιά "μακροχρόνια σειρά τής Οίκιακής 'Αγιο- γραφικής Σχολής τόν Χιονιάδων"ξ ΜΕ τόν όρο΄οίκιακής…άποκλείει τό ενιαίο έκπαιδευτή- ριο. Οότε μέ τήν έννοια τής καλλιτεχνικής σχολής τόν χρησιµοποιεί γιατί 6 ίδιος μέ πολλή σεµνότητα σηµειώνει στόν πρόλογο 106 βιβλίου του: "Κατά τήν σύνταξιν τής πα- ρούσης, ήµείς, µξ έχοντες είδικότητα τινά περί τά τοιαύτα, δέν έπιχειρήσαπ€ν νά έπι- 7 φέρωµεν κρίσεις έπί τόν έργων τόν Χιονιαδιτόν 'αγιογράφων. Τούτο είς άλλους έναπό- κειται. "Οσα έγράΦαµεν καί γράφομεν σήµερον περί αύτόν, ταύτα άναφέρονται είς τό ίστορικόν τής 'Αγιογραφίας µέρος καί άποβλέπουν είς τήν έν μέρει πλήρωσιν ένός καν νού, τό δποίον έδημιουργήθη άπό τής άρΧής άκόµη τής έµφανίσεως τής τέχνης αύτής είς τό χωρίον τούτο". Είναι φανερό πώς µέ τόν όρο ΄Δγιογραφική Σχολή έννοεί τήν άγιογρα- φική παράδοση, πού πραγµατικά ύπάρχει στό χωριό του. 'Ο ίδιος σέ πολλά σηµεία τού βιβλίουντου άναφέρεται σέ διάφορες "γενεές" ζωγράφων. 'Βπίσης 6 Παγώνης, όταν τοι- χογραφεί στά 1802 τήν "Αγία Μαρίνα Κισσού, γράφει στά κιονόκρανα τής μεγάλης αύτής τρίκλιτης βασιλικής τό ίστορικό τής άγιογράφησης καί δπογράφει="Χείρ δωρεούντος παγούνι κωσταντί χιωναδάτι έκ φυλής πάξαλάδες". Νιόφετος άκόμα στό Πήλιο κρατάει τήν ήπειρώτικη προφορά τού όνόματός του καί σημειώνει τόν τόπο τής καταγωήής του. 'Αργότερα, "οταν έγκατασταθεί μόνιµα στή Δράκια τού Πηλίου Θά ύπογράφει ός "δρακιώ- της". Είναι συνήθεια τόν συγχρόνων του νά σηµειώνουν τόν τόπο τής καταγωγής των. 'H Γαλάτιστα, ή "Αρτα, τό Φορτόσι, τό Καπέσοβο, οί Μηλιές, τό Νεµπεγλέρ καί πολλά άλλα μέρη συχνά έυφανίζονται σέ έπιγραφές άγιογραφωΞν]΄3ί*όαµαρινιώτες πολλές φορές βραχήραφούν τόν τόπο καταγωγής των µόνο μέ τά σύμφωνα "σ.μ.ρ.ν.".Οί χιονιαδίτες ζω- γράφοι μέ πολλούς τρόπους σημειώνουν τήν καταγωΥή tongs " έκ κόµης Χιονιάδες","έκ Χιονιάδων","άπό χωρίον Χιονιάδες","έκ Χιονιάδες", "Χιονιαδίτου", "Χιονιαδίτη", "Χιο- νιάδες". T6 πιό ένδιαφέρον σηµείο είναι, στήν έπιγραφή;ζό!ΐϊοσδιορισµός "Εκ φυλής πασχαλάδες".'Ο Χριστόφορος Περραιβός στήν "'Ιστορία τού Σουλίου καί Πάργας" πού τύ- πωσε στά 1857, γράφει στή σελίδα 17 " Βίς τά τέσσαρα ταύτα χωρία ύπάρχουσι διάφοροι φυλαί, φάραι κοινός όνοµαζόμεναι".Σέ άλλα σηµεία τού βιβλίου του άναφέραται στή "φυ- λή" τόν Βοτζαραίων", στή "φυλή τόν Ζερβαίων" κ.λ.π. δηλαδή σέ γνωστές σουλιώτικες φάρες.'Επίσης 6 Γεώργιος Παίσιος σέ πολλά βιογαφικά σηµειώματα γιά χιονιαδίτες ζω- γράφους σηµειώνει δίπλα στά δναµατεπώνυμά τους "έκ τής γενεάς Πασχαλάδων","έκ τ"ης γενεές τόν Τσατσαίων Πασχαλάδων", "Μαρινάς". 'Η έπιτ6πια έρευνα, σέ συνδιασµό µέ τίς ένδείξεις τού Παγώνη καί τού Παίσιου ξεκαθάρισαν τό θέµα. Οί ζωγράφοι τόν Χιονιάδων δέν άκολούθησαν τή συντεχνιααή έ- παγγελματική όργάνωση άλλά τό χωρισμό σέ φάρες, κοινωνικές δµάδες πού στηρίζονται στήν κοινότητα καταγωγής άπό τή σειρά τού πατέρα. 'Η "φυλή" τού Παγώνη καί ή "γενεά" τού παίσιου είναι ή γνωστή φάρΞµέ τήν Εσωτερική της διάθρωση καί έεραρχία. Τελικά άποδείχτηκε πώς οί χιονιαδίτες ζωγράφοι ός τό τέλος τού 18ου αίώνα άνήκαν σέ δύο… φάρες, στούς Πασχαλάδες καί τούς Μαρινάδεςο Στίς άρχές τού 19ου αίώνα δηµιουργείται ένα παρακλάδι τόν Πασχαλάδων, οί Τσατσαίοι. Γενάρχης τόν Τσατσαίων λογίζεται 6 "ί- στοριογράφος" Μιχαήλ3ςΒασικά οί φάρες τόν Χιονιάδων παραµένουν κτηνοτροφικές, μέρος µόνον άπό τούς άντρες τους έπιδίδεται στή ζωγραφική. Ο! Πασχαλάδες κατοικούσαν στή , . ο ' , η " ? ι συνοικία που βρίσκεται βορειοδυτικά άπό το κέντρο του χωριου καί ειχαν κοινο τους … … . ι …. . . . . …… …". …, . ο"! … …. ….… ,, 33… …, , .… .… ,… ,… …'. ‘I (, . ς ο» … »! … & . .- … » …. , » « …- … . z … > η… . …. » …! .…… η , ' . …. …ι , ο …! …? χ » ι € … γι Ε . , …… … … ………Έ, . .. ,.…| …! … …] , - … ‘I … . …. …'"? …. …ι … … (: ., …» …». ‘I …… »… …ς… …… .… ! …Χ [ι … ξ …… …! κ … …! »… … 1 … …… …… " " " λ .. … … - … . .: : .. ' .! ,… .! Η: , .. ξ κ 3 … … … …ι . … . . … … … ν …- …: …" ' =: | .… :… " …. " ' «: . ' « … … " « .… ,-:.. …. | .. , . '- : | . . &. ι .… ,…" | , ι . .…- : . .… , .. . . …. .… ». ι | & , . … ., κ… … ! . ι . & - r "…. … " 4 …' 'Η … .… ε…, …ι .… & … » …. . ,. ,… .… … ι… … ...… . & γ .… … . … .. .… … .. . …,, … . . … . . . …. . ξ … …. μ….. … …'… … :, . . ό…. . …. « .… . ». ι . .. . " - ι ; . I "| . …' ".… ' 4 : γ .' | ' l N ' , , . . . - . . . . . . . . . « « 2 & : … € ». . « … .… . .. …, . .. . . … . .. …. . .. .… ,. . .… . .… ,… … .. . 1 .… .… .. … . . .; υ . αν… .! . .. ΜΙιΛ : & Ν & " να .. …. … ., - -'-- .… . …;… -ι.… ή)». :… … .» … . … . . > " | : ς-ξ'3 "ι : . » ι …. ι « . « … η .. … ……«… ι … ι … … ς … … - … .…'ι…! …: Γ… … ' ' '.- … ν J . » . |… … ". .. . … … … . …… ,… . ..…. . . . . . . . .. . ..… . ." '… ' . « . " - …… '- ' …' . ζ . ..… …; … ι …. … « … . … , … … ". γ … & … " 3… ΄. ΄ " … '……ι,΄ : ΄ ΐ΄ ΄ : … ~ . .. & .. …….΄" ...… ». & € … … 1 & ι «, & ο . , .… ., . , . .. .. * . . . ,. ,, ,, , . . κ … …' &… .! …ι …… …, , …. . .… … . …μ … .… . ο. . * η. ι »… «, … « …… …. "Ό… … γ . |… …. . .…0…… …. .… .. .. …. ό…. . .… . .… … . … ". , , Ξ . « 1 ,. ξ , . & η. .. Χ - …… ,… . . … .……- . . .….. . .… .. …, . …. , … … .… . , . -… . . , … , . …. … … µ,… « … . ξ . , . .. ε, … , . …… …' . ……. …. , ,. …. … …' . …, , …… …. , ,… … … ί & … . ., ,… ,… . . …, . ο… ι.. … ' …… … "| … … ε . ι …, , . .… . ,… . , . .… … . , ( » … . ς . … …. >. . . . . . .! . - . . » - - , ο ! …, ι κ .… … … … . . … « -.' " &" ' ' "…,! Ξ ΄ . " ΄" . .! . . . . r … 3 ν &, ( ΄ " υ Η) . . . ,… . ……… …%ΜιΦΛΜ…ω… ή" ,, ., , . Ρώµα | ΐάΐΛ…, ' z … & . ,," …. &… … ..… »….» .- . - « . ι ». - …: τ'" . . π "νι ! ," , ,,,: , , , , . . . . , . . . … . τ...… … ς &… . .. .. …… . « … …… . .Ι …! . ..…. ,… : .… … . … ."… ,, & ,, .. … …… " .. & ,… . , |, …, & « | « . « ' | ιι ι' : - , …. Ν . .. »… .. . … . & … . .… ,, . ,,, ς …. … . . .… …. . "." .- … » κ τ & : . -… . » , .… ' ζ & . τ' , Ι'" " ' : , ν', ». . . ς ι . ' ' … . . . . » . … . . . . χ . . - …, … . Δ . Μί 1…" λ ΄΄ . " Μ …" - " , . … …- ,! . . ? &" Ν >… …? &; εκ… δεν % άπλα Μ|ηοφ'…ο |1… &… . , | … ι … η κ ! ψ7Ψ+'(??Μ "&…".ή( . ' …' s … ( .. κ η .… , . . , . . . ..…. ..- . κ . . -. . - . …' .' " …. & . . …. & . "… ~ Au = Τ… …' . ' . . . . .»… . . . … , … . . . . - . > . …. . - . . . .. & , , .- . : : …' …' …' » » . … ι » , . . ; . | | - ι ' . . . . . . . , .. -. κ , … α α ι κ … … :=." * .… . …. ., - κ "αν . … . .. ' .… . . ο . , … " .. . . & ' γ … . - u I 8 έργαστήριο, όπου γινότανε καί ή µαθητεία τύν νέων ζωγράφων, Ένα πολύ ψηλά κτίριο πού οί ντόπαιοι τό Ξλεγαν"ή πούλα τύν Πασχαλάδων". 'Η πούλα τύν Πασχαλάδων Επεσε τήν ξποχή τού Μεσοπόλεµου καί στή Θέση της Έκτισε καινούργιο σπίτιϊπάράξερισμού 6 συνταξιούχος δάσκαλος Στέφανος Ζωγράφος.'Από τά µέσα τού 19ου αίύΐα πολλοί εργά- ζονται καί στά σπίτια τους. Σώζεται σε καλή κατάσταση τό σπίτι όπου έργάσθηκαν οί Πασχαλάδες ζωγράφοι Γεώργιος, Ματθαίος, Ζήκος, Απόστολος, Σωκράτης καί Κωνσταντίνος. Οί Μαρινάδες κατοικούσαν χαµηλότερα καί σώζεται, άχι σε καλή κατάσταση, τό κοινό τους έργαστήριο. Πολλςνί παίρνουν γιά ξπύνυµο τό άπαγγελματικ6 τους Ζωγράφο.ς. Στίς άρχές τού 2006 αίύνα εχουµε σίγουρη μαρτυρία πώς 6 Σωκράτης Ζωγράφος διατηρούσε έρ- γαστήριο καί στά Γιάννιναζ9Στά εργαστήρια αύτά οί µικροί μαθητευόµενοι άρχιζαν άπό βοηθητικές δουλειες, δπως τό τρίψιμο τύν χρωµάτων πάνω στό μαρµάρινο "τριβίδι" καί ή προετοιμασία τδν έπιφανειύν, ύστερα προχωρούσαν στό γέµισμα όµοιόχρωµων άπιφανειδν καί διαδοχικά άναλαβαίναν πέΐσσότερο ήπεύΘυνςχ καθήκοντα ζπου νά φτάσουν στή σχεδί- αση καί τό ζωγράφισμα λεπτομερειών. 'Η έργασία έδινε στούς χιονιαδίτες ζωγράφους κάποιαν άνεση οίκονομική καί κοι- νωνική Ξπιβολή. Μεταφ€ρω έδύ περιγραφή τού 1947." Στή µετάβασή µας στούς Χιονιάδες έπισκευθήκαµε καί τό 'Αρχοντικό τού Ζωγράφου. Σεργιανίσαμε τό "Αρχοντικά αύτό, &… πως βρισκότανε τήν Εποχή εκείνη, τριγυρίσαμε τίς κάµαρες καί τούς όντάδες, περιερ- γασθήκαµε τήν όµορφη αύλή του πού ήτανε στολισµένη πό λογιύν λογιδν τριαντάφυλλιΞς, ΙΙΙπεριεργασΘήκαμε τούς ζωγραφικούς πίνακας πού ήτανε άκόμη -µερικοί άπό αύτούς- κρεμασµένοι στούς τοίχους τού μεγάλου όντά με τά βαρειά στρωσίδια καί τά µιντ€ρια του, φάξαμε τίς παλη€ς σκαλιστξς κασσέλες πού ήτανε φυλαγμξνα δευτξρια καί άλλα προ- γονικά κειµήλια....καί σ΄δλόκληρο τό χώρο τού σπιτιού πξιχυµξνη µιά άρχοντιά καί Ένα ξεκούρασμα τού ματιού με τίς γλάστρες πού ήτανε κρεμασυξνες 06 δλα τά παράθυρα τού όντά, γεμάτες µε βασιλικούς καί κατηφ€δες.#ηΐξπί στό ρημαγμξνο Εργαστήρι τύν Μαρνάδων βρήκαμε τό καλοκαίρι τού 1978 στοιχεία πού έπιτρ€πουν τήν άνασύνθεση µι"ας παρόμοιας είκόνας, τόν μεγάλον όντά με τά παράθυρα, τήν πλουµισμξνη κασσΞλα, καί μεσα της µερικά άπό τά κειμήλια πού χρησιµοποιούνται στήν άργασία αύτή. ... 13 'Από τά µεσα τού 19ου αίύνα οί ζωγράφοι άνεβαίνουν κοινωνικά καί άρχίζουν νά παίρνουν άξιώµατα. ‘0 άγιογράφος Μάνθος Ζωγράφος,"µεταξύ τύν ίθυνδντων τού χωρίου", πρωτοστατεί στήν έκλογή τής τοποΞΞοΞΞς-ΞποΞ΄Ξζ,έιοθεζ-=ό.ιαι!Ξύργιο σχολείο 215- 1858. 'Ο Μιλτιάδης Κ. Ζωγράφος ΄ρωτοστατεί, 1905, στήν άνξγερση τού νεου κτιρίου τού Δημοτικού Σχολείου. "ΔλλΞΞ΄όµότεχνός τους, 6 Νικόλαος Παπακώστας είναι, στά 1912, ταμίας τής 'Βπιτροπής γιά τήν άνξγερση Παρθεναγωγεάδυ. Τώρα πρέπει νά ξξετάσουμε γιατί οί, άρχικά κτηνοτροφικές, "φυλές"τύν Χιονιά- δων ξξελίσσονται σε µικτές, χειροτεχνικ€ς καί κτηνοτροφικές, χωρίς οί ζωΥράΨ0ι τους νά άργανωΘούν σε ίσνάφια, ξπαγγελµατικξς συσσωµατώσεις στίς όποίες κριτήριο συμμο- Ας 26λαΔΜροΏΛ ας ςρΛΐ&:ι ςΐαλλιγππ;τ εξ …αν… ΛΞςφοε€: Ξςς€ ρκοςςι κ…: ξΏΓο "α Με… ς…» Ξςεγςοα:Λ:αν "!! πτ::ς€ λκνοοιεΞΛνκς6 εας ;&μ…οιΐμώΓ:ζΐ …ποςς ος ς…ιΌΐ!ωΡ Αρης …ρδα πΏΞαε: "ξ ΞιτεξαοπΒς λΓΤςξ υς€ ςπΛτχρ κιΔΛο&υοώνκζε) .ΐώ,ιζ-ξΞΛ ,τσΛνΞ… ;δ;ξ= &α!!ς:ϊ ιΞ€ …Ξ:τ:µ';Ξ' )τς ερΛ ςΛςλευαύ ςυηεΛαΑ .;ςέπ' ισα νυποιτκομ εΧ0Υ€ΡΟΠ' -ΞΥΥο€ οµρ:ιΧΛρΨ &) € o ;:κυγαο€ υαπ?Ξ8…::έ ϊΓΛΨΓ' "(η .. … . n ' ι » ι --- 1998' …ο Ήργεμςςυό Χ… χΜΛυξόο€ Όωίο…ξπιιξ= :;ς;δ οξ2; ?λξΑ-.;3 1µς 5200 Χ:τΌζ.υ . χ-.....- π,Ά πµ. ". #" ΄ π0αιΟ&…::€ς αερα ξκχολζ ςΞ΄ εοκοοεαςε€ €:υπ =ξ χε τ=Ξ-τς'ΧΨΐΛσΐωλτπ µλογιζσ =&ξ καζδΛοπΛ ςςΓςΠα:α' …ρ ςλµυΑΌ=ώοέ ήςαΐο€ ;9Λδςώυς*"πες6ςξ {an {qannlnn qou λω=ςαπ…' .Υπς ές ΠΞασ ιο… 330» αςζΛσ ος κΝλςξ::τ ςΛερας:ο…» ΧσΡΛω:Ρκς &πς υ…ζχ",Λ Ας Πςοα πως Μπανκς ?:ς Αζ κεεπςγτπ Μορ ςυ;αευυκοτοςΛ«:τ αερα ςυ;τκκσ αριύ' ' … :αΌρΗοτα€ εςιρΛα€ ιζΛ πε ςγοΛ ρι€α εξ κκυςρΠΌα' :ρΑ κγοΩέ:απΞηυ κα…ωξν:' κ'ς (τ'; ,ιΛξςωΛ ρ0ρκαπε φ? καγοκσςων 41€ |;ς6 αιονΧτς :ορ ςπ::αξκμ…Α εςΛ ΐΛσηωη΄…Σέ πε…τς …πΜ:Λ%εΛο !Ολ6ιύ3ν {ma ! ι ι έ ' ει… οΑ:Ξ λ:πΐε€! ως Άσ…ιµτκΩξέ …ας κα;πώξ;ε€-πΐν.ζ ….. ξ=τ ςεχσξοαοπ: tog π:ετυ€ πξ ;ςι λγτΩ::εζ χςς ΞιαΛε κΌεπα.τςαι€ ιζ 9γα άς π:…ξθούα ΑοΛτκς κετΠργττ""κας αδργςκγωίο ;; ιΏυυ κος οππ:τος ζΡΐΧΩΉξΛμ ;τς ςΌΧσΛ:τξ ι:ς &…3 ψ€ςαπε ;ζ€ κα;υς€ αΧαγναιξς καα«ςγε€ εντ μεαΛε .ογαλπξΛυ ?εη:ξΌν: »αζ "γγσ κβο… 4Ότι:υπ'Λου (one {orXGn' ιο πε;π.ηο Ας… :… ια "…ετσ α:Ώπιπ>εσ καν :: πτΔ:;οτ… . Η 8 . Ό . . . | ε|ξιιι:.οΑ:ς…ς«απε &ορς ςωλυα1ν;υξ€ …ςΛσεα€ "ος υ::Λε %κςπ -πεΌτκος ςπς αςιοξς… λαυθρκσπ' …ςτ ς!!οοώυ αρ;ς κοκ ;υό 9ξσΛε αεογ:;υξΛ: η; γυ!ιΔΛ ,ςΑ.ξ» ιυττήςαώπγγγςς » ;ώ€ υοε.ε;:αΛ. ιρΛ ςπα;ρ ςκες…: :υνέΛυςααπι :ς€ κςΗαυε€ κας {vat ς;ιζ,…:; ;ε©νευ… =κνυκι…9ξκ…:ι (ιζ ες .γυΧοΛε|νς ισα &…υςαοΛ' Χςυ;ταΛς .": εξ .; :-Αξτςς «Φις. ο- ΛωΛτκ4 ςπτιο;ξ' χεισ:ςτΜ ςγς κςύ&ιοαφξ κος ,δς;-… χερ πε Ξςα:ρ πα… γιορ… ;νςαπς ; Η µπαρ µε ί&Ή%ινΜξ%Ώς8% ………µψψ. "ΞΛωΙφΜ;ΜΛΟΠΓ!ξ κ.κ. ως… -i M’fé’ffif‘ifimufmm¢fiyr (U ’m Maw/Caz κ………»=ν ,… ?ΐφΜΛψ… "… ':ξκΘ12&;Μ/Μ .Μ.:ψά.… η;…ι.-οο.. ο… ε.". ζ- γ Ξ%ΦΛπ4μςα…ας#σΨιψαιπσψρµΑµραιρα4χυοαηψυσςςαωηµιξας??νπυυηαφνζαµππ…Λ ςµΓ>:…ςτξ; ν;;ςυ?04(ΨΨ.βΉγ€ϊΐ"ΘυιξΌψΈ'ιΘξψΚΉε=&ξξ1οµωμςηρςωπςξω ω(ς 9υυπς…&µη …!οτ|κ :… …:ς …ι=ΜψΜΜα%'ρΜ…ψ4… Μα…… …….ψω …. . ξ.."ξ%ΥΕ ΜΕΉςΜ'13…7ψΜΜ…΄ΐΈψ ψ…" ζ!Ώ=>ί[ΏθΩμφω .--):.…ιι ζ'."- ι 109€ ΐυ…π…:Ξι:ο' µογγξ,ζ :ΙζΏΛυΛΛ ιΐς ς ξΛΐΈΟ (q ςκσ?…ε,π,…τκς ιυηΐ :ωΑυς3 %… …[3 |]? …' 'Ρ.=ι'.ξΈ…:'.- Κιϊ&ΟΓϊΟΞλζ!Λ Χ-…!Ώι.ϊξεδΩ πα". .)… .Ξζι':Γ; Εξ." -…. :.": ϊ '…΄ι'Ι.';.;Ωιυ';Ωΐ .; , αν: »" |. & .€τγςςεΞ …"λοςώοτ ςεΈοΛτοΘ … ;;υςαΞΨ …ςεο- Ιπξ':…7ωι …ν. χ.ψς κτς ΐΜΛαξπαξςΛυζ' χφπ:αΓ …ς ω:ς ω:ς:#τ ι0Ω€- ΣφιιιοΓ α… κσ.ζ κ…;ςα:σι' ιζ - {If ξκΩ… …ψ!ζ…;ώ;αα ος =…πι?ξτοΩΧο€ ρςςέαγο€ ςξ=ωαΛοι χ…λςΈεοζ"ξ;ρ ές πξώα ιμ1 . ι=.π; .- γ,ς ζ'3ί… (hi 14660 it” πετρτςνιΠψ3 καε πει gear -ξΓ ζΞξν…ί γ:γιοµτιΓ; -ετ;0 …:.;)επΓ;ποΩ Ο . Ψ » . . Η ' ι κ εγε:8…η… :υζ?… ςςµ ΕαοΧα?ξχωΛι' . κας … ξςΛ ….…;π μςωΑ Ξλςαε I‘ . ;>α:οιςπν… α'ο: Αγάς; "ι κτς ? πα ς. ςι εςΛ πΞ…] ;…!;ι …Α= ι… τυχη φνχς κ:ςιΐυ 5 9 ΄ τοχΒς|είναι η άσκηση δρισμένου έπαγγέλματος καί όχι & κοινότητα καταγωγης άπό πα- ΈΞΞπη σειρά, παρ'όλο ποό "στό τέλος τοό 18ου αίόνα βρισκόμαστε µπροστά στό φαινό… μενο: ή κτηνοτροφική πατριά, πού ή συνείδησή της όταν σχεδόν άπόλυτα δεσμευµένη άπό τό ένστιχτο, τώρα κάτω άπό τήν έπιροή τών όρεινδν άστικδν κέντρων, έλευΘερώ- νεται άπό τήν άστική ίδεολογία"ξΌΉρδξα άπ'"ολα γιατί οί "φυλές" τόν Χιονιάδων εξ… χαν µικτό χαρακτΞρα, άλλα μέλη τους -τάχπερισσό;εραε"πάρΞΞένουν κτηνοτρόφοι καί άλ- λα γίνονται ζωγράφοι. Δέν ξεκόβου»΄ πό τή "αυλή" τους γιατί & δεσµός, στεριωµένος άπό μακροχρόνια΄παράδοσης΄αντέχει στίς άλλαγέςχτΒν*αυνθηκδν, έστω κι άν δέν όντα- ποκρίνετάι/πίά΄στίς άπαιτήσεις τοδ νέου έπαγγελματικο6 προσανατολισμο6… οί χιονιαδίτες ζωγράφοι, άν καί προέρχονται άπό τρείς φάρες μέ κοινότητα κατα- ΥωΥΞς άπό πατέρα…έχουν ποικιλία έπόνυµων. Λδτό όφείλεται στίς συνηθισµένες τόν έπο- χή έκείνη άλλαγές έπώνυμου. Μιά µερίδα τους παίρνει τό έπώνυµο Ζωγράφος, όπως γί- νεται σ'όλόκληρη τήν "Ελλάδα καί μ'άλλα έπαγγέλµατα= Βαγενάς, Χαλκιάς, Σαμαράς, Ξα- ράφης, Μαραγκός κ.λ.π. "Αλλοι χρησιµοποιοδν τό πατρώνυμσ, Κώνστας Θεοδόση, Ζήκος Γεωργίου..Πολλοί Μαρινάδες όπογράφουν μέ τό έπίθετο Παπακώστας. τέλος, άλλοι κάνουν λόγιες "βελτιώσεις" 106 έπώνυµου. 'Δπό τήν οίκογένεια Καραγιάννη κατάγεται & ζωγρά- φος Μιχαήλ Καραγιαννίδης - & δάσκαλος άδελφός του προχωρεί περισσότερο, κάνει τό έπόνυμστΜελανίδης /Καράς = µαόρος=µέλας|. 'Ο γιός τοδ Παγώνη δπογράφει γιά ένα διά- στηµα Παγωνίδης γιά νά τό άπλουστέφει άργότερα σέ Παγώνηςΐ5Τό όνοµα τόν Τσατσαίων ξεκίνησε άπό παρατσούκλι.'Ιδιότυποιείναι οί µετασχηματισμένοι χαϊδευτικοί τύποι. βαφτιστικδν δνομάτων= 'Αναστάσιος-Τάτσης, Γεώργιος-Ψζότζος, Κωνσταντίνος-Ντοόλας. Οί σχέσεις άνάµεσα στίς φάρες δέν είναι έχΘρικές, άν καί σηµειώνονται µερικές 24 φορές έπαγγελµατικοί άνταγωνισµοί καί προστριβές… Συχνές είναι καί οί έπιγαμίεςΐ΄ 'Η έξωγαμία, δηλαδή & γάμος άνάµεσα σέ άτομα άπ5 διαφορετικές ένόσεις αίματοσυγγέ- νειας, όταν σέ παγκόσµια κλίµακα έπιΘυμητή καί πολλές φορές έπιβεβλημένη γιά λόγους είιγονίας ποό είχαν διαπιστωθεί έμπειρικάξύ'Υπάρχουν καί κοινές φιλικές Φωτογραφίες Μαρινάδων καί Πασχαλάδων, σάν αδτή πού δημοσιεύεται στό βιβλίο τοότο. Η ΕΚΤΑΣΗ ΤΗΣ APAETHPIOTHTAE ΤΩΝ XIONIAAITQN ΖΩΓΡΑΦΩΝ 'Απο΄τό μικρό α6τό όρεινό καί άπομονωµένο χωριό ξεκινάει ένας καταπληκτικός άριθµός ζωγράφων. '0 Γεώργιος Παϊσιος άναφέρει 31 δνόματα καί 251 έπιγραφές. 'Από τότε & κατάλογος εδρόνεται άπό άλλους έρευνητές."Ετσι, προστίθεται µιά έπιγραφή του.? 1'7'79,)΄.µία ποθ 31785,2%όο τοι? 18139",η μία τοι? 1843 καί δύο τοι? 1853,ο χωρίς όµως νά προσθέσουν καίνοόόγιο όνοµα ζωγράφου. Σήμερα, δστερα άπό πολλές προσωπικές έρευνες πάς είναι γνωστά 6Ώ…δνόματα ζωγράφω;ξαχωρίς νά άποκλείεται νά ύπάρχουν καί άλλοι. "Επίσης δεκάδες άδημοσίευτων έπιγραφδν. T6 σπουδαιότερο όπως είναι πώς, Eva οί χιο- νιαδίτες άναφέρονται παντοό'μόνο σάν άγιογράφοι, σήμερα γνωρίζουμε τό έργο τους σέ … . . " » . . . . . .… .… . .. , , …. .! .: … . , , & & πχ κ "& :. , . … . .! . , ο.) ! , … κ : ο. . ; κ …. ,…(,-ΐ.,...'..,΄,. . , (. . . ,, … …? ,. . ., πχ . : …! & … ! € » … ,… γ I :» - I - ,| | : .! - ξ . "&; ΄…΄'- & . ,… .… &… , '!ήΙ …… _ ~1 «, & J "' .! " S” ζ &? ! ψ… . …. ".! = .! . ν. & … ο… & ! ω … :" .! ' . τ. '. . - .» .; …' - Η. αν .… . . ι : -, -, . . … ι …! &… & ' κι : ?) Χ., ι ! ,. ' ' ό » …' …! :? ( : ΄ (f... DJ - … ! 11… … … , ., « ! Σ… ! & ..- " (| η… Α' ] . Σ' ".… : ΄! " . '. ΄ J J ' , "΄ -ι '. ΄ .!΄…΄ .. ' ι… » & ?… …, … », , . … .… . .… ": - τ.. , . , , , - μι … . . - ν η! » ! ι -- …. « & ω ! ς " ι ,, η . 4 » … … '…« | ' . . »… -. :. »: "' .| .ι : …να .: ..|., ' , .ι . & …. 4 , ι … € ! Ψ Δ , ""|:- .Α "Έµα… . ,,Ξ. ,. ."… τς , » 3 … J » : . ]. .. ." ,… . .! . .! , … & . .. : «. . * * & . . . : . . . . - . " J: . ξ . … &» ,‘I … . , .] . …? Τ. »! … ν … …… …… : α . a «a …. ρ.? ε' …" .! … . :… - …" &" …. . . & ι . » ' | | ι - » . . "Ν … ."… ' : ', .. . ". Γ & ' "& .1 ..… …. . . . , .! , . &. », » ί΄ζμΐ΄ i f . , . " … 1 Ώς. ' &, …' .… ' ι & » .... . . .." , . … η Ξ »… ι ' ν Δ΄ " " € & " … "…γ ' . ΄# ' ι ΄…"…΄.= " ΐ "| ' …'. » & ;» Δ . … "& για ' ' . .… … » ' …- -.ι …': .. ι « κ … «. . … α … … & - & " ' …' ' …! ' Γ .? ΄., …' & . . ' Ζ' «" ά"… .... . . τ Ε 4. &… .… (| .! I " Η . .» « | ιο (.. ,, - ι . » . … . » - ι .. ε . & :" ' : …' . - ….…,,.:' .… - - g |. | …… …; , & »… . … » . «. & . = & : " ".". ;" Η… ' …' , ΄ι…- - γ,] " '… . ». παρ.. ' . : ' ιν …» η & ' …'- & δ & ".5 J ν ' η; ) .: ' . .] … … -- .» .… .… ;…ι ., ι … «… Φ … … … , …. , . … 1 …Τ; , | | | I JV ,1 a». J I ,; ,… ,. . ; n ή ι , : ρ - "& " : τα … …' .. | . : … -- w . . - , .' &" ,"… _ , ι . ,ο; ι … .… … . & & ΄ . .] ,.1 .! Χ . | . κ' . ά…… χ . « , "9 (τά/…ω ή"… & "Μι/ΜΜΜ & κορη … |» . . Μ ως; Οι. … με" 62% [ψάξε/Μ νγ% "να… οέ…Μ ΄ . Μ …… αψ…ιψ , "& να "να… .… …. νπ>γηΠ"-- …… . Ώ &. . € ' . . κ.…- α. ,… … " .! .: ν …!…) . «Χι ,. . . , ,: |. , … ε'," ,, _ a" Σ & , « 1 ή . " ' " ’ Η . . …: ' ‘ . ι. . . . .! .… νι . . , … . " ,… ϊ ' ΄. ' & ; . Ξ & Ο . ο τι ν ! . ,-ξ &… ι , ' !…"… … κ ! …, … … ι, . 1 > …… . . & & ξ. … & … ι. & ή . ΄?» .Η η (' »!) » | …. !. . .… ? νέα,? .. , . ( 1 Δ !- . a "Χ :… . | Σι 4. 2) .…. .. . > ". . Γ , .! & .. . ι & = Α & . » ' . » , . . .… &, &… ! " . ' Δ .» . . > 3 … . ΄ - w …- … ………ι λ :… αν …ι . … ,. ,: .…. …!… , , .. 1? ,: .; . κ . ΄ … . .… … …. . , .. … Η, Ν .:, Η , . & …' ΄'| ,, - ,? ' ." ."' | …! | . .. - ! ΐα-ε΄Οή Μι…- … Ρ.Κΐ΄έψ Wave/Lu... Ο… Μ/ίψ; ; &) 6. | ν('.« : Ο '; ."… 10 πολύ πλατύτερο φάσμα: τοπιογραφία, προσωπογραφία, νεκρή ξύση, διακοσµητική. Μόνον γιά τούς Παγώνηδες ξέρουμε περισσότερα, κι αύτά σά ζωγράφους 106 Πηλίου. Δυό αίώνες οί €? χωρικοί αύτοί ζωγράφου άπλωνουν τή δραστηριότητά τους σε πλήθος χωριών καί πολιτειών. Χ/| Στή Σξξ;ίτσιανη Καστοριάς, τόν Α6γερινό Δ. Μακεδονίας, στόν Πεντάλοφο καί τό γειτον.µ κό του υθό, στή Βήσσανη, στά πηλιορείτικα χωριά Δράκια, 'Ανήλιο, Κισσ6, Νεοχώρι, Μα- - |,. |, .., ΄…, ," κρινίτσα, µοδχαρη, 'Αγριά, στό μοναστήρι τής Κλεισούρας, στήν Πρεμετή, στή Ζίτσα, " , στό Κουκοόλι, τόχΣκαμν€λι, τό Τσεπέλοβο, τό Καπέσοβο, τό Βρυσοχώρι Ζαγοριοδ, στήν ΄… Πυρσόγιαυνη, τίς Πά ς, στό Μεταξοχώρι 'Α ας, στή Γκοντοβάσδα, στό ΚαλλιΏώνι Καρδί- / & & τσας, τήν "Αρτα, τή Βοόρ ιανη, τή M6 στα, στή Βλάσδη Μακεδονίας, τήν Κόνιτσκω Ξυϊ- Να ηκάτι, Γοργοπόταµογ Πολύγυρο Δωδώνης, Γιάννινα, ν Α νουπόλεως, τήν 'Ελεοδσα Πρεμ ής, Κόνιτσα, Μελισσουργοός Φζουµ€ ων, ουκλξσι Φιλιππιάδας, Σταροσκιάδι Πωγωνίου, στοάς κ Κήπους, τό 'Αργυροχώρι, τό ΑηδονοχώρίχΚόνιτσας, Μπισδοόνι 'Ιωαννίνων, Νεοχώρι "Δρ- τας, Νικάνορα Κόνιτσας στήν "Αριζα B. ΄Ηπείρου,,Ψσαραπλανά, Καβάσιλα, Βρανίστα, Πε- , ΄΄..- κλάρι, Παλιόπυργο Πωγωνίου, κτίσματα, Λιγοφά, Σπαθαραίους Πάργας, Πωγωνιανή, Παλίό- ΄- ΄- ι/ ,… πυργσ, Δαφνόφυτ … Βίτσα, Μαζαράκι, Παλιοσξλι, Ράχωβα)χξκΞζΖστό, Δελβινάκι, Νεστόριος Α Γ..- Φραστανά, Βρµ6οχώρι, 'Αετόπετρα, Χρυσή, Μονοδξντρι, ' χερ σία Παραμυθιάς, Ψαρζδες ,… Πρέσπας, Δίλοφο, ΄Οξυά, ΄Ελεόθερο, Ελάτη, Δίκορφο, Μανασσή, …σποΞικ6, ΦρςΣΞ΄έΞµχά- δας, Κυψέλη Καστοριάς, Κουτσελιό, Κακόλακο, "Εξοχή, "Αργος "Ορεστικό, 'Λσπράγγελονς, ν . 'Ηλιορράχη, 'Ερσέκα, Μοναστήρι, Πρέβεζα, Φ01ππιάδα, 'λγρΞνιο, "Αγιον "Ορος. 'H παρά. αι.-΄΄ θεση τόσων όνομάτων, όσο κουραστική κι άν είναι, δίνει παραστατική είκόνα τής Enta— σης πού πήρε ή δραστηριότητα τόν χιονιαδιτδν ζωγράφων.Κατά κανόνα, όµως, μέσα στό ΏΐΞΐ:ξ/ κείµενο µπαίνουν µόνο τά όνόματα, οί τόποι καί οί χρονολογίες πού χρειάζονται γιά νά διατυπωθοσν καί νά δποστηριχθοδν οί άπόφεις το6 συγγραφέα. Λεπτομερέρτερα στοι- χεία, καθώς καί τή σχετική,σ€ κάθε περίπτωση,βιβλιογραδία θά βρεί ό άναγνώστης στίς (΄ΞΞΞΞϊοµπξς. Πρόθεση τής σημερινής έργασίας είναι νά δόσει μιά συνοπτική είκόνα καί νά ίρµηνεύσει τή χιονιαδίτικη ζωγραφικήο οι 6µάδες, τά "µπουλούχια", των μαστ6ρων πού άναλάβαιναν µεγάλα χτίσµατα είχαν µαστόρους µέ ποικίλες είδικε6σεις. Καθένα άπό τά μαστοροχώρια ήταν "ξξειδικευαξνον είς τάς οίκοδοµικάς τέχνας' άλλο Ξβγαζε κτίστας, πασταδόρους/διακοσμητάς/, µαρμάρο- γλ6φας, άλλο ξυλουργο6ς καί ξυλογλόπτας, άλλο ζωγράφους"ζ'Ωστόσσ, ξνδ οί άλλες εί- δικότητες άποτελο6σαν Ένα συγκρότηµα καί Εργαζότανε σχεδόν ταυτόχρονα, οί ζωγράφοι πήγαιναν συνήθως δστερα άπό λίγα ή πολλά χρόνια γιά νά πάνουν τή γραπτή διακόσμηση. "Ετσι, Eva τό άρχοντικό τής Ποόλκως στή Σιάτιστα χτίστηκε άπό μαστόρους τής περιο- χής Κόνιτσας στά 1752 µε πρωτοµάστορα τόν 'Ιωάννη Δηµητρίου?3ή ζωγραφική του διακόσ- µηση γίνεται στά 1759. T6 άρχοντικό Χατζημιχαήλ /Κανατσούλη/ χτίζεται στά 1757 καί τοιχογραφείται δστερα άπό 54 δλόκληρα χρόνια, στά 1811. T6 άρχοντικό Μανούση ξν6 12 πώς τελειοποιήθηκε πιά στήν τέχνη καί γίνεται πρωτομάστορας σέ δικό του συνεργείο. Φαίνεται πώς µερικές φορές οί βοηθοί ήταν άτεχνοι, κι αύτό δυσκόλευε τό ζωγράφο. ‘0 Θωμάς Μαρινάς γράφει άπό τό ρωσσικό μοναστήρι τού 'Αγίου "Όρους, στίς 2 Μαρτίου 1900 στόν άδελφό του Χριστόδουλο: "θά άποβάλω καµπόσους δεν ήµπορώ νά διορθόνο τεσσάρων άνθρώπον έργασία ρουχα καί πρώσωπα καί πληκτηκήν έργασία έκουράσθην .... έάν δέν έργασθώ ποίως θά τά τελει- ώση 6 τήχος καί τώρα! όπου έγινες καλά νά έλθης. διά 16 Πίκο του Γιωργη νά του κάµω τά έξωδα καί ρούχα διπλά νά έχη..#ξ9΄Βνας άπό τούς βοηθούς του είναι 6 δεκαοχτάχρο- νος Νικόλαος Παπακώστας πού σέ λίγο προηγούµενο γράµµα τού Θωμά πρός 16 Χριστόδουλο, 23 Δεκεµβρίου 1899, άπό τίς Καρυές, µετά τό ύστερόγραφο "καί άπο όλοιν τήν συνοδίαν μας έχετε τά άνίκοντα", προσθέτει, μέ τό δικό του γραφικό χαρακτήρα, καί 6 N. Παπα- κώστας µερικές χαιρετιστήριες λέξειςιΞη Μερικοί άπό τούς ζωγράφους, όταν έβρισκαν συνθήκες καλής µόνιµης έργασίας σέ μιά περιοχή, µένουν δριστικά έκεί, παντρεύονται ντόπιες, κάνουν παιδιά καί θεωρούν τόν έαυτό τους "πολιτογραφηµένο" στήν καινούργια πατρίδα.ΧΞ;ανιες είναι οί περιπτώ- σεις συνεργασίας χιονιαδίτη ζωγράφου μέ συντεχνίτη του ξζέ άλλη περιοχή, όπως τού Μιχαήλ πού στά 1785 συνεργάζεται µέ τόν Δηµήτριο Μπορμπουτζιώτη /= άπό τό 'Βπταχώρι Καστοριάα/ στήν άγιογράφξση τού καθολικού τής Μονής 'Αγίου 'Αθανασίου στό χωριό "A- γιος 'Ηλίας Νοµού Κοζάνης."Αλλωστε καί τά µπουλούκια τών χτιστάδων τής περιοχής, μ'"ο- λο πού οί κουδαρέοι ήταν όργανωμένοι σέ συντεχνίες, "άποτελο6νταν συνήθως άπό όδελφο- ξάδερφα τού Πρωτουάστορα καί άν περίσσευε θέση έπαιρναν καί κανέναν άλλον λίγσ>πιό ξένο"28ι H ΖΩΓΡΑΦΙΚΗ ΤΟΥΣ ;ξ-:έγιΞγρξφΞΞ. Γιά.τίς ρίζες τής ζωγραφικής τών Χιονιάδων προτείνονται διάφο- ρες έκδοχές, πού όµως δέν έχουν σίγουρα άντικειµενικά στηρίγματα. Κατά µία παράδοση οί πρώτοι άγιογράφοι τών Χιονιάδων ύπήρξαν μαθητές τού Πανσέληνου. "Όσες διαφοροποι- ήσεις κι "αν δποθέσουµε πώς έχει υποστεί ή τέχνη τους άπό τό 14ο ώς τό 18ο, πού βρί- σκουµε σίγουρα έργα χιονιαδιτών ζωγράφων, είναι άπίθανο νά έχει τίς ρίζες της στόν Παναέληνο. "Αλλωστε καί μεταγενέστεροι ζωγράφοι μέ µαρτυρηµένη διαµονή στίς Καρυές δέ φανερώνουν ούτε Ελάχιστη έπίδραση τού µεγάλου τοιχογράφου τού Πρωτάτου. "Αλλη πα- ράδοση λέει πώς ή τέχνη τους προήλθε άπό τήν 'Ιταλία. κτηνοτρόφοι άπό τό χωριό "Δε- τοµηλίτσα έγκαταστάθηκαν στούς Χιονιάδες καί όταν κάποιο βαρύ χειμώνα έχασαν τά κο- πάδια τους άπό τό κρύο, πήγαν στήν 'Ιταλία καί έμαθαν τήν τέχνη. 'Ωρισυένα "φυσιο- κρατικά" στοιχεία τής ζωγραφικής τους, άνάμικτα μέ βυζαντινά, θά µπορούσαν νά ένισ- χύσουν µιά τέτοιαν "εκδοχή, όν δέν ήταν κοινά συστατικά τού ύφους δλόκληρης τής έλ- ληνικης άγιογραφίας κατά τό 18ο καί 19o αίώνα. "Λλλωστε, µελετώντας τήν τέχνη τους, βλέπουµε-πώς µέ τό πέρασμα τού χρόνου τά φυσιοκρατικά στοιχεία προχωρούν καί τά βυ- 11» είναι χτισµένο στά 1762 μνηµονεύει σέ τοιχογραφία του τήν έμφάνιση ένός τεράστιου "όρνηου" πού έγινε στά 1787. T6 άρχοντικό Τσιατσιαπά στήν Καστοριά έπισκευάζεται ριζικά στά 1754 άλλά ή τοιχογραφία μέ τήν άποψη τής Πόλης άπό 26v Κεράτειο κόλπο έχει χρονολογία 1798: 6 παραδείγματα θά μπορούσαν νά πολλαπλασιασθούν. T6 ίδιο γίνεται καί στίς έκκλησίες. Π.χ. ή 'Αγία Μαρίνα Κισσού 6πάρχει ήδη στά 1741 μά εί- κονογραφείται άπό τόν Παγώνη στά 1802ξ5τό καθολικό τού μοναστηριού "Αγίου Νικολάου Πάου, κοντά στήν 'Αργαλαστή Πηλίου, χτίζεται στά 1778 καί τοιχογραφείται στά 1792 μέ 1794ξζΒίδικά στίς έκκλησίες, δέν είναι σπάνιες οί περιπτώσεις νά γίνει ή άγιογρά- φηση τμηματικΞ, κατά άραιά χρονικά διαστήματα καί άπό διαφορετικούς ζωγράφους. 'Ακό- μα καί όταν ο! άγιογραφίες είναι σχεδόν ταυτόχρονες μέ τό χτίσιμο τής έκκλησίας δέ σημαίνει πώς καί οί ζωγράφοι άνήκαν στό ίδιο συνεργείο. Αύτό φαίνεται καί άπό γράμ- µα τού 1893 πού άπευθύνεται στό χιονιαδίτη ζωγράφο Θωμά ΜαρινΞ= "Φίλτατέ µοι κυρ Θω- μά χαίρε. ’Ev πρώτοις µου άναγγέλω ύμάς ότι άμα λάβητε τήν παρούσαν μου άμέσως νά έλθήται ένας έκ τών δύο ή έσύ ή 6 άδελφός σας διότι σήμερον µέ έφώναξεν κάποιος Πέ- τρος Παπαδόπουλος τραπεζίτης έκ τού Χωρίου Κοσοβήτσα καί μέ έρώτησεμ άπό ποίον μέ- ρος είναι οί ζωγράφοι οί καλοί καί άν γνωρίζω κανέναν' έγώ δέ έσύστησα 'Υμάς μετά τού άδελφού σας διά νά έλθητε διότι κάμαν Νέαν 'Βκκλησίαν είς τό χωριόν τους καί χρειάζονται ζωγράφοι. άμέσως άµα λάβεται τήν παρούσαν μου νά κινήσετε νά έλθήτε ένας χωρίς άλλο ένταύθα διά νά προθήται είς συμφωνίας καί μήν άργοπορείται διότι έτυχε νά άκούσω ένας έδώ νά συσταίνη τόν Σαμαρινιώτην ζωγράφον. άλλά Εγώ άκούωντας αύτά τά λόγια έλαβα μέρος πρός όμάς. σάς περιμένω ταχέως. Μή έχων έτερον Διατελώ. 'Ο πρόθυ- μος φίλος σας Χαραλάµπης x. Π&όπουλος, Ζαχαροπλάστης"ΐΤό γράμµα δείχνει καί τόν έ- παγγελµατικό συναγωνισµό άνάµεσα στούς Χιονιαδίτες καί σαμαρινιώτες ζωγράφους. Οί τε- λευταίοι, μάλιστα, είχαν όργαηώσει καί δίκτυο πληροφοριοδοτών-προπαγανδιστόν στήν περιοχή Τρικάλων, όπως θά φανεί µέ πολλά στοιχεία όταν-όλοκληρώσουμε καί δημοσιεύ- σουμε τήν έργασία γιά τούς ζωγράφους…ΞΞΞ-ΞαμαρΞναξ; Αύτό, λοιπόν, πού σηµειώνει ή 'Αγγελική Χατζηµιχάλη πώς "πολλοί άπ'αύτούς /τούς μαστόρους|, οί πρωτομάστοροι, άνα- λαµβάνουν κατ'άποκοπήν καί τήν έκτέλεση τού ζωγραφικού καί ξυλόγλυπτου διάκοσμου τού σπιτιού; έχει μερική μόνον έφαρμογή, όπως π.χ. στό σπίτι τού Γεωργίου Σβάρτς στ"Αμ- πελάκια, όπου σέ έπιγραφή άναφέρεται πώς ΨΟύτος 6 πεντάγωνος καί περικαλλής Οίκος &- θεμελιώθη παρά τού 'Ιωάννου Ζερμπήνου έν έτει 1787 Μαίου έχρωματίσθη παρ'αύτού κοσ- µηθείς άλλως παρ'αύτού"ΐΞ Μπορούμε λοιπόν νά συμπεράνουµε πώς οί χιονιαδίτες ζωγράφοι ξεκινούσαν μέ τούς βοηθούς τους καί άναλάβαιναν διάφορες έργασίες. "Οταν οί βοηθοί ήταν προχωρημένοι στήν τέχνη, καί συνεπώς ή συμβολή στό έργο σημαντική, στήν έπιγραφή έμπαινε καί τ'ό- νομά τους μετά τό όνομα τού πρωτομάστορα. Συχνά παρατηρούμε όνομα πού άναφέρεται δεύ- τερο ή τρίτο σέ μιάν έπιγραΦή, σέ μεταγενέστερη νά παρουσιάζεται πρώτο, πού σηµαίνει ,. | |… (, | J χι! . | | | ., . « …ι ., ς … … ! & . … « , J .) Ο I/ v ”V ‘l x‘ I ί . , " … ι , " . ι & €… ‘l | > ξ , ψ- ." ΄. .?" … , , | | .» μµ … : 4.' J . …' & & κ 1 .… . δ , , . & ' . ! ' ΄΄ | ,' ο ο ο ' …' ΄ …' ": ι .… , .… . κ ; | ,… . « ξ .. . | , , …. , » > , : | |. … . κ … & .. & . , . ,, J J " …ι ; Δ . ." , . .. .… ς . : & ί , , . , , , & … | I I , ] ι …! . , . ι : .. & & « + Χ | ] ] | , , >… l ' & » & ζ Κ . ι … . , : . ι « " . ο ; υ . . Β . ε » . € & & & . . . . ο . . . ι ) . , . . | | | , ΙΧ" ‘ . Δ , . ,, . «. Χ . ι . , 1 l - κ ( …| l V | | & , ? … ι κ … ι , .. … … … ' .. …; J J . ' . … … κ «. & … l χ ', , Λ , . . , . ,, & .. . . ( . ι & : >. Γ |, I 11 .! & . e . ι l ' & κ ' Ψ ϊ .! . ' .! J J J … .… ι . . . ' … . …. . ,. …1 '… := Ώνα… ΠΜ…4βώ Μωωθ"6νµψ.?" ΑΛ…» θα) η|'ιπ:ψς: &… &; ψωο | ! η & " ' , > . " ι| . ' | .. . ψι»ιΜ #Διη;α| με χΨ(%' ωΜ…Ώ ΜΜΜ. ως… Μς'0Χ΄ … τ - ι … …' . … .. Ε- I I κ , | » ' ι … . . ... ' - . &… αλ. … (fit—«.1», have wax-19".“, 6-|ι.ζζ5………«ζ'…',' |…" η» η.)… ……μςς.ς ' ) . ' Μ' κι'……Λ…… &΄ Φ΄ΠΉάετ΄ 1΄(ιΜή αΜ…… ' . …. . … & , & *… . ». , … ….ΐ "ΕΦ"έιη.-αψψΜρώ ;] "Μακ &»? Μ σΏα…Μά&'τµΜαα%€ώ%χζ , η. Η." …' 30 …',΄άΚ……" &… … %€…%" & … …Μα &ς"Μ&κ|ΜΔ Λαξ " τ"'ω΄'"΄ : λ ΄.κ . -! ,κ,΄ " ,, . |… η …, [ «.. *… …' & »«.…… …,. .. ψάξω. . …;, , | , .; , , _ , . . . ., ., . , Χ …θα…) ΨΘ|&Μ μα>ς1.Ή … 2… %ρΜΜ &; |. άι ’1 '1: Y …;? ) … . ., ' ,µε | η . - κ & . …… … κ Δ ί .? & I " !΄ . . ΄ ' α ' ': ΄΄ ' …' .΄ ΄ … ΄ Ι . » …. ι ! & ν ' ' Λ & : ι. & … α ! & & « τ & ΄ .l ‘ ‘16 ΄ κό " & ';-!Ν | &? . … ,. … … : … . ' . | : η …' ' … l ι. . ι τ 4 & .! ' «. ΄ … , ο… ", …. ' I . . .. € . i an , … ι + ι . , . ι- . , ,. η, Ε,. Σ'" . Ξ Π & .. ΄ κ … «| - … ,» . . ν ' …' .. .! . .' ' ' & ΄ ' & . ξ κ' …. .! " ' I ι κ ' , | , , , , , : … € .. , :: . , - , …. . " .). ' …' . , …ο . . . … , ? ς ' , »- κ … & 1 , . , χ , …. . … 1 & . » . . , , Ο κ ι »… κ " ΄ & … . … 1 € & & l . , [. … . .. «- * .… " , η γ- |… . . . .. ι, 13 νά ύποχωρούν) Τέλος, κατά µιά τρίτη ξκδοχή, οί χιονιαδίτες κατάγονται άπό τό Βυζάν- τιο, µετά τήν "Αλωση πέρασαν στήν "Ιταλία όπου καί έπηρεάστηκαν άπό τήν τέχνη τής 'Αναγξννησης. 'Λναζητύντας εργασία άποβιβάστηκαν στήν παραλία τής 'Ηπείρου, στήν περιφέρεια 'πγουμενίτσας, κι άπό ξκεί κτηνοτρόφοι τής 'Αετομηλίτσας τούς μετέφεραν στό χωριό τους, όπου ξεκαλοκαίριαζαν µε τά πρόβατά τους. 'Απο΄Εκεί πέρασαν καί έγκα- ταστάθηκαν στούς πιό πολιτισµένους καί έλληνόφωνους Χιονιάδες. Τήν "αποψη αύτή ύπο- στήριζαν καί οί παλιοί άγιογράφοι Σωκράτης Η. Ζωγράφος, Νικόλαος Ζωγράφος-Παπακώστας, Χριστόδουλος καί Θωµάς Μαρινάς καί 6 Πολύκαρπος Ζωγράφοέ3Σπψαστή καί ή παράδοση καί ή προέλευσή της µά δΕν ύπάρχουν άντικειµενικά στοιχεία πού νά τή στηρίζουν. 'Βκείνο πού µε σιγουριά µπορούμε νά όποστηρίξουµε είναι πώς ή περίπτωση τής χιονιαδίτικης ζωγραφικής δντάσσεται στό γενικότερο φαινόµενο τής Ξξειδίκευσης όρισ- μ€νων χωριδν σε κάποιον τεχνικό ή χειροτεχνικό τοµεα, άπόρροια τής φτώχειας άλλων πόρων. !!Ρίγανη, λαγούς καί άρκούδες βγάνει 6 τόπος µας" είπε χαρακτηριστικά παλιός χιονιαδίτης. 'Η οίκογενειακή διαδοχή στό ξπάγγελµα ξξηγεί, δς Ενα βαθμό, τόν περισ- ρισµό σε µιά µορφή άπασχόλησης. Βασικό>Θεωρητικό τους βοήθημα, τουλάχιστον γιά τό είκονογραφικό τους πρόγραµμα, ή " 'Βρμηνεία τύν Ζωγράφων" τού Διονυσίου άπό τή Φουρ- νά τήν 'Αγράφων. Κυκλοφορεί σέ χειρόγραφα άντίγραφα άπό τά δποία μερικά είδε 6 Γε- ώργιος Παίσιος καί Ένα ύπάρχει στό σπίτι τού χιονιαδίτη άκτινολόγου γιατρού κ. Βασ. Χρήστου στήν 'ΛΘήναί "Εχει άντιγραφεί άπό τό ζωγράφο Χριστόδουλο Γ. Δ. στά 1846 καί έλάχιστες φραστικΕς διαφορές Exes άπό τήν Εκδοση τού A. Παπαδόπουλου-ΚεραυΞως, πού Ξγινε στά 1909, "νύν τό πρώτον πλήρης κατά τό πρωτότυπον αύτής κείμενον"ΐ Φυσικά, τό κείµενο τού Διονύσιου δίνει τεχνικές δδηγίες, καΘορίζει τό θεματολόγιο, πολλές φορές με σχολαστικ€ς λεπτοµέρειες, άλλά ξλάχιστα μπορεί νά έπηρεάσει τό ζωγραφικό ύφος. Με βάση τήν ίδια περικοπήχτής-β 'Βρμηνείας" τού Διονύσιου μπορούν νά γίνουν, καί Ξγιναν, Ξργα έντελύς διαφορετικά. "αλλωστε, όπως θά-δούµΈ"παρακάτω, ούτε στίς περιγραφές τού Διονύσιου έμειναν πιστοί. Θά πρέπει νά άποκλείσουμε καί έφτανησιύτικη ξπίδραση, µ'δλο πού τά 'Εφτάνησα γειτάύεύουν με τήν "Ήπειρο καί είναι συχνή ή έπικοινωνία άνάυεσά τους. Στά "Εφτά- νησα συντελείται 6λοκληρωτική άνατροπή τής βυζαντινής παράδοσης. T6 Εργα τήν Δοξα- ράδων, τού Καντούνη, τού Κουτούζη καί τήν άλλων έκπρόσωπων τής έφτανησιύτικης ζω- γραφικής δέν Ξχει ούτε τήν ξλάχιστη σχέση µε τή βυζαντινή τέχνη. Σ΄αν κύριο έκφρα- στικό της μέσα Exec τό χρύμα, άντίθετα άπό τή γραμμικότητα τής βυζαντινής παράδοσης. Δραματικές κινήσεις, τολμηρές έφαρμογ€ς προοπτικής, θξµατα άγνωστα στήν όρθόδοξη ζωγραφική παράδοση. 'Η χιονιαδίτικη άγιογραφία συνδέται κάπως µε τό Εργα τύν κρητι- κύν ζωγράφων πού καταφεύγουν στά 'Ξπτάνησα κατά τό 17o αίάνα, όπως 6 'Ηλιού Μόσκος, & 'Ιωάννης Μόσκος καί ίδίως 6 Θεόδωρος Πουλάκης, τού δποίου ξπίδΡση συναντούμε πε- ρισσότερο στούς σαµαρινιώτες΄άγιογράφους. 'Ε?λατκή άγιογραφία τού 18ou καί τού 19ου ?? ( )/ζ΄ ??'7Κλΐιλ… βη. |]: µλ΄ρ"Ήζ7μ% "Ο 6 ζ΄ Ρόδη (»… ι΄ςΠ,« 7 / 15 τ4λ4=ωψυφω… τό μισό μιάάρωσικής λιθογραφίας με τήν Παναγία-Ξ%εκεθΕξεέιουια, τού 1893 καί µία ρωσική χαλκογραφία τού 'Αγίου "Όρους. 8τό μικρό εργαστήριο τού Θωµά Χρίστου βρήκα- με άχρονολόγητη ρωσική έκδοση µέ άγιογραφικά πρότυπα. Θά πρέπει νά προσθέσουµε καί τίς χιλιάδες ρωσικών φορητδν είκόνων πού βρίσκονται σέ πολλά µέρη τής 'Ελλάδας. 'Η έπίδραση τής νεορωσικής άγιογραφίας έξηγείται, πρύτ'άπ'όλα άπό τή σημαντι- κή της έπιβολή στό χδρο τού 'Αχίου "Όρους. 'Η τσαρική]τότε, Ρωσία σέ μιά προσπάθεια έπιβολής της στό "Αγιον "Ορος διοχετεύει "ενα χείμαρρο άπό χρυσάφι, πολύτιµες πέτρες, είκόνες καί ρούβλια? Πρίν άπό τόν πρύτο παγκόσµιο πόλεµο ή ρωσική µοναστηριακή πε- ριουσία στόν "Λθω δπολογίζεται σέ 125 έκατοµµύρια δραχµύν τής εποχής. 'Εκτός άπό αύτό, ή Ρωσία είναι ή µόνη όρθόδιξη µεγάλη χώρα µέ κοινό, σέ µεγάλο ποσοστόξάγιολό- γιο άντίθετα µέ τήν Καθολική εκκλησία πού Ξχει δικό τηςτ πε καί σ'άλλες παραστάσεις πού εχουν σχέση µέ τό δόγµα ύπάρχουν διαφορές άνάμεσα στήν όρθόδοξη καί τήν καθο- λική άγιογραφία, "οπως π.χ. στήν παράσταση τής 'Αγίας Τριάδας, όπου τό "Άγιο Πνεύµα έκπορεύεται καί άπό τόν 'Υιαό.Τέλος, ή έλπίδα τού ξανθού γένους όχι μόνο πρίν άπό τήν έπανάσταση µά κι ύστερα άπό αύτή, ζεσταίνει τίς καρδιές τών άλύτρωτων." ούτος /6 Πιχαήλ K. Ζωγράφος/ είς τό άκρον εθνικιστής καί σφόδρα άγαπύν τήν Ρωσσίαν είς τήν ήλπιζε τήν άπελευθέρωσιν τής δποδούλης τότε πατρίδος µας'β?'1'ό γενικό πνεύµα τής έπο- χής, µέ τήν άλλαγή τής µορφής τής θρησκευτικότητας καί τό ξάνοιγµα τού ύπόδουλου έλληνισµού πρός τήν Βύρώπη καί τά Βαλκάνια, στρέφει τήν άγιογραφία πρός μιά φυσιο- κρατική άπόδοση µορφύν πού έρχονται άπό μακροχρόνια παράδοση. Κοσμική ζωγραφική. Πολύ πλατύ είναι καί τό πεδίο δραστηριότητας τύν χιονιαδιτύν ζω- γράφων στήν κοσµική ζωγραφική, µέ τοιχογραφίες στά Ζαγοροχώρια κυρίως καί στό Πήλιο» ....χχχ |Ι'οπίοι, ν κρέα φύσεις, προσωπογραφίες, ίστορικές σκηνές καί διακοσμητικές συνθέσεις./ξ µ Π;λλοί"Έιναι συγχρόνως καί άγιογράφοι καί διακοσµητές σπιτιύν.'Δλλού τά έργα έχουν: όπογραφές καί χρονολογίες κι άλλού είναι άνυπόγραφα. 'Υπογραμμένα εύαι τά εργα στά \ σπίτια : Γκινόπουλου, Νεγάδες |χείρ Νικολάου Πασχάλη 1836/, Βασδέκη, Σκαμνέλι /χείρ Ξ? Γεωργίου K. 1857/, Τσέπη, Σκαµνέλι /Λιάτσης 1863/, Γεννάδιου, Σκαμνέλ χείρ. 'λλεξίοψζ/ \ Φάιτ! ζώα"… Π.Κ. 1878/, Μπακόλα, Δίλοφο |Χείρ 'Λδάµ καί 'Αναστασίου Βούρη 1885]ΞΐΜ€ "αλλες πηγές τόν τεχνίτη τους ειναι οί τοιχογραφίες στό παράσπιτο Τριανταφύλλου στή Δράκιω |Παγώνης 1832/, τού Ρόδου στό Τσεπέλοβο | 'Αναστάσιος Παπακώστας Μαρινάς, µέ- σα 19ου αδύνα/ καί στό σπίτι τού Σαραβάνη στή Δράκια /' Αθανάσιος Παγώνης γύρω στά /ΛΑχ 1870/,(καθως καί ή διακόΕΕήδή΄Ξτό τζάκι τού σπιτιού τού ΜίχαήΧ'Εοόµα στήν Πυρσόγιαν- νη /εργο Θωμά Χρήστου 1930/.Μέ βάση τεχνοτροπικά καί θεµατολογικά στοιχεία, καθώς καί ΐέ…πληροφορίες των νοικοκυρέων τους, σέ χιονιαδίτες άποδίδουµε τίς τοιχογραφίες στά σπίτια : Γεωργίτση στό Καπέσοβο, Γύγολου, Μάου, Τζάνογλου καί Παπάζογλου στό Τσε- πέλοβο, Πλακίδα καί Κόκκορη στό Κουχούλι, Μπαρζώκα στό Καπέσοβο κ€ξΞξ!έ!!:Ξ!ςΞξέι*- ι 'Λπό τά κινητά έργα, άν καί άνυπόγραφα, µπορούμε µέ άπόλυτη σιγουριά νά 'αποδύ- Μου… … Μινωτή Μ (Μ… Μ""'. 114 αίώνα "εχει άρχίσει άσυνείδητα νά κάνει αύτό πού άπό τά μέσα τού 19ου αίώνα θά πά- ρει συνειδητά πιά τό χαρακτήρα προσπάθειας γιά "βελτίωση" τής βυζαντινής ζωγραφικής, άρχικά στήν 'Αθήνα μέ τό Οείρσιό6 κι άργότερα σ'όλόκληρη τήν "Ελλάδα. Οί διάφορες συγχωριανές όµάδες -χιονιαδίτες, καπεσοβίτες, σαµαρινιώτες κ.λ.π.- δέν έξέφραζαν ίδιαίτερες τάσεις, πέρα άπό μερικές μικροδιαφορές. Τό ζωγραφικό ύφος τής έλληνικής άγιογραφίας έπηρεάζεται άποφασοστικά άπό τά άγιογραφικά έργαστήρια τού 'Αγίου "Ο- ρους. Τό ύφος τής'άγιορεάτικης άγιογραφίας καί πρίν άκόµα άποσαφνμισθεί καί…κωδικο- ποιηθεί άπό τό έργαστήριο τών 'Ιωασαφαίων, έπηρεάζεται όλο καί βαθύτερα άπό τή νεο- ρωσσική άγιογραφική σχολή. "Εχει πιά ξεθυμάνει καί στή μεγάλη αύτή όρθόδοξη χώρα ή παράδοση τών µεγάλων άγιογράφων όπως 6 Ρουµπλιώό?καί 6 Θεοφάνης 6 "Ελληναςΐ4'Β'αύ- στηρή τέχνη πού έκρωσσίζει τή µεγάλη βυζαντινή παράδοση δέν άποτελεί πιά πρότυπο τών νεώτερων άγιογράφων. Οί μορφές τών άγίων, κάτω άπό δυτικοευρωπαϊκές έπιδράσεις πού έντείνονται κατά τήν περίοδο τού Μεγάλου Πέτρου, άρχίζουν νά παίρνουν µιάν έγ- κόσµια φυσικότητα. Τήν αύστηρή χρωματική κλίμακα διαδέχονται βαθµιαία γλυκύτερες συγχρωµίες. Κατά τό 19o αίώνα ή ρωσσική άγιογραφία έπιρεάζεται άπό τή Σχολή τών πα- ζαΩινών τής Πετρούπολης. 'Η Σχολή αύτή ίδρύθηκε άπό τό ζωγράφο 'Αλεξάντρ 'Ιβάνωφ, παλιό στέλεχος τής "άδελφότητας τού Λουκά" τής Ρώμης καί 6 Θείρσιος, πού τόν άναφέ- ραμε παραπάνω, µαθήτευσε στό ναζαρηνό ζωγράφο 'Ιούλιο Σνόρφ φόν ΚάρολφσεΧντ. Θά δια- φωνήσουµε µέ τήν άποψη τού Δηµητρίου Παπαστάµου πως ή ναζαρηνή ζωγραφική στήν 'Ελλά- δω "παραµερίζει τή µεταβυζαντινή καί λαϊκή παράδοση καί άνοίγει καινούργιο δρόµο στήνάγιογραφίά#? άφού, άπό άλλο δρόμο, ή λαϊκή άγιογραφία έχει δεχτεί τίς ίδιες έπι- δράσεις. 'H έπίδραση αύτή τής νεορωσσικής ζωγραφικής έχει έπισημανθεύ έδύ καί πάνω άπό 50 χρόνια. "Τό δραστηριότερον κέντρον άσκήσεως τής ζωγραφικής είναι τό πασίγνω- στον τών 'Ιωασαφαίων..άληθής μοναχική σχολή άγιογραφίας, τής δποίας αί είκόνες κοσ- µούν έκκλησίας τού "Αθωνος καί άλλων Ελληνικών χωρών...'Η άγιογραφική αύτη σχολή έ- λευθεριάζει διότι είς τά παλαιά βυζαντινά είκονογραφικά θέµατα έφήΡµωσε τήν Εύρωπαϊ- κήν καί νεορωσσικήν τεχνοτροπίαν"ξ€Έίναι βεβαιωμένα πώς οί περισσότεροι χιονιαδίτες ζωγράφοι γιά τούς δποίους ύπάρχουν βιογραφικά στοιχεία, τελειοποιούνται στήν τέχνη μέ άσκηση στό "Αγιον "Ορος. Στή βιογραφική σύναξη τού Γεώργιου Παίσιου συχνά συναν- τούμα/τίς φράόεις"µετέβη μετά τού άδελφού του είς "Αγιον "Ορος, όπου είργάσθησαν άµφότεροι έπί µίαν σχεδόν ε κοσαετίαν", "ούτος άργότερον µετέβη καί είς "Αγιον "Ορος έργασθείς έκεί έπί σειράν Ετών", "µετέβη καί ούτος είς "Αγιον "Ορος όπου παρέμεινε έργαζόµενος κατά διαστήµατα έπί μίαν δεκαετίαν", "άργότερον μετέβη καί ούτος όπου . είργάσθη Επί έτη δλόκληρα", "έκμαθών τελείως τήν άγιογραφίαν παρ'αύτού έν 'Αγίω "ορεύ. 'Βκτός άπό τήν έπίδραση τών άγιογραφικών έργαστηρίων τού 'Αγίου "Ορους, θά πρέ- πει νά σηµειώσουμε καί τίς ρωσσικές χαλκογραφίες, καί άργότερα έγχρωμες λιθογραφίες πού κυκλοφορούσαν εύρύτατα στήν "Ελλάδα. Στό ρηµαγμένο έργαστήρι τών Παρινάδων βρή- Ώ) | Η . ……ι"Μ…" " Μ…»… … ψώ…'ΚΨ|ιν; 01Λ/΄Ιί+Λ ζ΄ |?Ω/ζΛ€7α:) έ%' ." έψαξα " ΄α1- 7. " (η/14€ '" -' ,. … "ό…"… …Πιο .. , (»… €ιΐηεφ! Μα το μφ;Λω… (”firm Άνι Άθω/ΜΜΜ , I . … . » κ Η προ…/ν … ψ .. & … κ … ' : . . | .. «. . . ( | & .! .l a - . , .… // ι… % « ! & .. " µια)" των '"?΄ό1 &; [να' «. ά…4%Μ …' Μή ψώΜ' Μ ! ", Μ΄ ». . % . . | * | .… ι . Οί?! … δίψα"; ή» . . a; . . ε .… .… ' s . . . | … Ι . β ι%…,μώ Μ4|ιτ wm ?ε" 84 4ξς Κ/ .: 'J Τι & .… …ι [η[ω>#μ…' [434 .ω'…Μ ριέλ-Η πψιι'ι=1ζΜωα' σας ένα, Μιμή,;ι * * χρωχ …' ι'…χ…&-6 ΄…"1ω-Μ&ι ΕΜΥ…" &… ώ«νϊΜ1΄δΞ :"… ΄;Μ,ι Ο… %έυ (€ευΜκ .θ1…2 …" μψΜ.η w «4V‘7’Zl/vai' " " ΄ Ζ")€ί'ί" &"; πάρω "ως… "Ρεµ (νων 'άΜ…" Μάτι/% ώ ω" . [ Μάκι/3% ία αγ. "Μ Μ &…» µπω? Μ,… αγνή λ' κ……µΐά% .: …… ΜΜτΣηΜΜ ωΞ,… … … … … . ., … 3… . , .. … .… .,, ,,Ι ……..€ . 7. … . , . . …… =.ι'20'3ι,'ω… . .… . …' »? … κήπο έως, # αερα… …." ΓΨΟ€(α ... Με+ωµ…ή %μί" ("414314 "& ε'ε'σ*η|αωώ όταν? :… {mam Μεν… τέχνη-1, ' . "αγών" Μα…-…' σε &… …αν… "'.ϊ . όΆΜ…Μ. ." > ……&=… 4γ'ψκφΜ δω…»; Με». ηψφ%ωεο' σας… . . ,ι.=Δ…Χ.Μ'… ι€ηαέαω…κψ "ν… " …. " . . … | ' :.… _ … > &. .. . , τ' » … 2 7] ΝΜάΆΜ… 6345580119 ΙΩ΄Μ.)α34./ µ΄ "γι'"… µας") & Νώ΄ΐ . . ΄ …; ,ωλ……Μ'.»ά… //ν)24ι% ών µας), |ι.φι… … … &… ; "&. α'."… . Ά"; 47…ω-Ώ… αγι.ηάµ&Η . .; …ή 73, ."… /ω,,,&τ…ω .ζ,Μ το ' 306€ '2…,.ξ(,ωψ Θά;ωΛ΄΄ … Μ΄ '… |"? .ψ"€νΉα' Λαβάλ Μπάρ» &" &» μας… Μ…. . ' «Μακάο … 4.1… …. Μα…… σα…… &, | ] . " ! Ή Ν…'θ;ω ;, ." …θα (τη -σ-Ψέ'…ωΜ' άς ΄.=΄=ν. (ρυό';΄ςζαΜΜ| 61 …').δζΒ| , & Μρμύ… ?θ'…|Μέ λαιμό, "Μ όλα./3 µε΄… 4ι'Χλαγγ, "; Θήρα,!) »… θΡΗΜΜΛωη |/|α7 …. ν Μα Με». Μ -ΐ΄Μ|ι.:βΚ. µε…" … ν 6110…" Με…" "…' /Ζ6ΔάθΥ(« " ] &"! ?ΐΧ% ») Ζάο ,… …' αγί.Ήρι'ή ΜχξέωΉι…Μ ΜΜ ώ Μύκης ΄ Μ΄ ΜωΖιν Μ' Ζ…ξ€ω ώ' [µέ/21 , ένα; ρω…" Ρ)"; (ψάρι.; (στ' θεκ.Μ…:' Μ…. ' ΄ 16 oouuc 016 Χριστόδουλο Ζωγράφο-ΜαρινΞ τίς δύο προσωπογραφίες, όντρα καί γυναίκας, πού βρίσκονται στό σπίτι τού Γ. Παίσιου στά Γιάννινα, στό Θωµά Ζωγράφο-ΜαρινΞ τήν προσωπογραφία τής Στασινής Παπακώστα πού βρίσκεται στό σπίτι τού Στέφανου Ζωγρά- φου στούς Χιονιάδες, στό Θωμά Ζωγράφο4ΜαρινΞ τήν προσωπογραφία τού Γιαννούλη Παπα- Χρήστου πού βρίσκεται στό σπίτι τού 'Αντώνη Γεράση, Γοργοπόταµ00ι Προσωπογραφικό έργο πρέπει νά θεωρήσουμε καί τήν πρώτη αγιογραφία τού Νεοµάρτυρα Γεωργίου,πού Ξ- γινε δεκατρείς μόνο µέρες µετά τό μαρτυρικό του θάνατοι 'H άπεικόνιση ένός προσώ- που πού µόλις πρίν άπό μερικές µέρες κυκλοφορούσε ζωντανό στά Γιάννινα, είναι άσφα- λώς προσωπογραφία. 'Ο ίδιος ζωγράφος κι άργότερα ζωγραφίζει πολλές φορές τόν ίδιο " Αγιο πανοµοιότυπο. Λίγο άργότερα κυκλοφορεί ή πρώτη χαλκογραΦία, παρμένη άπό τό 7% ζωγραφικό πρότυπο τού Μιχαήλ Ζήκου. "Εγινε τόν ίδιο χρόνο στό "Αγιον "Ορος από τό χαλκογράφο Δανιήλ. 'Ακολούζούνε τού μοναχού Κύριλλου στά 1845, "Αγνωστου στά 1854, τού Παναγιώτου Κ. στά 1859, τού 'Ιωάννου Κων. στά 1865 καί άλλες µεταγενέστερες. ME τή σειρά τους, οί χαλκογραφίες γίνονται πρότυπα γιά έκατοντάδες άγιογραφιών, τοί- χου καί φορητών, άπόµτήν Πελοπόνησο "ως τή Φιλιππούποληΐ3'Βµσρφή΄τούτΡΞ633ί3ύ, κα- εώς…έπα!ςλο&βήΨ€ϊΞΐάϊόζΘΥδΐϊδΈΞπαί"πιλκογοζφους,…τΕποπΩι;ΞΞαι΄καί-κΞΉΈΣΒΈΐται σέ-έπα!αλαΕβανόμενο-ά4ι0#ραΦικό'τυπο. Στό ζωγράφο Σωκράτη Ζωγράφο ανήκει καί μιά ζωγραφιστή κασΞέλα στό σπίτι τού Στέφανου Ζωγράφου, Χιονιάδες.'Η ξρευνα στά χωριά τής 'ΗπείρουΙδέ μπορεί νά θεωρηθεί έξαντλημένη γιατί πάµπολλα σπίτια είναι κλειστά, άλλα µισογκρεµισμένα, καί σέ 11111 μερικά, γιά τά όποία ύπάρχουν πληροφορίες ότι είναι ζωγραφισμένα, δέ μάς Εφησαν νά μπούμε. 'Ωστόσο, τά έργα πού γνωρίζουμε δέν ειναι έντελως ανεπαρκή γιά νά σχήματίσουµε καθαρή εικόνα της χιονιαδίτικης κοσµι- ης ζωγραφικής.Καλύπτουν µία περίοδο;;;έ:;: χρόνων, άπό τα 1836 ως τα 18351'Onwc Θά πρόσεξε 6 άναγνώστης, 16 μεγαλυτερο ποσοστό σπιτιων μέ ζωγραφική διακόσµηση βρί- σκεται στά Ζαγοροχώρια. Ειναι ή περίοδος πού πολλοί κάτοικοί τους ξενητεύονται στή Ρουµανία ή στή Νότια Ρωσία, πλουταίνουν έκεί μά δέν ξεχνούν τήν όρεινή τους πατρίδα. 'Βκείνο,πόύ κάνει έντύπωση είναι ή έπίδραση τού εύρωπαίκού μπαρόκ καί τού ρο- κοκό στή διακόσμηση σπιτιών καί έκκλησιών. 'Ασφαλώς τά πρότυπα είναι χαλκογραφίες. T6 φαινόμενο δέν παρατηρείται µόνο στούς χιονιαδίτες ζωγράφους, ούτε µόνο στήν κοσ- µική ζωγραφική. "Εχουµε έπισηµάνει τό εύρωπαίκό χαρακτικό πρότυπο τοιχογραφίας τού 1844 σέ σπίτι τής Σιάτιστας& καθώς καί μιάς άγιογραφικής σύνθεσης τού πατέρα Παγώ- νη καί δύο προσωπογραφιών τού Θανάση Παγώνη, 'Επίσης, ή έμφάνιοη τού ίδιου θέµατος σέ άπουακρυσμΕνους μεταξύ των τόπους σέ διαφορετικές χρονολογίες καί άπό πολλούς τεχνίτες, δείχνει πώς σίγουρα ύπάρχσυν χαρακτικά πρότυπα. T6 Θέμα π.χ. τού κομμέ- νου καρπουζιού μέ τή φέτα καρφωμένη έπανω του τό συναντούμε στό Πήλιο, στή Σιάτι- στα, στ "Αμπελάκιαμκ;ί>µστά Ζαγοροχώρια. T6 ιδιο συμβαίνει καί µέ όρισµξνη αποψη της Πόλης πού τή βρίσκουµε στό σπίτι τού Γεωργίου Σβάρτς 1798, τού Δηµητρίου Σβάρτς κ α . & .… - € …] . . … ,; ' ,… & η], " …| ., …|. ή - ...… . … ι . Χ . … ι … & ι # ΙΧ ι . ν " Ν.! |"; - - με . .: …!, . .! κ , & ι « ι α > .… … .,» .! |" …' ' Ξ" Η …! |" ; …. & … … … & "|"… .! Η… .! ΄ . ','ζ΄.' . ."? ΄' … ΄ J' …' ' . & . "& I ,η…" α κ κ ι ς…" ο. . τ' ..… . . . ς.. … .». ., …. χιλ; . ΄.΄΄. - ... . ζ΄ .. , … "« ι … .. …. ,. & |» ' J. ' : ' '… ' 1 ΡΠΜ% Μ & ΡΜώ … 2Μό : "… ! 1 & Δ' :. ……… ι .. . ΄ , ( . A .… …. …η '; .. " » 3133; ' | ,? ι ' ' ‘ . .: …: :! . ' …'% ΄ .? . Ξ . ς …… . … ι : _ J. .… …' …ιλ ν…. . ' 1… ,… . | ια: . ' :…… … ξ & &. ι .. ' ρ , . . ή . . . .! ΄΄ ' . '. ΄, ιζ :΄.Ά'. ." 3 . …' . … … ι ι ., . .. ς … . , ": .» [| .‘. . ., '. Χι . Η ή». γι" . . . :. …. | η;- ΄.- ' > ' ' : "??, .; ως." ' .." , …' |? . . x …λ - τα… :… . . ! .ι … . - . ~ .… " > :… … … .'κ!-…ι.'>ν. > .) . …." —. .… …" ,, . . χ » ξµπ «Η ' ! ' & "| , …' | , .. V. . . ι . !" ."; . ι.… ζ ; … … κ… .. , ι .; .ν …'. ' # ν..." & ""; …' . Γ'...." . µε :… : ,… ...' & . & …'ΐ & . … .. ; ς ., .… .… …. . - . ' : : ." ' … .: κε" . .…" … . . ' "… *… . | .' . '- ν", : Ι . : ":" & ' ς ! & Χ . . . . …ι .. τ". -. ο… ""…'… : χ… … , … .. . :. ι… Μ…»; … .. κ. κ … ?… . » … ι . . " Μι .… '. , … .… Τα? : . . '. ";'ψ -: " .? - ."… … .] η η» ' ' = . . .… …. « . … ,. .… », Ψ"… …. ,,-…. . ΄ " 'Ν-ι=…>…=…»« - " " ' "Μ "& . …. . » …. ". . " . . .. &. …. &. . , .; > . . . ,. . , . …. . ' η), …. 05" " ιΐ Τζι ΐ΄ : . ΄ " ι,"΄'΄ ? ..."-' ΐ"'..Ε ; ." " « …' " , Ά…" ' :' & .-'ΐ ΄ ! Ες «τ Χ . | " ι -/ . ' Νο ] ΄΄ "δ ' Μ') " ΄ ' ' »; ν .ι- μ- ν 0… :) φαν µςπ> σ… όλα.» µι)Μο Ι; : &. - - v . - & ! Ώ κ & - Ο .. - . . « . Μη. | α… τα … «Ζ -- ….. … -.. - - J … ( (' ία … % Μι &:Ν | [… handy)” a [1.7 Jaw. [Μαιν-γι' … '- €κωΉαΖΈψ- '- . .-. »… . .… . - Μ . - νιΓ ' | . ," . …. - - : . …… …ο ,θ Ο a Μίδα" Ώ Ώ.Μ,Ώ1 . . ». …; … . κ… … ( .ι - ή αν… θ'… %,"… .'ιι=.,ι,Ο1,ι πηραν. ,… - . - c‘. " - . -Ν .. . . : ' ! μ..… " υπ ' & … ' …'- .… :. ". - . € ' ' " ' 'ι' !» . > | . ' " …Μα|αι.…π… (ένα: …; ||"… & Μάϊ?" (…" … θα"? ΚΕ -' . . . . …ιΜ Γι΄) 0€-;Η ι αν Μ & ι΄ψγ Μίδα: Η? . . ,. > : ΄ ' . ?. . €>1Μ 2.7 -,| Εξ' "χ ων…1…ωξυ : µ'Μ%6α… &…Ο';ζ… Η €; ως Ψ…" .. … ." , . …, | |… . ι ). .. … . -.… - . *-να …να &? Κόκα-α., 4! .) … Ξ -II J " Η. - …. ' ' ό…" -' - I I“ ", . , [| |) ,! . ΄΄ . ' Η ' …' . ζ: ! . - : ! . …"". ,, )ξμ…|ζ ,. , 16 ?… | ! ξ", . ~ _ , Ώ ;. . . α… ι & Η΄…" . . ΄ 1 ' ιι, ' .Χ.|. - ' '. …' !…: ' ι' .. ι . …. . . ' ι . … ' »… .J. ΄.΄. ΐ΄ ι." . - '. Σι ' ‘ ‘.‘ , >. . . , .. ι ς '! ή, --|.ιιι%ς (. .] ν .ι'ι…,' # I 33 | -. Β.:-1 » , : . . ΄ . - .. . . .. . x ι ' ι . . υ...! .. ‘ « .'.' (Ι'-. .!" ' .1’ ' ….) ι . . '! Ά ," ? … (. ' . . .. ι ! ,… , % '.»'΄ '. «΄ .. | .. …. ,… 4.» .. ' ι .I v- |. Μ' & ζ'. "ζς.…χνιΐγ - .-37 Jaw; εξ/ξµσΐφ.υ -|ι΄Μ:.|' ' . I . Ψ, « = Ώ Ώ . Η Φ"ξΘ Νου …" ατονΔΛ…(α l—-... .../".… ;ή…» "+ Άµα µάπα" "να? Για) "" " ΄ Μάο." « λ'! Η…!) 41") |1ππ4βΜΐη 17 1811, τού Κράλη Κομνενξκη στό Μόλυβο Μυτιλήνης 1838, ατού ΝαΙζύ στήν Καστοριά, τΞς Πούλκως στή Σιάτιστα. Στό βιβλίο τούτο δηµοσιεύονται παραλλαγές, άπό χιονιαδίτες ζωγράφους, ενός άνθοδοχείου πού μπαίνει άπό κά τω µέσα σε κυκλικό oxfiua ξνδ δεξιά καί άριστερά ξεπετάζονται άνήσυχα μπαρόκ διακοσµητικά. Καί µόνο άπό τά παραδείκυα- τα αύτά φαίνεται καθαρά πόση έλευθερία είχε & παλιός τεχνίτης στό χειρισμό τού δα- νεικού θέµατοας. 'H ξπίδραση τού μπαρόκ έκτείνεται σ'όλόκληρη τή λαϊκή µας ζωγραφική μπαίνει καί στό χώρο τύς ξκκλησιαστικΞς ζωγραφικΞς διακόσμησης, στήν έκκλησιαστι- κή ξυλογλυπτικέϊΒστούς φεγγίτες, στά φευτοπαράθυρα καί στό κέντηµα. ΣΞ I"okouc τούς τομείς της τέχνης παρατηρούνται παράλληλα φαινόµενα. Πόσα στό γενικό πολιτιστικό κλίμα άναπτύσσουν τή δραστηριότητά τους καί οί χιονιαδίτες ζωγράφοι. 'Η ύπαρξη χαρακτικύν πρότυπων άπό τό εύρωπαϊκό μπαρόκ συνδέεται µε τόν ξμφά- νιση καί διάδοση δρισμΕνων µοτίβων νά δε όωτίζει τό όλο Θέμα. 'Ασφαλύς, τουλάχιστο κατά τό 19ο αίύνα, δέν ξταν άπρόσιτα καί άλλα πρότυπα, κυρίως νεοκλασσικά μξ τδν πρόσθετη άκτινοβολία τής "ξπίσηµης" τξχνης τού νεου έλληνικού Κράτους. "Ας σηµειώ- σουμε ξδύ πώς τήν ίδια έποχή πού δηµιουργούνται μερικά άπό τά άραιότερα δημοτικά μας τραγούδια, όλοι οί λαϊκοί ζωγράφοι γράφουν στήν καθαρεύουσα. Κΐ-δαως"καθππά νεοκλασσικύ…έπίδραση-ξκιοημαίνσυπε*μόνο…στό απίτι τού ΓκΕκη στό Πάπιγκο πό τίς ψυ- γρ€ς μορφές…άνΩρωπόµορφων κιόνων πού µοιράζουν τή ζωγραφίόρξνη΄ΈΕϊφάνΞϊΞ"δπου"ίστο- ρούνται σκηνές άπό τούς αίσάπιους µύθους. τό έργο αύτό είναι σχετικά καινούργιο, άφού -κατά προφορική µαρτυρία- Έγινε "μετά τόν πόλεμο τού 1897 καί πρίν άπό τόν πόλεμο τού 1912". Kat στό σπίτι αύτό ιαρουσιάζεταυ τό άγαπηα€νο Θέµα τόν χιονιαδι- τύν ζωγράφων, τό τρΈηγµ€νο µέ κορδόνια παραπότασυα, καθώς καί τό παλιότερο παραδο- σιακό έρωτικό σύμβολο τού περιστεριού πού κρατάει στό ράµφος του λούΧδύδι. χ 'Ooo κι άν τό πρότυπο είναι ξενόφερτο, ή έπιλογή του άλλά καί & συµπεριφορά σ'αύτό καθορίζονται άπό ίθαγενείς παράγοντες. Συνεπύς αύτό πού εχει σημασία είναι τό γιατί αύτοί ξ οί πελάτες τους προτιµούν τά µπαρόκ Ε ροκοκό διακοσμητικά θίαατα καί δεύτερο ποιά είναι ή συμπεριφορά τους σ'αύτά δηλαδή µέ ποιό τρόπο τά χειρίζον- ται καί ποιές θεληματικΞς % άΘέλητες άλλαγΕς δπιφΞρουν σ'αύτάο Τέλος, νά έρμηνευ- δεί ή συμπεριφορά αύτή. πιστεύω πώς στήν έπιλογή τού θέματος τόν κύριο λόγο Έχει 6 πελάτης καί γιά τόν τρόπό-άπόδοσής του την εύΘύνη τήν Έχει 6 ζωγράφος. Οί νοικοκυρ€οι τόν ζωγρα- -φισμξύω1άπό γιονιαδίτες άρχοντικύν τού Ζαγοριού είναι, κατά κανόνα, µετανάστες στή Ρουμανία. Φεύγουν άπό Ένα κοινωνικό περιβάλλον με κλειστή κτηνοτροφική οίκονομία έργάζονται µορφώνονται καί πλουταίνουν στίς 'Ηγεµονίες. Οί τσεπελοβίτες 'Αναστάσι- ος Ψσολάκης καί "Αναστάσιος Τσούφλης πλουτίζουν στό Κισνόβι καί άφίνουν σημαντικά ποσά γιά έκπαιδευτικούς σκοπούξΞ&Ή0ί Πλακιδαίοι ταξιδεύονταν στή Βεσσαραβίω, όπου , "ο . ς8Γ , πλούτισαν καί άποχτησαν τεραστια κτηματική περιουσία". ενικά δ! ζουν τον περιθω. 18 ριακ8 βίο τού µετανάστη. 'Ηπειρώτες συµµετέχουν στήν άναγξννηση τής ρουµανικής λο- γοτεχνίας. 'Ο μεγάλος πρόδροµός της. & "Ιωάννης 'Ηλιάδης-Ραντουλ€σκσυ, γιός έλληνί- δας καί ελληνοµαθής, μεταφράζει τά Λυρικά ποιήµατα τού ήπειρότη 'Αθανάσιου Χριστό… πουλουΞ,Βλληνικής καταγωγής είναι καί ό δθνικδς ποιητής τής Ρουµανίας Βασίλειος 'Α- λεξανδρής. 'Ιδρυτής τού ρουμανικού 'Εθνικού Θεάτρου είναι 6 "Ελληνας Κ. 'Αριστίας. 'Ο δάσκαλος τού ΓΕνους Γεόργιος Γεννάδιος, άπό τά Δολιανά, μορφάνεται στό ξακουστό έλληνικό σχολείο τού Βουκουρεστίου, τήν περίφηµη "Δύθεντική Σχολή" πού είχε σχολάρ- χη τό ζαγορίσιο Λάμπρο Φωτιάδη. Στό Γαλάτσι καταφεύγει, στά χρόνια τού 'Αλή Πασά ή οίκογένεια τού Κωνσταντίνου Ράδου, δωδεκάχρονου τότε. 'Ο μικρός ψυγάδας gniazxxxx μπήκε στό σχολείο τής πόλης αύτής "γιά νά συνεχίσει έλληνικΕς σπουδξς'ΞΞνηυονεύουμε ξδύ καί τά γεγονότα στό 'Ιάσιο καί τό Δραγατσάνη τό 182ν. 'Εννοείται πάς καί στά ζα- γοροχώρια, άπό τίς άρχές τού 18ου αίύνα ύπήρχαν σχολεία καί βγήκαν σηµαντικοί λό- γιοι. 4Υπήρξε, μάλιστα, άπόφαση καί προσπάθειες γιά τήν ίδρυση στά 1815 Πανεπιστή… μιου στό µονασιήρι τού Ρόγκοβου, κοντά στό Toenékopo‘.h "Όλα τά παραπάνω πολύ άπέχουν άπό τό νά δώσουν µιάν Ecru καί άχνή είκόνα τής ζωής στά ζαγοραχόρια. "Απλός ξεχωρίζουν μερικά στοιχεία πού θά μάς…ξοηθήσουν νά πλη- σιάσουμε τόν πρύτον παράγοντα, τόν πελάτη µέ τίς προτιρήσεις του Σχεδόν τό σύνολο τύν διακοσµηµΕνων σπιτιύν άνήκει σέ μετανάστες τής Ρουυα;ίάς καί σε λίγους τής νό- τιας Ρωσίας. Φεύγουν άπό τό χωριό τους νΕοι, όχι χωρίς μιά κάποια παιδεία, άπό "ενα περιβάλλον µε ύγή ξξΕλιξη. συντηρητικό καί άπρόθυµο στήν άφοµοίωση ξένων πολιτιστι- κών στοιχείων. Στά άστικά κέντρα τής Ρουµανίας τό γούστο τους διαμορφώνεται άπό Ενα . καθυστερηµξνο "περιφερειακό" εύρωπαϊκό μπαρόκ. Αύτό µεταφέρουν καί στόν τόπο τους. Είναι καί Eva στοιχείο κοινωνικής διάκρισης.Δξν είναι άπλύς οί εύποροι πού διακοσ- μούν πλούσια τό σπίτι τους, είναι οί ταξειδεμ€νοι µέ τό λεπτό "εύρωπαϊκό" γούστο. Στό συνολικό πολιτιστικό πλαίσιο ύπάρχουν, βεβαια, τά ίδιαίτερα στρωματικά στοι- χεία, ύπάρχουν όμως καί τά κοινά, τά άποδεκτά άπό όλα τά στρώματα, "Όπως είναι οί χοροί καί τά τραγούδια, τό σπίτι καί οί κατασκευαστικές του µέθοδοι, δρισµΕνα ξθιµα, φυσικά ή γλώσσα καί ή θρησκεία, παράγοντες έθνικής συνοχής σφυρήλατηµξνοι άύό τό χρόνο καί ίδιαίτερα αίσθητοί σέ συνθήκες Τουρκοκρατίας. Τά κοινά αύτά διαστρωματικά στοιχεία λειτουργούν µε τή δύναµη τής παράδοσης καί συνυπάρχουν με τά δπείσακτα. "Ετσι, αύτή ή ζωγραφική διακόσμηση µε τόσο Ξντονα ξενικά χαρακτήρα, Εφαρµόζεται σέ παραδοσιακής άρχιτεκτονικής σπίτια, στολισµένα με ντόπια ύφαντά καί άλλα παραδοσια- …;..- κά στοιχεία,&' Ωστόσο ή σωστή τους Εφαρμογή καί κάποιος έγκλιµατισµός τους κάνει τά Μ -΄-"΄ νία θεµατα νά μήν Ένοχλούν σάν ξένα σωµατα, u 'όλο πού δεν εχει δλοκληρωθεί άκόµα Χ ή άφομοιωτική διεργασία πού συντελείται βραδύρυθµα στά θεματα πού είσάγονται στή λαϊκή µας τέχνη. 'Η εύκινησία τόν μπαρόκ καί ροκοκό διακοσµητικών συγκρατείται καί µετριάζεται άπό μιά λαϊκή παραδοσιακή στατική άντίληΦη. Τά χρώματα τού φόντου είναι 19 κάπως βαριά, συνήθως σκούρο λουλακί ή ώχρα. Δέν πρόκειται γιά άνοιχτό καί διάφανο γαλάζιο πού θά άνακαλούσε στή μνήµη τήν άπεραντοσύνη τού ούρανού. Δέν άπομακρύνει τή χρωµατισµένη έπιφάνεια, διευρύνοντας τό χώρο, νά τήν κρατάει στή θέση της, μέ µιά βαρειά καί κάπως πρωτόγονη αίσθηση. Οί χειροτέχνες ζωγράφοι έπηρεάζονται άπό τό πολιτιστικό κλίµα τής κοινωνίας µέσα στήν δποία έργάςονται, γι'αύτό καί τά θέµατά τους έχουν άλλη µεταχείρηση στά Ζαγοροχώρια καί άλλη στά µεγάλα &στικά ή ήµιαστικά κέντρα µέ µεταποιητική καί µετα- πραττική δραστηριότητα. Χαρακτηριστικό παράδειγμα τό τοπίο. Στά άρχοντικά τής Σιάέ τιστας, τής Καστοριάς, τών 'λμπελακίων, τού κόλυβου καί τού Πηλίου συναντούµε τή συγκεκριμµένη πολιτεία σέ πανοραµική άποψη. Είναι ή Πόλη, ή Βενετιά, ή Χαλκίδα, ή Φραγκφούρτη, ή 'Δταλάντη κ.λ.π. Τά τοπία αύτά άποτελούν αύτοτελείς ένότητες µέσα στήν όλη διακόσµηση, Ενώ παραλληλα ύπάρχουν καί µικρά άνώνυµα τοπία πού άπασχολούν ρόµβους, έλλείφεις, 11111! κύκλους ή διαχωριστικές ταινίες, σχήµατα ένταγυένα σέ κάποια διακοσµητική σύνθεση. "Αντίθετα, στά Ζαγοροχώρια ύπάρχει μόνο τό άποσπασυα- τικό φανταστικό τοπίο, συνήθως λίγα δέντρα, ένα κάστρο, ένα σπίτι, σέ µιά τυπική άπόδοση βασισµένη κατά κανόνα σέ τρείς όριζόντιες χρωµατικές ζώνες πού περιβάλλονται άπό πλαισίωση στά σχήµατα πού άναφέραµε.'Υφίσταται σάν ένα τµήµα συνόλου' δέ λει- τουργεί µόνο του. Θυµίζει τά φανταστικά τοπία τών εύρωπαύκών διακοσμητικών πιάτων, καί ίσως δέν είναι άσχετα μ'αύτά. Ψόιάνθοδοχείο, τόσο συνηθισµένο θέµα τής λαϊκής µας τέχνης, ένώ στή ζωγραφική τού Πηλίου, τής Σιάτιστας καί τής Καστοριάς ε"ιτε άκουμπάει σχεδόν στήν κάτω πλευρά τού πλαίσιου είτε στηρίζεται σέ κάποιο βαρύ έπιπλο, στά Ζαγοροχώρια στέκεταυ μετέ- ωρο ή άκουμπάει σέ κάποιο άνάλαφρο φυτικό διακοσµητικό θέμα."Οπως στό τοπίο, έτσι …… -/ι , … ι ο . .-.--΄'/ΐ/ . και στο άνθοδοχειο-στά-άσττΞά΄Ξάι…ήριας;ικα…κέντρα…ή…όργάνωση της διακοσµηµύή3ςέπι- , , , , … … , /……,..….….…, ανειας είναι περισσότερο λογική, χωρις αύτό να της άφαιρει τη φρεσκάδα της. 'Αντι- Ψ , ΄΄, ………-…-…-΄…………,,...... θετα, στά Ζαγοροχώρια ή όλη σύνθεση;κών μοτίβων πηγάζει άπό μιάν ά-λογική'αίσθηση. ν΄- …. T6 διακοσµητικό θέµα λειτουργεί περισσότερο σάν είκαστική άξία παρά σάν παράσταση. 'Επίσης άπουσιάζουν οί χαριτωµένες καί εύλύγιστες πλαισιώσεις µέ τό παιχνίδ ι τών κοιλόκυρτων γραμµών πού δίνουν κίνηση καί έλαφράδα. Τά πλαίσια τών χιονιαδιτών εί- ναι τετράγωνα, κύκλοι, έλλείΦεις καί ρόµβοι' σπανιότερα αύτοί. Μιά κάποια πρόθεση κοµψότητας φανερώνουν τά ζωγραφιστά πάνινα παραπετάσματα, τραβηγµένα γύρω άπό τήν πλαισίωση, πού τά συγκρατούν κορδόνια µέ φούντες στήν άκρη, θέµα πού τό συναντούμε καί σέ άλλες βαλκανικές χώρες. Κι έδώ ή άπόδοση έχει κάποια βαρύτητα, πιό φανερή μάλιστα έπειδή µαντεύεται ή προσπάθεια χάρης. 'Ο χειροτέχνης ζωγράφος, πού έρχεται άπό τό όρεινό-κΞΞ!ρπροφικό χωριό του, δίνει τή δική του αίσθηση στό ξενόφερτο δια- κοσμητικό;θέμα. Καί πρέπει νά παραδεχτούμε πώς ή άντινομία αύτή δέν είναι στερηµέ- νηΧάπό"κάποια γοητεία. Είναι άξιοσηµείωτο πώς νωρίτερα, κατά τά τέλη τού 1Βου καί Ώ Ώ & ! Κ & |…" "…η ."')' ?-΄………ι… .- : J“ J - ,. η." , , Ε.] |. ' .κ.?. ; …. Με . . ςΑ . … Με"… ': Υ.". "& .::: … ."… ~; = … ; "'" ετ". :… … … η. . ,. … . ," . . . =… Ο ι & ο… … "π…- Δ. .'-…';".-'. .» ("…'-ε ε'." τ….='.…:τ….τ.'… |: .. …' "33.14. : "τα? .… ξ)" …. η, ,. ,…….* .. . . ο '. '-…'.,,'.|ξξ '';΄'ν- ? !...…" ΓΑ.4… ΄.!΄ … … . ! ο & ι &; "να: - Afr …"- .=."'ωΞΛ λ »? και…ττ.=…:;, ; > 1… :… … .… . :; - 3… . , !. ν & & Ο "Να …. (ότε, …να: ;;… ||| . .,-κ …κ.,.',.:µ &; 4.& Ε!... &. .4, ,,,. . ,€ …,: 33 ??"? 4 … ι . , «».-τ … .… ». ,η, '… . .. .… ... . : , , … . ο "Β.." €!!! "14332 Μπι …>ά'- .ι : . J ".! . …. Για")? Η ?!" .; J. Υ J , " ζ';')'ι'. …χ - 20 τίς άρχές τού 19ου αίώνα χιονιαδίτες ζωγράφοι, καί κυρίως δ Μιχαήλ Μιχάλη έπιχει- ρούν µπαρόκ πλαισιώσεις σέ έπιγραφές έκκλησιών, όπως στόν "Αγιο "Αχίλλειο Πεντάλο- φου 1774, στό μοναστήρι τών Σταγιάδων 1780. 'Αργότερπ ό ίδιος στήν 'Αγία Τριάδα Bu- 306,1802, άποδυναμώνει τή μπαρόκ πλαισίωση τής έπιγραφής περιβάλλοντός τήν µέ μιά σκουροκόκκινη παραλληλόγραµµη έπιπλαισίωση. 'Αργότερα & Ζήκος Μιχαήλ έπιχειρεί µπα- ρόκ πλαισίωση έπιγραφών στόν "Αγιο Γεώργιο Μεταξοχωριού, 1843, καί στήν 'Αγία Παρα- σκευή τού ίδιου χωριού, 1852, άλλά μέ βιαστικές μονόχρωμες πινελιές. 'Η προσωπογραφία έχει κάποια θέση στήν έλληνική λαϊκή τέχνη, κυρίως μέ τούς κτήτορες έκκλησιών. Στήν κοσµική λαϊκή ζωγραφική σπάνια έχουμε άπ'εύθείας προσωπο- γραφίες. 'Από δεύτερο χέρι είναι οί μορφές τού Ρήγα καί τού Σουλτάνου στή σύνθεση τού Παναγιώτη Ζωγράφου "Πτόις τής Κωνσταντινουπόλεως"-1836- καί τού ίδιου τά πορ- τραίτα τού τσάρου Νικόλαου, τής αύτοκράτειρας Βικτωρίας καί τού βασιλειά τής Γαλ- λίας Φίλιππου στή σύνθεση "'Η δικαία άπόφασις τού Θεού διά τήν άπελευθέρωσιν τής 'Ελλάδος"-1836- ένώ στήν ίδια σύνθεση οί προσωπογραφίες τού "Όθωνα καί τής 'Αμαλίας θά πρέπει νά έγιναν άπό τό φυσικό. 'Επίσης άπό δεύτερο χέρι είναι ή σκηνή τών γάµων τού Ναπολέοντα στό σπίτι τού Ράδου στό Τσεπέλοβο, μέσα 19ου αίώνα, άπό τόν Κωσταν- τίνο Παπακώστα35Τό ίδιο ίσχύει γιά τίς μορφές τού Ρήγα καί τού "Υψηλάντη άπό τόν Θανάση Παγώνη -Δράκια 1870-στό πατρικό του σπίτι.'Αντίθετα, οί προσωπογραφίες πού στολίζουν τό σπίτι τού Κανατσούλη -Σιάτιστα 1811- είναι όπωσδήποτε άπό τό φυσικά, είναι πειστικές καί φανερώνουν άξιόλογη δεξιότητα. 'Η προσωπογραφία, άπό τά έργα τουλάχιστο πού μάς είναι προσιτά σήμερα, άρχίζει νά καλλιεργείται άπό τούς χιονιαδίτες ζωγράφους γύρω στά 1900, μέ μοναδική έξαίρεση τό νεομάρτυρα "Αγιο Γεώργιο άπό τό Μάχαήλ Ζήκο στά 1838, πού όμως άποτελεί είδική περίπτωση. Είναι συνολικά τέσσερες καί άνήκουν στούς συνεργαζόµενους άδελφούς ζω- γράφους Χριστόδουλο καί Θωμά Ζωγράφο, Μαρινάδες. Πρόκειται γιά πολύ άξιόλογα έργα πού είναι χαρακτηριστικά τής στροφής τής χιονιαδίτικης ζωγραφικής πρός ύφος περισ- σότερο λόγιο, όπως συμβαίνει, τήν ίδιαν έποχή καί σέ προσωπογραφίες χειτοτεχνών ζω- γράφων άπό άλλες περιοχές, όπως τού ήρωα τής πηλιορείτικης έπανάστασης τού 1878 Νι- κόλαου Γαντζόπουλου, πού βρίσκεται στά γραφεία τής Κοινότητας Μακρινίτσας, έργο ά- γνωστου πηλιορείτη ζωγράφου, πιθανότατα τού Νικόλαου Κ. 'Ανακασιώτη, καθώς καί τού Οίκονόµου άπό τά "Αμπελάκια Κισσάβου, ίδιοκτησίας τής οίκογένειας Παπαχρόνη. Οί δύο προσωπογραφίες τού Χριστόδουλου 'Αν. Ζωγράφου παριστάνουν δύο γεροντι- κά πρόσωπα, άντρικό καί γυναικείο, σέ προτομή καί, κατά τόν σημερινό ίδιοκτήτη τους, παριστάνουν τούς γονιούς τού ζωγράφου 'Αναστάσιο καί Χρύσω. Τό ότι οί δύο ζωγραφιές άποτελούν ζευγάρι άποδεικνύεται καί άπό τίς ίδιες άκριβώς διαστάσεις τους, 53 Χ 37 έκατ. τού µέτρου, τό όμοιόµορφο έλλειφοειδές καστανόχρωμο σχήμα µέσα στό δποίο εύ- ναι τοποθετημένες οί µορφές καί τό γαλάζιο χρώμα πού σκεπάζει τήν ύπόλοιπη έπΐφά- 21‘ νεια τού πίνακα. Καί τά δύο παριστάνονται]κατά πρόσωπο μέ μιάν έλαφρότατη στροφή -;όύΐάντρικού πρός τά δεξιά καί τού γυναικείου πρός τ άριστερά, ετσι "ωστε όπως θά είναι κρεμασμένα τό "ένα δίπλα στό άλλο, τά βλέματα νά συγκλίνουν καί νά δημιουργεί- ται ένα δέσιμο οίκειότητας άνάµεσα στίς δυό ζωγραφιές. Τό ίδιο έλλειφοειδές σχήμα περιβάλλει καί τίς δυό, άνεξάρτητες μεταξύ των, προσωπογραφίες τού άλλου άδελφού, τού Θωμά Ζωγράφου. Είναι στίς ίδιες περίπου δια- στάσεις µέ τά έργα τού Χριστόδουλου, 55 Χ 45 ή προσωπογραφία τής Στασινής Παπακώ- στα καί 59 Χ 49 τού Γιαννούλη Παπαχρήστου. 'Βδώ οί μορφές είναι έντελώς κατά πρό- σωπο καί τά δύο χρώματα τού φοντου είναι διαφορετικά. Αύτή ή δργάνωση τής ζωγραφι- σμένης έπιφάνειας µέ μιάν έλλειψη πού έγγράφεται μέσα σέ παραλληλόγραμµο δέν είναι άγνωστη στήν έλληνική παράδοση. Χαρακτηριστικά παραδείγµατα τά έργα " Τό προπατορι- κόν άμάρτημα" καί " 'Η έξωσις άπό τόν Παράδεισο" τού Γ. Καστροφύλακα στόν "Αγιο Μη- νά τού 'Ηρακλείου, µέσα 18ου αί., τό σχέδιο "Ρ. Φεραίος" τού Νικ. Μοσχοβάκη, µέσα 19ου αί., καί πολλά χαρακτικά όπως ή "Παναγία Θεοτόκος ΄Ελεούσα" τού ίερομόναχου Γαβριήλ άπό τή Σκόπελο, 1819, καί "Τών 'Αγίων Πάντων 6 Θειότατος Χορός" τού Παναγι- ώτου Μυτιληναίου, 1858, καθώς καί μία άνώνυμη παραλλαγή τής χαλκογραφίας αύτής, πού βρίσκεται στήν 'Εθνική ΠινακοθήκηΞ%'Ωστόσο µεγάλη διάδοση παίρνει άπό τά μισά τού 19ου αίώνα μέ τίς πλαισιώσεις σέ χαρτόνι φωτογραφικών πορτραίτων, πού έρχονται έτοι- µες άπό τή δυτική Εύρώπη /οί περισσότερες έχουν σήματα παριζιάνικων Οίκων/. 'H σύγκριση μέ άγιογραφικά έργα τών δυό αύτών ζωγράφων πού έκαναν τά πορτραίτα δείχνει πώς ή άπ'εύθείας έπαφή μέ τό ζωντανό πρότυπο τούς δδηγεί σέ μιά πιό ρεαλι- Ξ στική άπόδοση. Τό χρώµα έχει χάσει τή γλυκερότητα τών άγιογραφιών τους…καί γίνετα)/ & |!/"κ ζ αύστηρότερο, άποδίδονται µέ έπιμέλεια οί ρυτίδες τού προσώπου, οί τένοντες τού λαι- μού, οί λεπτομέρειες τής φορεσιάς. Χαρακτηριστική τής λόγιας έπίδρασης είναι καί ή προσπάθεια φυχογραφίας μέ τά σφιχτά χείλια τής Χρύσως Ζωγράφου, , ή κουρασµένη ξ". φραση τού "Αναστάσιου Ζωγράφου, τό ύφος αύτοπεποίθησης τού Γιαννούλη Παπαχρήστου καί ή συγκρατημένη αύταρέσκεια τής Στασινής Παπακώστα. Οί δύο&χιονιαδίτες προσωπο- γράφοι δέ φαίνεται νά άγνοούν τελείως τό έργο τών ζωγράφων τής 'Αθήνας. Σαφείς λόγιες έπιδράσεις έχει καί 6 'Αναστάσιος Μιχαήλ Ζωγράφος πού στά 1902 τοιχογραφεί τό πρόστωο τής έκκλησίας "Κοίµηση τής Θεοτόκου" στό χωριό Πάδες.'Η θυσία τού 'Ισαάκ άπό τόν πατέρα του, ή "πλάσις" τού ΄Αδάμ καί τής Εύας, τό προπατορικό &- µάρτηηµα, ή έξωση άπό τόν Παράδεισο καί οί συνέπειές της διαδραµατίζονται σέ λιτά τοπία τρισδιάστατα, τά γυμνά κορμιά έχουν ξεφύγει άπό τήν παραδοσιακή σχηματοποίηση, οί πτυχώσεις τών φορεμάτων είναι μαλακές καί πέφτουν µέ φυσικότητα, 6 ούρανός πίσω άπό τόν 'Αβραάµ μέ τά θυσανωτά ώχροκόκκινα σύννεφα έχει δραματικότητα. 'Η άπόσταση άπό τή μικρη φορητή-είκόναχτού '-ΑγΞουΛςεωργίου "δίάΧχηρός Κώστα άπό χωρίον χιονίάδες 1744"/ίΧ πού/βρίσκεται στήν κεντρική έκκλησία τής Βούρμπιανης "ως «. Ψ€ κ & ο » κ κ » γ . ( 1 ι κ & . γ (' ς . « . & .. . J ', « « κ , & « [ & ,. ξ » | ο . + » & « & (» …. ! Α Ι .., | . σ 1 … κ ι « … …. …. | | : .… … & » … & & " . ι. « . \ … Από Με] ικα… όλ€44…'., … 2044 οι"… θέα… ΄ έλη/4244 «| Ερευνας"… |ιΜά?" "αλλά κι…" α' πως… αν; ΐΜέ47%.6ά΄ λιμοε|α…….µλ…φ…ιµ…Μω …'βώίμ'Μ-… …,τγ,, Η… Μα µανιακό |Μνβσ,τα &: ΜΜΜ… χύνω: αλλά… δν & όηνΜγσ με … Μα. αν… ί.'μα|ε.+,% . .- ό??? τον Μθι/ΉΜ| της; (σάµ[1σπ:-/κ€ζ ΐ')όόω%ι&|…, … "ιδια. Ώ…η' τα» ψά1αΛ΄αιωη )…Λα…δ σε: &… ωιΜΜ,η…. & έπη);- γελάνε; .", ναό,, φα Με!!! ζει, μ,! 4Μ …ή… 'να), έν "ψητό …… η… να Λαό."- /,ς".,,"|Ι&'ώο|ω| Λ4ΜΨ(4 ξ)α|).'…((.ο.' σψψ,σν…΄ ίω Μ εξήλθαν/΄ "α΄ 7ψάσι]αν||,!!σΏ…΄ώνΜ WOW!” από. ωίωέα &… µου"; επών Μ΄"α)ωμα… ο… κ………ύ (σέ σεξ.-|3… ,. , π4ψ(Υ'Μ ΜΓΜ9/ψ4Μ mar-26301: και Δ.- α΄ωισ9ι6 όΡνιυσ'ιη οι", &…Μ%ά'ά14οσΜΠη - … . " ' » ' -΄ r. r ν - Μπι» καθά και το 800 αν" mo npuwrtfirvm czqocmw.z«‘| χανω-,… … "…στη/…… /νιεΑψι…'). "' , = . υ « … .. ' Ψ .! . κ , « - κ …. :. & 1 & & κ & 1 η .… « - …. ι. ' . & ,… ) «. κ ο ι & κ κ Κ . . ς « … , … ο . κ … κ : « ν . κ & ι . ς & κ & & « & …. ι … ι ( «, χ I .. € ? . - Χ « .. . -κ 22 w‘1ouxoypawCagxiofi. Αναστάσιου Μ. Ζωγράφου στίς Πάδες καί τίς προσωπογραφίες τού Θω- μά καί τού Χριστόδουλου Ζωγράφου είναι ένδεικίί;ή/ τής πορειας…της χιονιαδίτικης ΄ζωχςάδδίύς. Ξεκινάει άπό ένα καθαρά λαϊκό ύφος μέ έντονες βυζαντινές άναμνήσεις, περνάει βαθμιαία στό "βυζαντινοαναγεννιασιακό", όπως τό χαρακτήρισε νεώτερος χιονια- δίτης ζωγράφος, πιό σωστά σέ ένα κράμα νεορωσικών καί δυτικοευρωπαίκών έπιδράσεων μέ παραδοσιακά στοιχεία γιά νά καταλήξει σέ μιά προσπάθεια "λογιωσύνης" πού κρα- τάει, όμως, άρκετή δροσιά καί άλήθεια. Παράλληλη είναι ή πορεία δλόκληρης τής έλλη- νικής άνεπίσηυης ζωγραφικής. ΤΕΣΣΒΡΞ ΧΑΡΑΚΤΗΡΙΣΤΙ… ΠΕΡΙΠΤΩΣΠΣ 'Η, άλλοτε παροδική καί άλλοτε μόνιμη, διασπορά τών χιονιαδιτών ζωγράφων σέ μεγάλη έκταση τού Ελληνικού χώρου είναι έπόμενο νά έπέδρασε τόσο στό ζωγραφικό|τους ύφος όσο…καί στά έματά τους.'Ούως σημειώσαμε, τό μικρό όρεινό χωριό τους άποτελού- σε τό δρµητήριο άπό τό όποίο, ύστερα άπό µιά περίοδο μαθητείας, ξεκινούσαν γιά τήν άσκηση τής τέχνης τους. Τό πολιτιστικό κλίμα τής περιοχής όπου έργάζονται, τά ζε- στά έθνικοκοινωνικά προβλήµατα, ή θέση καί ή ίδεολογία τής πελατείας διαμορφώνουν τήν τέχνη τους. Θά σταματήσουμε σέ τρία χαρακτηριστικά έργα χιονιαδιτ ων ζω"ζάφωγ. στόν ""Αγιο Γεώργιο έξ 'Ιωαννίνων" τού.Ε;ι;ςέου Ζήκοά-1838-, στούς "Γάµους τού Na- πολέοντα" τού 'Αναστ. Παπακώστα -γύρω στά 184σ-50- στό "Τοπίο τού Θεσσαλικού κάμ- που" τού 'Αθαν. Παγώνη -περίπου 1870- καί σέ ένα σχέδιο. Στά 1838 έχει συντελεσθεί ή δημιουργία ένός μικρού έλληνικού Κράτους. 'Ωστόσο ή Θεσσαλία, ή "Ηπειρος, ή Μακεδονία, ή Θράκη καί πολλά νησιά μένουν άκόμα κάτω άπό τήν τουρκική κατοχή. Βρισκόμαστε στά Γιάννινα, τήν πρωτεύουσα τής 'Ηπείρου. Πάνε 16 χρόνια άπό τό θάνατο τού 'Αλή Πασά, τού -έστω καί άπό πολιτική σκοπιμότητα- ά- νεξίθρησκου. Τώρα πού ύπάρχει έλληνικό Κράτος οί Τούρκοι έπιχειρούν νά έκτουρκί- σουν όλους τούς ύπηκόους των γιά νά μήν ύπάρχουν έλληνικές διεκδικήσεις στά έδάφη πού κατέχουν. 'Η παλιά πληγή τού ήπειρώτικου έλληνισμού, 6 έξισλαμισμός, παρουσιά- ζει συμπτώµατα ξαναζωντανέματος. 'Αποδίδει ή δοκιμασμένη µέθοδος τών τυράνων, 6 συνδιασμός πιέσεων καί παροχών." Τό θρησκευτικόν καί έθνικόν αίσθημα λίαν άσθενώς συνεκράτουν τούς χριστιανούς είς τάς πατρίους πεποιθήσεις, καί αί έξωμόσεις έγένον- το σωρηδόν. Είς τούτο δέ, τά μέγιστα συνέτεινεν καί ή μεγάλη άμάθεια κλήρου καί λα- ού, ή γενική έλεεινή οίκονομική κατάστασις τών χριστιανών καί ή πολλαπλώς ύλική άνακούφισις τών έξωμούντων". "Οσο κι άν προσπαθούν όρισμένοι ίστορικοί νά ώραιοποι- ήσουν κάπως τό φαινόμενο μέ όσα γράφουν περί "κρυπτοχριστιανών" κ.λ.π. -άσφαλώς θά 6πήρξαν καί τέτοιες περιπτώσεις- κανόνας είναι 6 έξωμότης νά γίνεται σκληρό όργανο τού κατακτητή. "Επρεπε νά μεθοδευθεί μιά άποτελεσματική άντίδραση στόν έξισλαμισμό. "ΟπωςίΈάθε άντίδραση στήν 'Εξουσία, ΐΧάίΞέΙΙ καί έδώ , δημιουργεί τό μαρτυρολόγιο. ΄Γάλ 'Η έξαρση τής θυσίας τών νεομαΩτύρων, ή άγιοποίησή τους έπιδρούν εύνοίκά στόν περι- … . « & « κ - | | | | | | ζ| ( I y . ! . π « . 4. Ρ . … . , , I νι . » . . « . . . « ι κ κ & | . I ί . & . . « . κ . κ . & ,. | & « . « & . …. & . » | | ; ' … .. , - ι. « ) « & ! & ( « ' 1 . " .. “fort/{1197 ΓΜγωυ 7ψλΜΜ… σε; απατά/24% ωΧ0βά€/Ψ …' εµενα.»? θαλάμι? ; ών… Για" ρ./ϊι'+΄ & …] [ψάξω/9 .! … |???. [ω΄ δεν… Πόε/΄΄? ω-ίυ,…' ΛΜαΜ… 7) -µνιΐεςΜεο θωυΦόνο Μ ΜΜ%ξΜ Η"? …" Μηνά; Μπητ»; | ω ω.Μ,ι… … ?Θγ……Γ … Ρ…): "… ……Νι|Μ αΜΧΟβΩΥΕΠΜ, …δα1%7Η… ' Μ#΄άΐ &! Μια Η"… ή" Whey“ Elm, mibga‘falr WMwa/Lavaf-W‘} ΜΜ€ϊΏ'Ήη%ς . ' ι . & & , … «, την ζ ' …; , ή… αν …; . …." …. π - …- … . ς ; « κ & ο . .. , ,, . « . - .. - . . …. « « .… Ι …' - : - . . . . . . & l .’ w . κ « , & & « « & . ΄. . ι . . . ; , , & ι. . ε ε … - « - :. . » (' ' ξ : & . ς . . & . . . . - χ …! - 7 ο : . « . . . . - . ] ι I‘ Υ " ' … ι « κ 1 ι χ χ …. . ι ! | . ι ι r .. » …. . … .. . τ (, » ι & . .. « « | . ! Η' Τ ;- …. « » ε 1 . « . . « ι. …. [| | .: ., ι | | 1 Εκ « ι | & ν' … & '- ( ι « « : χ » ι « « ! «. « & « ! | I « | Η . . « . . « « « .. µ . - | 5 γ | . … | .… « « - - - .… . : γ I a , ,. . ε . . . . .. ι τ …' Η ; ι α. ., . . ξ ν . . . , … ! ι… ι : . ι ., . » - € & … : | ., . . . . &! . « . . …. . ι ' | ] . . , , : . +. '. - ' " ι . , λ 1." ' =' 23 σµό τού έξισλαµισµού. Τό φαινόµενο είναι πανελλήνιο.'Βκτός άπό τόν Κοσμά τόν Αίτω- λό, 6 ί νεοµάρτυρες Κωνσταντίνος άπ΄τή "Υδρα, Νικόλαος 6 Χιοπολίτης, 'Απόστολος άπό τόν "Αγιο Λαυρέντιο τού πηλίου, Νικόλαος άπό τό Μέτσοβο, Γεδεών άπό τή Μακρινίτσα καί άλλοι γίνονται σύµβολα άντίστασης. Στίς 17 'Ιανουαρίου 1838 κρεμιέται στά Γιάν-- νινα ένας ταπεινός ίπποκόμος άπό τό Τσουρχλί, 6 Γεώργιος. 'Ο ζωγράφος Μαχαήλ Ζήκ:Έΐγ λίγες μέρες μετά τό θάνατό του, καί πρίν τόν άνακηρύξει ή 'Βκκλησία άγιο τόν ζωγρα- φίζει μέ φωτοστέφανο καί στό κάτω µέρος τής είκόνας γράφει τό πρώτο σύντομο Συναξάρι μέ τολµηρές έκφράσεις όπως " έ>όποίος καί κηρίτι τόν Χριστόν Θεόν άληθινόν,καί δι' αύτό καταδικάζετ43διά θάνατον". Αύτά μέσα στά τουρκοκρατούμενα Γιάννινα καί γιά πρόσωπο πού θανατώθηκε έπειδή άντέδρασε στήν τουρκική πολιτική τού έξισλαμισμοδ.'Η ζωγραφιά αύτή τού νεομάρτυρα Γεώργιου είναι μιά θαρραλέα πολιτική πράξη τόσο τού ζωγράφου όσο καί τού Χρύσανθου ΔαίνΞ πού τήν παράγγειλε. Πέρα άπό αύτό, τό έργο κα- τέχει σηµαντική θέση στήν ίστορία τής λαϊκής μας ζωγραφικής γιατί είσάγει τή φου- στανέλλα στή λαϊκή άγιογραφία. Βέβαια, 6 Μικαήκ Ζήκος δέν είναι 6 πρώτος πού περνά- ει τή φουστανέλλα στό χώρο τής ΧΙΧΙΙΧ!ΙΙΙΙζ έκκλησιαστικής ζωγραφικής. Προηγείται 6 παπά-Κωνσταντίνος άπό τό Φορτόσι τής 'Ηπείρου, πού στά 1788 ζωγραφίζει "στανικώς" τό λήσταρχο Διαμάντη Σπάτουλα µέσα στήν έκκλησία τής Κοίµησης τής Θεοτόκου στό χω- ριό 'Αλποχώρι τού Μπότσαρη; Τό έργο, όμως,αύτό έµεινε άγνωστο στό βάθος μιάς έκκλη- σίας σέ µικρό καί άπόμερο χωριό στή Δάκα Σούλι. *Αντίθετα, τό έργο τού χιονιαδίτη ζωγράφου γνωρίζει τεράστια διάδοση μέ χιλιάδες χαλκογραφικές καί ζωγραφικές έκανα- λήφεις. Καθιερώνεται όριστικέικαί ή ίσΐρική άνακρίβεια τής πρώτης ζωγραφιάς " 6 έξ 'Ιωαννίνων" ένώ όλοι οί νεομάρτυρες άναφέρονται μέ τόν τόπο καταγωγής τους καί όχι τού µαρτυρίου τους. Στήν είκόµα 6 "Αγιος παρουσιάζεται όρθιος μέ κάτασπρη φουστα- νέλλα καί κόκκινο φέσι. Τό φόντο είναι γαλαζοπράσινο καί διακόπτεται, στή µέση πε- ρίπου τού ύφους τής είκόνας, άπό µιάν όριζόντια ζώνη μέ σχηµατική παράσταση τών 'Ι- ΄ ωαννινων. " "ή"? &! NV") 0'""I¢2m'cq n" ”01°49“: "|…" & 0' Στό Τσεπέλοβο, στό σπίτι τού Ράδου πού σήμερα άνήκει στήν οίκογένεια Κέντρου, άνάµεσα σέ άλλα ζωγραφικά θέματα ύπάρχει καί µιά τοιχογραφία πού παριστάνει τούς γά- µους του|παπολέοντα, έργο τού χιονιαδίτη 'Αναστάσιου Παπακώστα-Μαρινά, γύρω στά 1840 μέ 1850. Κατέχει δεσπόζουσα θέση στήν όλη διακόσµηση. Τό θέµα προέρχεται σί- γουρα άπό χαρακτικό πρότυπο πού δέ βρέθηκε μέχρι σήμερα. 'Η σύνθεση είναι µέσα σέ ήµικύκλιο πού περιβάλλεται άπό τό συνηθισμένο στούς χιονιαδίτες μοτίβο τής τραβηχ- µένης μέ κορδόνια κουρτίνας καί πλαισιώνεται άπό πολύχρωμο σχηµατοποιηµένο ούράνιο τόξο. 'H χρήση αύτής τής πλαισίωσης, πού χρησιµοποιείται κυρίως στίς έκκλησίες γιά νά περιβάλλει τόν Παντοκράτωρα, φανερώνει μεγάλο θαυµασμό πρός τό Ναπολέοντα. Είναι γνωστό πώς πρίν άπό τήν 'Επανάσταση τού 1821 οί "Ελληνες καρτερούσαν τό Ναπολέοντα σάν έλευθερωτή, όσο αύτός έξέφραζε τό πνεύµα τής΄Γαλλικής 'Βπανάστασης. 'Ο Χριστό-- 24 φορος Περραιβός τυπώνει στήν Κέρκυρα -1798& " "Υμνο έγκωµιαστικό πρός τό Μποναπάρ- τε", 6 Κοραής ύποβάλλει 6πόµνημα πρός τό µεγάλο Κορσικανό καί ζητάει "τήν έλπιζοµέ- νη ύπ'αύτού άπελευθέρωσιν τής 'Ελλάδος". Στό Παρίσι, όπως σηµειώνει 6 téaacrfluvo11- Μ κή έταιρεία συνέστη, άδεία καί έµπνεύσει τού Ναπολέοντος, μονοµερή σκοπόν έχουσα τήν άπελευθέρωσιν τής 'Ελλάδος". 'Ο Κολοκοτρώνης άφηγείται πώς όταν οί Γάλλοι κατό- λαβαν τά 'Βπτάνησα "άπεφασίσαυεν νά ύπάγωυε είς τό Παρίσι διά νά εύρωµε τόν Βοναπάρ- τε". Μακρύς µπορεί νά γίνει 6 κατάλογος τών Ελληνικών έγεργειών καί έλπίδων µέ κέν- τρο τό Ναπολέοντα. 'Υπάρχουν, όμως, καί οί άνοιχτομάτηδες πού καταλαβαίνουν πόσο μάταιες καί άποπροσανατολιστικές είναι τέτοιες έλπίδες. 'Ο 'Ανώνυµος 'Ελληνας στήν "'Ελληνική Νοµαρχία" του βροντολαλεί :" Μήν είσθε, άδελφοί μου, τόσον εύκολόπιστοι.. ...΄Ιδετε καί τά τωρινά παραδείγµατα όπου ή πολυποίκιλος στροφή τής γαλλικής στά- σεως μάς παραστένει. 'Ο δυνάστης των µέ ταξίµατα μεγάλα καί µέ τοιαύτα µέσα άπόκτη- σεν όσα κατά τό παρόν έχει"Ξ 'H ζωγραφιά τού Τσεπέλοβου γίνεται 20 μέ.30 Χρόνια µετά τό θάνατο τού Ναπολέ- οντα. Πρίν πεθάνει είχε διαφεύσει τίς Ελπίδες πού καί 6 γαλλικός λαός καί άλλοι σκλαβωµένοι είχαν στηρίξει σ'αύτόν. ‘H 'Ελλάδα είχε, µέ δικές της έκατόµβεα, κερ- δίσει τήν έλευθερία της, µά όχι καί ή πατρίδα τού Ρόδου. Γιατί λοιπόν συναντούμε στό Τσεπέλοβο αύτή τήν καθυστερηµένη έκφραση λατρείας πρός τό Ναπολέοντα; 'Ο Κωνσταντίνος Ράδος γεννήθηκε στό Τσεπέλοβο στά 1875 καί έμαθε τά πρώτα ΥΡάµ- ματα στό περίφηµο σχολείο του. 'Από Εκεί συνέχισε στά Γιάννινα τίς σπουδές του, μά στά 1797 άναγκάζεται νά φύγει γιά τό Γαλάτσι τής Ρουμανίας έπειδή 6 παπούς του Βασ. Ράδος πιάστηκε καί σκοτώθηκε άπό τόν 'Αλή πασά, τού όποίου τήν τυρρανική διοίκηση κατέκρινε καί πολεµούσε. Στό Γαλάτσι συνέχισε τίς έλληνικές του σπουδές καί παράλ- ληλα µάθαινε ίταλικά καί γαλλικά. 'Από έκεί, μετά τό θάνατο τού πατέρα του, πηγαί- νει στήν Πίζα τής 'Ιταλίας κι έκεί άναμιγνύεται στό λαϊκό έπαναστατικό κίνηµα τών καρµπονάρων. Κατά τό Γαλλορωσικό πόλεµο άκολουθεί τίς δηµοκρατικές στρατιές τών Γάλλων. Είναι 6 πρώτος πού συνέλαβε τήν ίδέα μυστικής έπαναστατικής όργάνωσης γιά τήν άπελευθέρωση τής 'ΕλΧάδας καί τή ρίχνει στό Σκουφά πού "πρώτη φορά στή Μόσχα, στά 1812, κάποιο βράδυ σ'έναν κύκλο 'Ελλήνων, άκούει τόν Κωνσταντίνο Ρόδο ν΄ μιλά- ει γιά 600116» 6yfiva":"0 σπόρος γιά τή Φιλική 'Εταιρεία είχε πέσειΣΧΔραστήριο μέ- λος της καί 6 Ράδος. Μετά τήν κήρυξη τής 'Βπανάστασηα;άναλαμβάνει συµφιλιωτικές πρωτοβουλίες µεταξύ τών όπΦαρχηγών καί διορίζεται έπαρχος στήν "Ανδρο καί τήν Τρί- πολη. Μετά τήν άπελευθέρωση γίνεται προσωρινός Διοικητής Ναυπλίας καί δυό φορές φηφίζετςι πληρε ούσιος στή Συνέλευση τού "Αργους. Πώς λοιπ ν ένας δηµοκράτης σάν τό Ράδο ζωγραφίζει στό σπίτι του τή µορφή ένός άποστάτη τών δηµοκρατικών ίδεών, Δυστυχώς, ή γενική έκτροπή τού 'Αγώνα άπό τή Nat- κή δημοκρατική 10u κοίτη καί οί έξελίξεις τού νέου έλληνικού5Κράτους παρασύρουν καί 25 τό Ράδο, πού γίνεται άντισυνταγυατικός καί 0:16 τό θάνατο τού Καποδίστρια άναγκά- ζεται νά παραιτηθεί γιατί "Οί νέοι κυβερνήτες ήταν συνταγµατικών άρχών"ΈιΜέ τέτοια ίδεολογική έξάλιξη ήταν φυσικό νά µήν άπογοητευθεί άπό τό Ναπολέοντα, ιόν άνθρωπο πού θαύµαζε άπό τά νιάτα του. T6 έργο είναι άπό τά ώραιότερα δείγµατα τής λαϊκής ζωγραφικής τού 19ου αίώνα. Στίς έπάλληλες όµόκεντρες ήµικυκλικές ζώνες πού περιβάλλουν τό θέµα έναλλάσσονται, σέ διάφορους τόνους, τό ώχροκόκκινο καί τό γαλαζοπράσινο. Μέσα σέ ούδέτερο γκριζο- πράσινο φόντο προβάλλουν έντονα οί δύο μορφές τού Ναπολέοντα καί τής 'Ιωσηφίνας, στίς θάίες κυριαρχεί τό άσπρο τού φορέματος έκείνης καί τού πανελονιού έκείνου.Οί.΄ φιγούρες είναι σχετικά µικρές, πιάνουν τό 0106 περίπου τού ύφους τής έωγραφιά4 καί τό όγδοο τού πλάτους της. Δέν έχουμε έδώ τήν έξαρση τών κύριων προσώπων τής σύνθε- σης. Οί λαϊκοί μας ζωγράφοι, όταν τό έργο τους δέν έχει άλλα πρόσωπα ή στοιχεία γιά νά φανεί ή διαφορά κλίµακας άπό τούς ήρωες, τότε τούς έξαίρουν σχεδιάζοντά ς τους μεγάλους σχετικά µέ τίς διαστάσεις τού έργου, έτσι πού τά πόδια ν'άκουμπούν στήν κάτω πλαισίωση καί τό κεφάλι νά πλησιάζει τήν έπάνω. Κάποιαν άµηχανία προκάλεσε στό ζωγράφο ή ένταξη τού, άσφαλώς παραλληλόγραμµου, χαρακτικού πρότυπου στό ήμικυκλικό σχήµα τής άφίδας στό σπίτι τού Ράδου. Προσθέτει δεξιά καί άριστερά δυό έσαφή καί µονόχρωµα άρχιτεκτονικά μέλη, έτσι πού τό κύριο θέμα παραμένει σχεδόν τετράγωνο. 'Η έκτέλεση είναι έπιμελημένη καί μέ άξιόλογη χρωµατική εύα.σθησία. Τό κεφάλι τού Να- πολέοντα τονίζεται µέ τό μέγεθος: 6 λόγος κεφαλιού πρός σώµα δέν ξεπερνάει τό 1τ5. 'Ο 'Αθανάσιος Παγώνης στά 1870 περίπου διακοσµεί τό πατρικό του σπίτι στή Δρά- κια. Στό δωμάτιο ύποδοχής, τόν "καλόν όντά" ζωγραφίζει µπαρόκ διακοσμητικά, τίς προ- σωπογραφίες τού Ρήγα καί τού 'Υφηλάντη καί μερικά τοπία τού Θεσσαλικού κάµπου. Τό έργο καταστράφηκε άπό τούς σεισμούς τού 1955, όταν πιά τό σπίτι ήταν ίδιοκτησία Σα- ραβάνη, έκτός άπό µερικά τμήματα πού διασώθηκαν καί βρίσκονται στή συλλογή Μακρή στό Βόλο. Θά μάς άπασχολήσουν έδώ τά τοπία τού Θεσσαλικού κάµπου. Τόν ήξερε καλά 6 ζωγράφος τόν κάμπο αύτό γιατί κάθε καλοκαίρι, 0:16 τόν άλωνισµό τριγύριζε στά κάµπο- χώρια καί πουλούσε φορητές είκόνες πού τίς έτοίµαζε τό χειµώνα. "Οπως έγραφα παλιό- τερα περιγράφοντας τήν τοιχογραφία αύτή " 6 'Λθανάσιος Παγώνης είδε μέ κοφτερό μάτι τό καµπίσιο τοπίο. Τά χαμηλά σπίτια τών κολίγων μισοσκεπάζονται άπό τούς µαλακούς κυµατισµούς τού έδάφους. 'Η ταπεινότητά τους τονίζεται καί µέ τήν άντίθεση πρός τά ψηλά δέντρα καί τόν πύργο τού σσιφλικά, πού ύψώνεται άλαζονικός στήν άκρη τού χω- ριού". ‘0 ζωγράφος μας έκανε καί τίς τοιχογραφίες στό μοναστήρι τής Φανερωμένης στό χωριό Καλλιφώνι πού βρίσκεται στόν κάµπο τής ρδζ;Ωας. 0ΐι ΞΩ&κΘτππψύ€ς-αύ1ξς έχουν… .σχεδόν κατάΕτ;άφέί.άΞό.ζέό?ΈΈΈΞ΄όϊ;όόό;ί;έζ.έΐΐασίες στό καθολικό τού μοναστηριού. Είναι φυσικό νά έζησε κάµποσον καιρό έκεί καί νά συνέλαβε τό ύφος τού τοπίου ώστε νά µπορεί νά τό άποδώσει. 'Ο Κωνστ. Παπαδηµητρίου, µιλόντας γιά τόν παλιό Δήμο Καλ- λιφωνίου γράφει " κατά τό 1881 μόνον ή κατοικία τού μπέη/ τό Κονάκι/ διεκρίνετο από 26 001060 ώς λαµπρόν οίκοδόμηµα μετά τών έντός τού περιβόλου άποθηκών"ζ Οί µακρινές άλλά συγκεκριµμένες "πολιτείες τού θρύλου" 016 άρχοντικά τών βορει- οελλαδίτικων άρχοντικών κατά τό 18ο αίώνα, οί πιό κοντινές πολυτείες καί τά γνώριµα τοπία τού 19ου στό Πήλιο, οί φανταστικές διακοσµητικές µικροτοπιογραφίες τών σπιτιών τού Ζαγοριού έκφράζουν τό πολιτιστικό κλίµα κάθε τόπου καί Εποχής. 'ο 'Αθανάσιος Παγώνηςκκάνει τό τοπίο τού θεσσαλικού κάµπου γύρω στά 1870 όταν ή νέα πόλη τού Βό- λου µέ τή ζωηρή έμπορική καί βιοτεχνική της κίνηση δίνει τόν τόνο τής ζωής σέ όλη τήν περιοχή.*Ψή λαϊκή τέχνη τής περιοχής είχε γνωρίσει τή θαυµαστή άνθισή της µέ ένα πνεύµα αίσιόδοξης σρροφής πρός τό οίκείο καί τό καθηµερινό. Τό συγκεκριµμένο, τό άπτό, τό άπ'εύθείας γνώριµο άντικαθιστά τό μακρινό, τό άπό δεύτερο χέρι. Στά πρω- τοπόρα σχολεία τού Πηλίου έδώ καί δεκαετίες έχουν έδραιωθεί ή παρατήρηση καί τό πεί- 0000. '0 'Δθ. Παγώνης παρατηρεί καί καταγράφει, όχι βέβαια μέ τήν ψυχρή 00116 τού έπιστήμονα, καί περιγράφει χωρίς πρόθεση μετάδοσης γνώσεων.Τό έργο του δέν έχι μ6µ 000 άλήθεια' έχει ζωντάνια, κέφι, μέθεξη. Δέν καταγίνεται σέ λεπτοµερειακές περιγρα- φές. Τά σπίτια του άποδίδονται περιληπτικά, τά ζώα του είναι άπλές μονόχρωµες σκια- γραφίες, 16 δέντρα κρατούν μόνο τά κύρια χαρακτηριστικά τους. Βλέπειυτά θεσσαλικά τοπία µέ κάποια είρωνική διάθεση, άγαθή όπως καί καλωσυνάτη. Μόλο πού πολλά άπό 16 6100001116 του µέσα τά κληρονοµεί άπό τόν πατέρα του, πού ύπήρξε καί 6 δάσκαλός του στή ζωγραφική, δημιουργεί ένα άνανεωμένο ύφος. 'Δπό τάϊτοπιογραφικά έργα τού πατέρα του ώς τίς δικές του τοιχογραφίες μεσολαβούν κάπου σαράντα χρόνια."Ο,τι στίς πρώτες δεκαετίες τού 19ου αίώνα άρχισε νά σχηµατίζεται, στίς τελευταίες είναι πιά µορφοποι- ημένο καί σταθερό. Μέσα στό ρημαγμένο έργαστήριο τών M00106600 στούς Χιονιάδες βρέθηκε πρόσφατα, άνάµεσα σέ πολλά άλλα στοιχεία, καί ένα σχέδιο σέ χαρτί, διαστάσεων 33 X 44 έκ. µέ τήν παράσταση τής Υέννησης τής Θεοτόκου. Κάτω άπό άπανωτά στρώµατα µολυβοκόντυλου 8πάρχει λεπτόγραμµη χαλκογραφημένη σχεδίαση, άπόδειξη πώς ή σύνθεση άντιγράφονταν µηχανικά στίς ίδιες διαστάσεις γιά φορητές είκόνες. Τό σχέδιο δέν έχει φωτοσκιάσεις, φωτοστέφανα καί λεπτομέρειες σέ φορέµατα καί σκεύη.'Π*τεχνική τής έποχής νά γεμίζον- ται μέ χρώμα πρώτα οί μεγάλες σχετικά έπιφάνειες καί ύστερα νά ζωγραφίζονται οί λεπτο- μέρειες καί τά "φώτα", καθιστούσε άχρηστη, άν όχι άρνητική,τήν άρχική σχεδίαση λεπτο- µερειών καί φωτοσκιάσεων. Τό χρυσό τού φωτοστέφανου έμπαινε στήν τελευταία φάση τής έργασίας μέ φύλλο καθαρού χρυσού καί τό κυκλικό του περίγραμμα σχηµατίζονταν μέ τόν αάµηρό διαβήτη τό "1000600". Μέ βάση τό σχέδιο αύτό έγινε ή φορητή είκόνα " Γεννέ- σιον τής Θεοτόκου" , στίς ίδιες άκριβώς διαστάσεις καί μέ τήν έπιγραφή "1822 χιονιά- δες" πού βρίσκεται στό παρεκκλήσιο τού 'Αγ. Πανελεήµονα στή Βούρμπιανη. Είναι σχε- δόν σίγουρο πώς τό σχέδιο χρησιµοποιήθηκε όχι μόνο άπό 016 γενιά ζωγράφων. ‘0 χειρο- τεχνικός χαρακτήρας τής χιονιαδίτικης ζωγραφικής έπιτρέπει τή µηχανική άντιγραφή 27 τού ίδιου θέµατος άπό πολλούς ζωγράφους. Δέ μπορέσαμε 06 βρούµε άλλο άντίγραφο γιά νά φανεί 6 προσωπική συµβολή τού κάθε έκτελεστή στήν ποιότητα τού χρώματος, τή σχε- δίαση τών λεπτοµερειών, τή φωτοσκίαση καί τήν άπόδοση τού βάθους - τό σχέδιο προ- δίδει τρισδιάστατη 60161606. νΑλλωστε καί 6 σύνθεση χωρίζεται σέ τρία έπίπεδα βά- θους άντίστοιχα 06 τρείς, ίσόπαχες σχεδόν, έπάλληλες ζώνες τής έπιφάνειας. Πρώτο πλάνο - κάτω ζώνη: 6 σκηνή τού λουτρού τής μικρής Μαρίας. Δεύτερο πλάνο - µεσαία ζώνη: 6 άγία 'Αννα µισοξαπλωμένη, δίπλα της 6 'Ιωακείµ, τό τραπέζι καί δύο κοπέλες. Τρίτο πλάνο - έπάνω ζώνη: 6 010000100606 πολυτελής σκηνή καί τά κτίρια. 'Ο Διονύ- σιος έκ Φουρνά περιγράφει έτσι τή σύνθεση:" Σπίτια καί 6 άγία "Αννα κειμένη έπί κλίνης µέσα είς παπλώυατα, άκουμβίζουσα είς προσκεφάλαιον' καί δύο κορίτζια όπισ- θεν βαστάζουσιν αύτήν, καί έµπροσθεν της άλλο κορίτζι ριπίζον αύτήν μετά ριπιδίου' ΐαί άλλα πάλιν κορίτζια έβγαίνουν άπό πύλας βαστάζοντα φαγητά, καί άλλα πάλιν ύπο- κάτωθεν αύτής καθήµενα πλύνουσι τό παιδίον είς λεκάνην΄ καί άλλο πάλιν κουνεί τό κλινίδιον έν ώ έσφί τό παιδίον". Τό σχέδιο δέ συµφωνεί υέ τήν περιγραφή, κι άς έ- χουν οί Ηαρινάδες στό έργαστήρι τους τήν " 'Ερµηνεία" τού Διονύσιου, άντιγραμμένη 06 τό χέρι ένός άπ*αύτούς. Στήν περιγραφή δέν άναφέρεται 6 παρουσία τού 'Ιωακείµ, ένώ στό σχέδιο ύπάρχει. 'Δντίθετα, άπό τό σχέδιο λείπουν τά δυό κορίτσια πού κρα- τούν τήν "Αννα καθώς καί έκείνσ 06 τό "ριπίδιον". Τέλος, 6 Διονύσιος μιλάει μόνο γιά σπίτια ένώ στό σχέδιο ύπάρχει καί σκηνή κωνική. J EHIAOI‘OE Γιά νά µπορέσουμε νά σχηματίσουμε γενική είκόνα τής Ελληνικής καίκής ζωγραφι- κής είναι άπαραίτητο νά προηγηθούν έρευνες σέ όλα τά κέντρα της καί νά δημοσιευθούν οί σχετικές µελέτες, πού κι αύτές άργότερα µπορεί νά άναθεωρηθούν μέ βάση 16 γενική εόκόνα ή µεταγενέστερες αονογραφίες.'Βκείνο πού δέν πρέπει νά φοβόµαστε είναι 6 άπόρριΦη ή µερική άναθεώρηση, άπό µάς ή άπό άλλους, παλιότερων άπόφεών µας. Στήν 'Ελλάδα, όπου ψάχουµε στά τυφλά καί άβοήθητοι, τά ξεστρατίσματα είναι πιθανότερα άπό άλλες χώρες 06 συγκροτηµένη πολιτιστική δομή. Τώρα πού τελείωσε 6 μικρή αύτή έργασία βλέπω πώς σέ μερικές λεπτοµέρειες άπάρχει διαφορά μέ προηγούµενες θέσεις μου. Τό 0600 πού ζητώ άπό τόν άναγνώστη είναι νά µού εύχηθεί ν'άξιωθώ νά άναθεωρή- ow καί τή σημερινή έργασία. ΠΑΡΑΠΟΜΠΕΣ 1. Βικτωρία Νικήτα-Σκαρτάδου, ‘0 γλύπτης Μίλιος στόν τόπο του.'Ανάτυπο άπό τό πε- ριοδικό " 'Αρµολόι", '0κτώβριος-Δεκέμβριος 1977 2. Κίτσος 'A. Μακρής,Θεόφιλος."Βκδοση "ΜΒλληνες ζωγράφοι", έκδ. οίκου ΜΕΛΙΣΣΑ, 'Α- θήνα 1974, σελ. 440. | 3. Γεώργιος Παϊσιος, ίερεύς,'Δγιογραφία καί άγιογράφοι τών Χιονιάδων. 'Ιωάννινα 1962 28 4. 'Επιτελικόν Γραφείον 'Υπουργείου τών Στρατιωτικών, '0δοιπορικά 'Ηπείρου καί Θεσ- σαλίαςο'ΑΘήνα 1880, σελ. 103. 5. Οίκογενειάρχες ύποκείµενοι σέ φορολογία κατά τό τελευταίο τέταρτο τού 19ου αί. Δηµήτριος Μανδρίδης, Γιώργαινα Μανδρίδη, Ζήσης Τόλη, Νικόλαινα Τζουβάκα, Δηµή- τρης Ράπος, 'Οδυσσεύς Τζουβάκας, Θεόδωρος Σίµου, Ν. Παπαϊωάννου, 'Δναστάσιος Κ. λ.γΖώγράφος, Γεώργιος Φίλης, Νικόλαος Φίλης, Λάµπρος Φίλης, Ζήσης I. Μάτσος, 'Ιωάν- νης Μ. Μάτσος, 'Ιωάννης Ν. Μάτσος, Νικόλαος Δ. Βούρης, Δηµήτριος Βούρης, Νικόλα- ος Γ . Μάτος, 'Ιωάννης Γ. Βούρης, 'Δδάµος Δ. Βούρης, Δηµήτρης A. Βούρης, Γεώργι- ος A. Βούρης, Θανάσης Κ. Ντούλας, 'Δγγελής I. Φίλης, Δημήτριος Φίλης, Μιχαήλ Ζωγρά- φος, Θωμάς Ντούλας, Δημήτρης Πασχάλης, 'Δπόστολος Ντούλας, Γεώργης Πασχάλης, Νικό- λαινα Πασχάλη, Νικόλαος Δ. Διάτσης, Γρώργης Τζέφος, 'Απόστολος Τζέφος, Νικόλας Τζέ- φος, Κώστας Θανάση, Γεώργης Ν. Χρήστου, Δηµήτρης Ν. Χρήστου, Γρηγόριος Ν. Χρή- στου, Νικόλας M. Χρήστου, Δηµήτρης Χρήστου, 'Λναστάσιος Δ, Χρήστου, 'Απόστολος Μ. Ζωγράφος, Μιλτιάδης Κ. Ζωγράφος, Δηµήτρης Τόλη, 'Δριστοτέλης Τόλη, 'Απόστολος Θεοδοσίου, Κώστας Παπακώστας, Χριστόδουλος Παπακώστας, Διονύσιος Βύαγγέλου, Γε- ώργιος Βλάχος, Δημήτρης Σακούλης, Κώστας Θεολόγης, Δηµήτριος Ν. Πατσίου, Νικόλας Ν. Παπακώστας, Ιωάννης Παίσίου, Κώστας Κυρζίδης, Χριστόδουλος Κυρζίδης, Μήτσαι- να Καραγιάννη, Κώσταινα Καραγιάννη, Χριστόδουλος Τόλη, Σταύρος 0ίκονόμου, 'Αλέ- ξιος Δέντζος, Εύάγγελος 'Ιωάννου, 'Αρσένιος Χριστοδούλου, Γεώργιος ’A. Λέντζος, Γεώργιος Θανάση, Κώστας Τόλη, Δηµήτρης Π. Νόνος, Τόλης Καραγιάννης, Δημήτριος 'Βξάρχου, 'Ιωάννης Γ. Σκούρτης, Χαράλαµπος Γ. Σκούρτης, Γεώργιος ’A. Δημητριά- δης, Δέσπω Χρήστου, Μάνθος Νόνος, Βύθύυιος 'Δργύρη, Γεώργιος Κώτας, Ξενοφών Δι- δασκάλου,Θεολόγος 'Αργύρη,Κώστας Τσόλας, Γεώργιος Τσόλας, Τόλης Τζέφος, Χρήστος Γ. Κορµάζος. 6. Κοσµά Θεσπρωτού- ζΔθανασίου Ψαλίδα= Γεωγραφία ζΑλβανίας καί 'Ηπείρου. "Εκδοση Β.ΗτΜ. 'Ιωάννινα 1964, χάρτης έκτός κειμένου. 7. όπου παραπάνω, σελ 9 8. Κοσμά Θεσπ ωτού σελ. 22α καί 22β χειρογράφου του. |… Ψ%"ΈΨλ' * γ…Θ. Περιοδικό "'Λρµολόι" Δεκέµβριος 1976 σελ. 28-30 Λίο. " " " 1976 σελ. 9 \n}+. 'Αποστόλου Βακαλοπούλουι 'Ιστορία τού Νέου 'Ελληνισµού. Β΄Τουρκοκρατία 1453- …1669. Θεσσαλονίκη 1964, σελ. 311 CH12° Γεωργίου Παϊσίου, ίερέως=Τά σχολεία τών Χιονιάδων έπί Τουρκοκρατίας, 'Ιωάννι- να 1966, σελ. 7 . \uk13. 'Ιωάννου Λαµπρίδου: Περί τών έν 'Ηπείρφ 'Αγαθοεργηυάτων. 1880. σελ. 19? €;14. 'Ανήκει στόν κ. 'Αντώνιο Γεράση, Γοργοπόταμο. /παλιά Τούρνοβο| Ω?4. Εύριπίδου Σούρλαι 'Η 'Αγιογραφική Σχολή τών'Χιονιάδων, 'Βπαρχίας Κονίτσης. Περ. & 29 "'Ηπειρωτική 'Βστία" 'Οκτώβριος 1954, τεύχος 30, σελ. 929-933 1όΡ Γεωργίου Παϊσίου, ίερέως,'Αγιογραφία καί άγιογράφοι τών Χιονιάδων. 'Ιωάννινα, 1962, σελ. 8 1?. όπου παραπάνω, σελ. 20 14. Μαγνητοφωνηµένη συνέντευξη μέ τόν τελευταίο χιονιαδίτη ζωγράφο Θωμά Χρήστου, Αύγουστος 1978. 'Αρχείο Κ.Α.Μακρή. . ΞΏΟ. Ευριπίδου Σούρλα, όπου παραπάνω, σελ. 923. … απαντάς MM... Μ., . , . ει. Χριστ. Περραιβού, Απαντά. Πρόλογος Νίκου Βέη, Επιμέλεια - σχολια Μ.Μ. Παπαϊω- άννου. 'Αθήνα 1956, σελ. 83 23. Κίτσου 'Α. Μακρή, 'Η λαϊκή τέχνη τού Πηλίου. 'Αθήνα 1976, σελ. 209 24? Μαγνητοφωνηµένη συνέντευξη µέ τόν τελευταίο χιονιαδίτη ζωγράφο Θωμά Χρήστου, Αύγουστος 1978. 'Αρχείο Κ.Α.Μακρή. 25. Κίτσου 'Α. Μακρή, Οί "φυλές" τών Χιονιάδων καί ή ήπειρώτικη χειροτεχνική ζωγρα- φική;'Εφηµ. T0 ΒΗΜΑ, 15 Μαίου 1977. 'Αναδημοσίευση στό περ. 'Αρµολόα do. 4-5 Αύγουστος - Σεπτέµβριος 1977 28. Φρειδ. "Ένγκελς, 'Η καταγωγή τής οίκογένειας, τής άτοµικής ίδιοκτησίας καί τού ΞΕΞΞΞΒΞ' "… 1966, σελ. 100, 103, κ. &. 2ξ. Κίτσου 'Α. Μακρή, Γλυκειά ζωή στή Γκοντοβάσδα, έφηυ. T0 ΒΗΜΑ, 28 ίουνίου 1970 24, Δηµ. Μακρή, 'Ηπειρώτες άγιογράφοι, περ. "Μακεδονική Ζωή", τεύχος 93, 1974.σελ.52 28, Δημ. Μακρή, Δύο θαυμάσια έκκλησιαστικά µνηµεία τής Κλεισούρας. Περ. "Μακεδονική Ζωή", τεύχος 138, σελ. 31 «Ft Δημ. Κ. 'Αγραφιώτη, 'Ο χιονιαδίτης άγιογράφος Μιχαήλ Ζήκος καί ή συντροφιά του στό Μεταξοχώρι 'Αγιάς. Περ. "'Ηπειρωτική 'Βστία" τεύχος 303-304, 'Ιούλιος- Αύ- γουστος 1977, σελ. 507-521 ης». Κατάλογος χιονιαδιτών ζωγράφων μέ μία ένδεικτική χρονολογία. Κώνστας Θεοδόσι,1747 - Κωνσταντίνος,1760 - Κωνσταντίνος Μιχαήλ,1764 - 'Ιωάννης 'Αθανασίου,1793 - 'Αναστάανιος 'Αναγνώστη,1793, Παγώνης Κωσταντή,1801 - Μιχαήλ Κωνσταντίνου,1802 - ΜιχαήΧ 'Ιωάννου,1805,-Γεώργιος ΜιχαήΧ,1812 - Γεώργιος,1813- ………΄/ Ζήκος,1822 - Γεώργιος Ζήκος, 1824 -Γιώργις δάσκαλος Μιχαήλ,1824 - Ζήκος Ζωγρά- φος,- Ζήκος Γεωργίου, ,1828 - 'Ιωάννης Πασχάλης - Νικόλαος ΠασχάλΠζγ1838 - Ματθαί- ος Γεωργίου, 1838 -Χριστόδουλος Γ.Δ.,1846 -Κωνσταντίνος Γεωργίου,1846 - Ιωάννης Ζήκου,1857 -Νικόλαος Γεωργίου,1847 - Μιχαήλ Ζήκος,1852 -Γεώργιος Κ.,1857 -Μιλ- τιάδης Δ.Ε.,1857 -'Αναστάσιος Κ. Παπακώστας,1856 - Νικόλαος Γ. Πασχάλης, 1861 - Λιάτσης,1863 - Μιχαήλ Κωνστ. Ζωγράφος, 1867 -Μιχαήλ Καραγιαννίδης, 1869 - 'Ανω- στάσιος Μιχ. Ζωγράφος, 1863 - 'Απόστολος Ματθ. Ζωγράφος,1872 - 'Αθανάσιος Κωνστ. Ζωγράφος, 1870 - Κωνσταντίνος Κωνστ. Ζωγράφος,- Δηµήτριος Νικ. Πασχάληα,1877 - Ματθαίος Γεωργίου,1878 -"Αναστάσιος Κ. Ζωγόάφος, 1878 - 'Αδάω Βούρης,τ885 - Ζή- % Η… 30… κι. & 46. 4% 30 σης Δηµ. Βούρης,1885 - 'Αναστάσιος Μ. 2ωγράφος,1872 -Παντελής Π. Ζωγράδος,1872 - Στέφανος Μ..Ζωγράφος,1871 - 'Αναστάσιος Κωνσταντίνου, 1882 - Χριστόδουλος 'Αναστ. Ζωγράφος,1885 - 'Αθανάσιος Παγώνης; 1885 -Παύλος ’I. Γιοδατόπουλσς- Σωκράτης Μ. Ζωγράφος,1875 -'Αλέξιος Μ.Κ., 1878 -Κωνσταντίνος 'Αποστ. Ζωγράφος, 1892, Νικόλαος I. Παπακώστας,1906 - Πολύκαρπος 'Αν. Ζωγράφος,1895 - Βασίλειος 'Αγγ. Φίλης,191Ο - απατά…" Χρ. Σχούρτης,19το -Θωμάς '… Ζωγράφος 1923 - Σωκράτης Χιονιαδίτης,1926 - Γεώργιος Η. "Εξαρχος,1932 - ΘωμΞς Βύαγγ. Χρήστου, 1966 - 'Αθανάσιος Διάτσης,1966. Μερικές φορές στόν κατάλογο έμφανίζεται τό ίδιο όνομα δυό φορές καί σέ κοντι- νές χρονολογίες. Στίς περιπτώσεις αύτές τό όνομα µπήκε γιά δεύτερη φορά μόνον όταν ήταν σίγουρο πώς πρόκειται γιά δυό συνονόματους ζωγράφους. Π.χ. ότΚώνστας, 1747 καί ό Κωνσταντίνος,1760 δέν είναι τό ίδιο πρόσωπο, όπως ύποθέτει 6 Γ. Παί- σιος, γιατί τά έργα τους έχουν σημαντικές τεχνοτροπικές διαφορές. 'Επίσης &… Γεώργιος,1813 δέν είναιό ίδιος μέ τό ϊεώργιο Ζήκου,1824 γιατί στό µοναστήρι τών Γεννεσίων τής Θεοτόκου διαβάζουµε σέ έπιγραφή=" διά χειρός ζωγράφων Γεωρ- γίου καί Γεωργίου έκ Χιονιάδων τής έπαρχίας τού 'Αγίου Βελλάς έν έτει σωτηρίω 1813" καί σέ φορητή είκόνα)τού ιδιου µοναστηριούε" Δέησις τόν δούλον τού Θε- ού Μιχαήλ ίστοριογράφου. Ιστορήθη δέ διά χειρός Γεωργίου καί Γεωργίου τών αυ- τού Μαθητάδων έκ Χιονιάδων". '0 Παύλος I. Γιοδατόπουλος κατάγεταιυάπό τό κοντι- νό χωριό 'Ασημοχώρι, άλλά ά5ρξε μαθητής χιονιαδίτικου έργαστήριου. Γεωργίου Μέγα,-ΞιάΞισΞα.'Αθήνα 1963, σελ. 11 Γεωργίου Μέγα, όπου παραπάνω. σελ.10 Νικ. Κ. Μουτσόπουλου, Καστοριά, τά 'Αρχοντικά.'Αθήνα 1962, χωρίς σελιδαρίθμη- ση. Φύλλο 20β Κίτσου 'Α. Μακρή, Δύο λαϊκοί ζωγράφοι.Βόλος 1952. σελ.19 καί ύποσημείωση 28 Χαρ. Χαρίτου,'Η µονή 'Αγίου Νικολάου Πάου 'Αργαλαστής. Βόλος 1972, σελ. 61-62 Γεωργίου Παίσίου, 'Αγιογραφία καί 'Αγιογράφοι τών Χιονιάδων. 'Ιωάννινα 1962, σελ . 105 *Αγγελικής Χατζημιχάλη, Λαϊκή 'Αρχιτεκτονική καί Τέχνη. Περίληψη όμιλίας στόν "Κύκλο Τεχνικών" τήν 29-5-42, δημοσιευμένο στό Δελτίο τού Κύκλου αύτού,άριθ.28 'Αγήνορα 'Αστεριάδη, Τό σπίτι τού Σβάρτς στ"Αμπελάκια. 'Αθήνα 1928, σελ 17 'Αρχείο Κίτσου Α. Μακρή, Βόλος 'Αρχείο Κίτσου 'Α. Μακρή, Βόλος Γιάννη Μαυρομάτη, Τό ξεκίνηµα τών μαστόρων τής ΠυρσόγιαννηςΚονίτσησ.Περ. Μ ’H. πειρωτική 'Εστία",Μάϊος-'Ιούνιος 1978, σελ. 431 Γράµμα τού άπογόνου τους Βασιλείου Κ. Χρήστου, 17 - 1 - 78. 'Αρχςίο Κ.Α.Μακρή 4ξχ.Χάρτινος δερματόδετος κώδικας σέ μέτρια κατάσταση, διατάσεων 19,5 Χ 14 έκατ. 31 Σελίδες 356 καί τρείς μέ μεταγενέστερα συμπληρώμαρα. '0 άρόθμός τών σελίδων μο- νός γιατί ή σελίδα 351 είναι δυό φορές. " 'Εγράφη διά χειρός Χριστοδούλου Γ;Δ. άπριλίου 25". "Εχει μικρές διαφορές µέ τό δημοσιευµένο άπό τόν Παπαδόπουλο-ΕΧΙ- Κεραμέα κείμενο π.χ."Πίναξ τής παρούσης βίβλου" γίνεται στό Χριστόδουλο" Πίναξ άκριβής τής βίβλου"ΐ Παραλείπει τ'ην άφιέρωση "Τή θεοτόκφκαί άειπαρθένω Μαρία". 'Βπίσης παραλείπει τό "Πάσι τοίς τών ζωγράφων παισί Προγυμνασία καί Παιδαγωγία". 'Απλοποιεί καί τή γλώάέ. Γράφει κοντά άντί πλησίον, κάμε άντί ποίησον, κάτω άν- τί ύποκάτωθεν, πίσω άντί όπισθεν, ΄εξω άντί έξωθεν, δείχνουν άντί δεικνύουν, βόδια άντί βόας, φαλακρός άντί φαρακλός κ.λ.π.Στήν περιγραφή τού 'Αγίου Βασιλείου πα- ραλείπει τόν, προφανώς άκατανόητο σ'αύτόν χαρακτηρισμό "μιξαίπόλιος". 'Εχει καί μερικές προσθήκες π.χ. άντί "φορών λαµπρά φορέματα" γράφει"φορών λαμπρά καί πο- λυτελή φορέματα", "'Ο άγιος Θεαγένης έν θαλάσσει ριφθείς τελειούται" γράφει "'ο ά- γιος Θεαγένης έν βάθει θαλάσσης ριφθείς τελειούται" 4ξΡ Διονυσίου τού έκ Φουρνά, 'ΕΡµηνεία τής Ζωγραφικής Τέχνης, καί αί κύριαυ αύτής πηγαί, έκδιδοµένη μετά προλόγου νύν τό πρώτον πλήρης κατά τό πρωτότυπον αύτής κείµενον, ύπό τού ’A. Παπαδοπούλου-Κεραμέως. ’Ev Πετρουπόλει 1909. 4;, Νίνα-Μαρία 'Αθανάσογλου, 'Ο ζωγράφος Νικηφόρος Λύτρας. 'Αθήνα 1976, σελ. 10 43 3.11. Λαζάρεφ, 'Αντρέ'ί ΡΞΜΞ.Μόσχα 1960 /ρωσικά| 43, Ε.Ν. Δαζξρεφ, Θεοφάνης ό "Ελληνας. Μόσχα 1961 |ρωσικά/ 4%. Δημήτριος Παπαστάµος, 'Η έπίδραση τής Ναζαρινής σκ΄εψης στή νεοελληνική έκκλη- σιαστική ζωγραφική. ’Aefiva 1977, σελ.19 40. Μεγάλη 'Ελληνική 'Βγκυκλοπαίδεια "Πυρσού" λήμμα ΑΘΩΣ, 'Αθήνα 1927 39… Γεωργίου Παίσίου, 'Αγιογραφία καί 'Αγιογράφοι τών Χιονιάδων.'Ιωάννινα T962, σελ. 26 . 9ξ, Δημητρίου Σ. Σαλαμάγκα,'0 Νεομάρτυρας "Αγιος Γεώργιος 'Ιωαννίνων.΄Αθήνω καππκκ 1954. Φωτογραφία τού έργου στή σελ. 2, περιγραφή του στή σελ. 160 5%. Κίτσου 'Δ. Μακρή, θ…σοσΒΑΡΗΙΕΒ GRECQUES AUX PAYS BALKANIQUES WANT LE XII SIEELB. 'Ανακοίνωση στό Βαλκανικό Συνέδριο τής Βάρνας. Θεσσαλονίκη 1976 5Έί Κίτσου 'Α Μακρή, "Ενα εύρωπαίκό πρότυπο βορειοελλαδίτικης τοιχογραφίας. 'Εφημ. -…………χφο ΒΗΜΑ, 'Αθήνα 25 ‘Iouvcou 1978 5" Κίτσου 'Α. Μακρή 'Η λαϊκή τέχνη τού Πηλίου. 'Αθήνα 1976, σελ. 146 147, 270 … , ,/ δέ, 'Εθνικής Τραπέζης τής 'Ελλάδος, έπιμέλεια Στέλιου Παπαδόπουλου, Νεοελληνική Χειροτεχνία.'Αθήνα 1969. Κεφάλαιο "Ξυλογλυπτική" Κίτσου 'Α. Μακρή, σελ. 62 59; Κώστα π. Λαζαρίδη, Χιπ:κιιηκπΧπππΧππκκπκππΧπΧπκ!κεκκπκΧκπΧκπικα1ΧκΧ:πκκι|!!! ΧΧΧΠΧΧΙΧΧΧ!ΙπΧΧΚΧΧΧ'0 έθνικός 'Αγωνιστής Κωνσταντίνος Ράδος καί οί έθνικοί εύ- εργέτες άπό τό Τσεπέλοβο. Γιάννινα 1971, σελ.34 καί 45 32 56, Κώστα Π. Λαζαρίδη, 'Η διαθήκη τού Εδγενίου Πλακίδα καί τό Κουκοόλι-Ζαγορίου. Γιάννινα 1969, σελ. 1O , ,΄Ξτ 51γ Δημητρίου B. Οίκονομίδου, Περί τόν πρωτεργατύν τής ρουυανικής λογοτεχνίας.'Αθή- να1956, σελ. 89 60. Κόστα Π. Λαζαρίδη, 'Ο έθνικός άγωνιστής Κωνσταντίνος Ράδος καί οί έθνικοί £650— γέτες άπό τό Ψσεπέλοβο.Γιάννινα 1971, σελ. 9 66… Πληροφορίες γιά τήν πνευματική ζωή στά Ζαγόριαι Κ.Π.Δαζαρίδη, T6 πνευΕατικό Ζα- γόρι στά χρόνια τής Φουρκοκρατίας. Γιάννινα 1969 66, Βλέπε έγχρωµες άναπαραγωγές στό βιβλίο ATANOS BOSCHOV, DIE BULGARISCHE VOLKS KUNST, Δυτική Γερµανία 1972, σελ. 166, 269. 'Βπίσης FOLK‘KRT IN RU“ANIA, Βουκου- ρέστι 1955, είκόνα σέ γυαλί άπό τήν Φρανσυλβανία, 19ος αίάνας. Πίνακας έκτός κειμένου χωρίς άρίθµηση 6Έμ Κίτσου 'A. Μακρή, "Οταν οί 'Ελληνες περίμεναν τό Ναπολέοντα ώς έλευθερωτή. 'Βφηυ. TO ΒΗΜΑ, 14-7-1963 6ΈΚ Στέλιου Λυδάκη,΄Η ίστορία τής νεοελληνικής ζωγραφικής."Βκδοση "Μέλισσα",'Αθήνα 1976, σελ. 429 | 65» Κίτσου 'Λ. Μακρή, 'Βζωγραφίσθη στανικδς. 'Εφημ. T0 ΒΗΜΑ 11 Σεπτεµβρίου 1966 χΞΞ> 6ζ. 'Ανων6μου τού "Ελληνος, 'Ελληνική Πομαρχία. 'Βν 'Ιταλία 1806. Β΄"Βκδοση 'Αθήνα 1948, σελ. 165-166 69; Γ. Λαμπριιού, Μορφές τού Είκοσιένα. 'Λθήνα 1945, σελ. 22 63° Κώστα Π. Λαζαρίδη, ΐ0 έθνικός άγωνιστής Κωνσταντίνος Ράδος καί οί έθνικοί ει'1ερ- γέτες άπό τό Τσεπέλοβο. Γιάννινα 1971, σελ. 17 60 Κωνστ. Παπαδημητρίου, 'Βπαρχία Καρδίτσης. "Θεσσαλικό Χρονικά", έκτακτη έκδοση. 'Δθήνα 1955, σελ. 219

ΚΕΝΤΡΟ ΙΣΤΟΡΙΑΣ ΘΕΣΣΑΛΟΝΙΚΗΣ ΤΟΥ ΔΗΜΟΥ ΘΕΣΣΑΛΟΝΙΚΗΣ AYTOTEAEIE ΕΚΔΟΣΕΙΣ ΑΡ. 5 Σ Υ Μ Π Ο Σ 10 H AIAXPONIKH ΠΟΡΕΙΑ ΤΟΥ ΚΟΙΝΟΤΙΣΜΟΥ ΣΤΗ ΜΑΚΕΔΟΝΙΑ ΕΚΔΗΛΩΣΗ ΓΙΑ ΤΑ 75 ΧΡΟΝΙΑ ΑΠΟ ΤΗΝ ΑΠΕΛΕΥΘΕΡΩΣΗ ΤΗΣ ΜΑΚΕΔΟΝΙΑΣ 9. 10, ll AEKEMBPIOY I988 OI ΜΕΤΟΝΟΜΑΣΙΕΣ ΠΟΛΕΩΝ, ΚΩΜΟΠΟΛΕΩΝ ΚΑΙ ΧΩΡΙΩΝ ΚΙΤΣΟΣ ΜΑΚΡΗΣ ANATYITO ΘΕΣΣΑΛΟΝΙΚΗ 1991 ()l Mli'l’ONOMAZIEZ ΠΟΛΕΩΝ, ΚΩΜΟΠΟΛΕΩΝ ΚΑΙ ΧΩΡΙΩΝ ΚΙΤΣΟΣ ΜΑΚΡΗΣ I| …'»νιοµη αυτή ανακοίνωση ξεκίνησε από ένα δικό μου χειρόγραφο λι Η… …… µι:τονομασιών πόλεων, κωµοπόλεων και χωριών, φαινόµενο που ι…1μνιι µι γάλη έκταση µετά την προσάρτηση στο Ελληνικό Κράτος των --Ν1…ν Μονών». ll ανάγκη να αντικατασταθούν ξενικά, κακόηχα ή και Μ…ι΄Ν1Ι|||ι| ονόµατα παρουσιάστηκε ευθύς μετά την δηµιουργία του μικρού Inn I λλ ι|νικού Κράτους, αλλά μετά τους Βαλκανικούς πολέμους οι ανάγκες …ιλλι||ιλι|ιΙιι΄ι(ττηκαν. 'Ενα µικρό ποσοστό τους έγινε προσπάθεια να καλυ- ι|ι|||| µι ωμ1)ογραιρικές επεμβάσεις, π.χ. το ξενικό Λικουρέσι γράφεται µε ιιιµιλιιν και ιιποχτάει μια κάποια ελληνοφάνεια, η Ρίζιανη γράφεται κι αυτή … ιιι|ιιλιιν Μι.ρικά ωμέγα, έψιλονγιώτα, όμικρονγιώτα κ.τ.λ. αυτό το ρόλο Μιλι…νιι|ι να παίξουν. Με το νόμο 4096 του 1929, κυρούνται προηγούμενα Νιι|…|1ι …… Λιατάγματα «περί μετονοµασίας συνοικισµών, πόλεων και …ιιµιιιν-- Σύμφωνα με τα Νοµοθετικά Διατάγµατα αυτά, «κατόπιν γνωµάτεύ- … .… ul- |ιιιι ιροπείας Τοπωνυμιών της Ελλάδος επιτρέπεται ίνα μεταβλη- ι|.…ιι «',ι w'npmvu ή κακόηχα ονόµατα συνοικισμών, πόλεων ή κωμών», και …ιι…|ιιι'…ι … η σχετική διαδικασία. Επειδή στη Βόρεια Ελλάδα οι ανάγκες | Η… ι…λλ1ι…. αλλά είναι απαραίτητη η ακριβής γνώση της τοπικής ιστορίας και |||… ιι'ιιιι1ιι.ρης φυσιογνωµίας του τόπου, με το άρθρο 2, o Νομάρχης |ιιιιι|ι|| να συστήσει στην έδρα κάθε Νομαρχίας ειδική επιτροπή για το mmm‘» mm') Αποτελείται από καθηγητές, εφόρους αρχαιοτήτων, άλλους ι|||||ι|Π|ιΠ!ι υπαλλήλους και από ντόπιους που μπορούν να βοηθήσουν. |||ιιιι "|" … ι… από το Νοµάρχη και συνέρχεται «άπαξ τουλάχιστον καθ, εβ- ....µ...…… Μι ιιι ιαχύρρυθµη διαδικασία, όπως τουλάχιστον διαγράφεται από … Ναι…. ιο νέο όνομα γίνεται «οριστικό και υποχρεωτικό, απαγορεύεται "πολύ… || χμήΠις των παλαιών ονοµάτων υπό των δημοσίων αρχών, "Ν…-Ν… ιν ||| ι:πισήμω αλληλογραφία αυτών, των συλλόγων, σωματείων, ι||ιι'| 1…|ιιιη|ιίιν κλπ...». Οι παραβάτες τιμωρούνται με χρηματική ποινή ή με “mum. In η|ιι,|ιών. Αιτήσεις προς δημόσιες αρχές δεν προωθούνται, ||ιι|ιιιι|ι| npuy’mruywhpovsg ή διάδικοι που δηλώνουν τόπο κατοικίας ή …… γ…γι'|… mm, … παλιό όνομα µπορεί, κατά την κρίση του δικαστηρίου να |ι|ιιι||ιι|Πιτιιν Αν σ' αυτά προσθέσει κανείς τις προσπάθειες Σχολείου και | |… η η"… |ιι…|ιι;ί να εκτιµήσει την αντοχή των τοπωνύμιων, αφού µερικά ιιιιι …… και ιιι'||ιι.|ιιι στον προφορικό λόγο. …… γιι|ι|ι΄…ιι|ιµ| στο λεξικό. Το χειρόγραφο αυτό αποτελείται από 7.200 m µου… λήµμα… Λι;ν έγινε µε πρόθεση επιστημονικής διερεύνησης του 522 Κ. Μακρής θέματος αλλά µόνο για να χρησιμεύσει ως πρόχειρο εργαλείο δουλειάς. Κατά τις έρευνες γύρω από την λαϊκή καλλιτεχνική δημιουργία συναντούσα σε συμφωνητικά, επιστολές ή σε «εθνικά» επώνυμα τεχνιτών ονόματα χωριών, κυρίως, που ήταν αδύνατο να εντοπισθούν στους σημερινούς χάρτες, ώστε να γίνει επιτόπια μελέτη και φωτογράφιση χτισµάτων, τοιχο- γραφιών, ξυλόγλυπτων… Με βάση παλιές εγκυκλοπαίδειες ή χάρτες, τις εκδόσεις της Στατιστικής Υπηρεσίας και του Κ.Ε.Π.Π. και άλλες πλη ροφο- ρίες έγινε αυτό το λεξικό στο οποίο το πρώτο μέρος καταγράφει τα σύγχρονα ονόµατα και δίπλα τους τα παλιά, καθώς και την περιοχή όπου βρίσκονται. Στο δεύτερο µέρος έγινε το αντίθετο. Ένα από τα βασικά µείονεκτήματα αυτής της εργασίας -πιο σωστά: του πάρεργου- είναι η απουσία της χρονολογίας της μετονοµασίας, πράγµα που μου έγινε αισθητό κατά τη χρήση, όταν ήταν πια πολύ αργά. Η πρόταση για κάποια θεωρητική διερεύνηση των στοιχείων που περιέχει αυτό το πρόχειρο εργαλείο δουλειάς προήλθε από τον καθηγητή κ. Νικόλαο Πανταζόπουλο όταν το δανείστηκε για να το φωτοτυπήσει. Από την εξέταση του υλικού αυτού, κι από άνθρωπο που δε δήλωσε ειδικός, διαπιστώθηκε πως τα συνηθέστερα κριτήρια για την επιλογή του νέου ονόματος ήταν: l. Αρχαία τοπωνύμια της περιοχής. Αυτά επισηµαίνονται και από το άρθρο 7 του σχετικού Νόµου: «Προτιμάται δε το τυχόν υπάρχον αρχαίον όνοµα του συνοικισµού, εφόσον το σύγχρονον δεν έχει ιστορικήν σηµασίαν». Φυσικά, πολλά ονόματα δόθηκαν με βάση τις τοπογραφικές- αρχαιολογικές αντιλήψεις της εποχής, πολλές από τις οποίες έχουν ανα- τραπεί από νεότερες έρευνες κι άλλες δεν επιβεβαιώθηκαν. Ποιος μπορεί να μας. βεβαιώσει, π.χ. ότι η αρχαία Εράτυρα βρισκόταν… στη θέση της Σέλιτσας; 2. Ηχητική συγγένεια του νέου με το παλιό όνομα. Αυτό έγινε για να αφομοιωθεί ευκολότερα το νέο όνοµα, π.χ. η παλιά Πέλκα έγινε Πελεκάνος -Βοϊου- το Σαμαρίνοβο 'Εδεσας Μαρίνα. 3. Τοπογραφικα΄ χαρακτηριστικά. Αετόλοφος: Κους Τεπέβ Σαππών, Ασπρονέρι: Βελίτσι Κοζάνης, Ιτιές: Βούρµποβο Γρεβενών, Μακρότοπος: Τσαλί Δράμας κλπ. Πολλές φορές αντί για κάποιο συγκεκριµμένο στοιχείο του τόπου -δέντρο, βρύση, βουνό, βράχος- μπαίνουν αξιολογικοί χαρακτηρισμοί: Ωραία, Ωραίο, Ωµορφοκ- κλησιά, Ωραιόκαστρο. Εύκολη λύση το όνοµα Καλλιθέα που χρησιµοποιή- θηκε σε 27 τουλάχιστον περιπτώσεις, χωρίς πάντοτε να ανταποκρίνεται προς την πραγματικότητα. Εξάλλου το όνομα θα ταίριαζε σε εκατοντάδες άλλα χωριά. Π.χ. τα χωριά του Πηλίου. Βέβαια, για να περιορισθούμε µόνο στο όνομα Καλλιθέα, η ανάγκη για μετονοµασία ήταν σε πολλές περιπτώ- σεις κάτι παραπάνω από επιτακτική αφού τα παλιότερα ονόµατα ήταν Βρωμερή, Γαϊδουριάρηδες, Γυφτοχώρι, Ξυλογα'ι'δάρα, Σκούπα... 4. Ονόματα ηρώων ή σημαντικών προσωπικοτήτων που κατάγονταν από το χωριό ή έδρασαν 0i µετονοµασίες πόλεων 523 εκεί." Μελάς -η παλιά Σιάτιστα, Κώττας -η παλιά Ρούλια, Αιμιλιανός οι παλιοί Γριντάδες. Σ' αυτά μπορούμε να κατατάξουµε ΄Αγιος Γεώργιος, το παλιό Τσούρχλι Γρεβενών γιατί το όνομά του δεν αναφέρεται στο στρατη- λάτη Γεώργιο αλλά στον ταπεινό ιπποκόμο που μαρτύρησε στις 17 Ιανουα- ρίου I838 στα Γιάννινα αλλά κατάγονταν από το Τσούρχλι, αν και παντού αναφέρεται ως Νεομάρτυς Γεώργιος ο εξ Ιωαννίνων. 5. Ηκύρια ασχολία των κατοίκων: Αµαξάδες το παλιό Αραμπατζήκιοϊ Κομοτηνής. Βέβαια ο αρα- µπάς είναι φορτηγό όχημα με τα γνωστά χαρακτηριστικά. ΄Εχει συµπαγείς ξύλινες ρόδες, σέρνεται από βόδια ενώ το αμάξι είναι επιβατηγό όχηµα. Σήμερα, βέβαια, αμάξι λέγεται και το αυτοκίνητο, ουδέποτε όµως ο οδηγός του αμαξάς. Τα κριτήρια που αναφέραμε δεν καθορίζονται από το Νόμο, προκύπτουν από την πρακτική που ακολουθήθηκε. Κατά την περίοδο των πυκνών μετονομασιών παρατηρήθηκαν υπερβολές, όπως η αλλαγή ονομά- των με βαρύ ιστορικό νόημα, όπως Αλαμάνα, Βελεστίνο, Κιλελέρ, Κορυ- σχάδες. Αργότερα πολλά από τα ιστορικά ονόματα αποκαταστάθηκαν, παρέμειναν όµως µερικές «γραφικότητες». Κυρίες και κύριοι, δεν είχα πρόθεση να σας παρουσιάσω έναν τεράστιο κατάλογο, έστω κι αν αυτός περιοριζόταν µόνο στη Βόρεια Ελλάδα. Χαρακτηριστικά αναφέρω ότι μόνον στο γράμμα Α οι 382 μετονομασίες αφορούν τη Βόρεια Ελλάδα, σε σύνολο 663, περίπου δηλαδή το 58%.

ΚΙΤΣΟΣ Α. ΜΑΚΡΗΣ ΑΡΧΑΙΑ ΤΕΧΝΗ ΚΑΙ ΛΑΙΚΗ ΔΗΜΙΟΥΡΓΙΑ ANA ΤΥΠΟ ΔΙΕΘΝΕΣ ΣΥΝΕΔΡΙΟ ΓΙΑ ΤΗΝ ΑΡΧΑΙΑ ΘΕΣΣΑΛΙΑ ΣΤΗ ΜΝΗΜΗ ΤΟΥ ΔΗΜΗΤΡΗ P. ΘΙΞΟΧΛΡΗ Ι΄ΙΙ)ΑΚΤΙΚΑ ΑΘΗΝΑ 1992 κι κι 1M1", m Λ……) PEINT D’UNE MAISON NEOCLASSIQUE A VOLOS l r …'… |ίιΗΗ|ι'ΙΒ:|Ιι' tcndance artistique européenne (1750—1900) dans le domaine de l’architec— 1ι||ι' ι'| ι|ι' |;ι ι|όι:…':ιι10ι1 n’arrive en Gréce qu‘apres son Indépendance, introduit par les Bava— ι…-. l||ll ο… ucwmpzigné le premier Roi. La maison néoclassique adaptée au Climat et a la vie uni |.ι|ι- ι|ι- In cupitulc grecque se propage dans tout le pays au cours de la deuxieme moitié du Μ……- .ιι-ι Ιι'. Apies l’Annexion de la Thessalie en 1881 le ne'oclassicisme connait une floraison nuln |…".ι||ι' ι|ειΠΒ les grandes cités comme Larissa, Volos, Trikala ct ailleurs. C’est a Volos que 1'ι--.|ιι ll neurlussique se développe d’une maniere grandiose aux palais et grandes maisons des ιιιιΙιι-.ιιιι'|.-;. &… commergants et des grands propriétaires fonciers qui aiment a Vivre pres de la …… Η… dc ees magnifiques maisons, érigée loin du littoral, rue N. Georgiadis 142, existait ;ι…|ιι' ή |ι)78, mutilée de son étage par suite des tremblements de terre en 1955-57. La maison ham in In [in du l9eme siecle par le propriétaire foncier Spyros Mardelis, avait les platonds de Μ…… Ι… chambres decorés de magnifiques peintures. Le Musée Laographique de Larissa les a phomgriiphiés, 9a va de soi qu’il s’agit du rez-de—chaussée existant, peu de temps avant la ilénmlilion de la maison, ayant soin de sauver de la destruction le plafond du salon qu’on vient (It picsentcr. Ce plaiond intéressant, d’un décor surchargé de themes varies selon les tendances ili- l'époque, est d’une execution partaite: des bandes florales, des attributs de musique, des penis Amours assis sur de branches vegetales tenant des miroirs, exécutés aux coloris restreints, ilclienls. La tradition familiale des descendants veut que les artistes qui ont fait ces peintures ζημία… dcs Viennois. L. GOURGIOTIS 523 ΑΡΧΑΙΑ ΤΕΧΝΗ ΚΑΙ ΛΑΙΚΗ ΔΗΜΙΟΥΡΓΙΑ* Κατά την τουρκοκρατία η ύπαρξη του αρχαίου ελληνικού πολιτισµού είχε ξεχασθεί από τον ελληνικό λαό. Αναφορές του συναντούμε στο έργο και τη δράση λογίων που έζησαν κατά κανόνα στο εξωτερικό. Το όνοµα Έλλην χρησιμοποιείται σπάνια και πάντα με την έννοια του ειδωλολάτρη, και μάλιστα σε αντιπαραβολή με το Χριστιανό: «η μάνα του ήταν Χρι- στιανή κι ο κύρης του ήταν ΄Ελλην»."Ας σημειώσουµε εδώ το γλωσσικά αναφοµ0ίωτ0 εθνικό Έλλην. Από πρώτη ματιά φαίνεται ότι αυτό επιβάλλεται από µετρικές ανάγκες, ωστόσο δεν ήταν καθόλου δύσκολο να βρεθεί μια άλλη διατύπωση. Για τους Ρωµι0ύς της τουρκοκρατίας οι Έλληνες ήταν πελώριοι και χεροδύναµοι, τόσο ψηλοί που όταν έπεφταν δεν μπορούσαν να ξανασηκωθούν. O Ι.Θ. Κακριδής συγκέντρωσε στη μελέτη του «Οι Αρχαίοι Έλληνες στη Νεοελληνική Παράδοση» πολλές τέτοιες παραδόσεις. Οι θέσεις του είναι καθαρές και κατη- γορηματικές: «Εδώ, ό,τι πρέπει να ξέρουµε είναι πως στο Μεσαίωνα κάθε συνειδητός δεσμός ανάμεσα στον ελληνικό λαό και στην αρχαία Ελλάδα είχε λείψει. Έλλην σήµαινε τον ειδω- λολάτρη και τίποτα άλλο, μια σηµασία που κρατήθηκε ζωντανή ως σήµερα ακόµη στην Κρήτη» και τονίζει πως «ο ελληνικός λαός ξαναπήρε το όνοµα Έλληνες πριν από ενάμιση κάπου αιώνα» --η µελέτη του αυτή γράφτηκε πρώτα στα γερµανικά το 1966. Πολύ περισσό- τερο, αυτό ισχύει για τα προελληνικά φύλα. Οι πραγµατικά εντυπωσιακές οµοιότητες διακοσµητικών θεμάτων των Σαρακατσάνων με αντίστοιχα θέματα της προϊστορικής κεραμεικής οφείλεται στη συγγένεια των κοινωνικών συνθηκών, καθώς πρόκειται για κοινωνίες µε «αρχαϊκή» δομή. Παρόµοιες αντιστοιχίες υπάρχουν και σε ηπειρώτικες γκλίτσες με κυκλαδικά ειδώλια, χωρίς εδώ να αντιμετωπίζονται από τους μελετητές ως επιβιώματα. Άλλωστε οι Σαρακατσάνοι, τµήµα του ελληνικού λαού, που άλλαξε τουλάχιστον δύο φορές θρησκεία και διαµόρφωσε τη φορεσιά και τη γλώσσα του παράλληλα µε το σύνολο του ελληνικού λαού, θα ήταν ανεξήγητο να εµµένει επί χιλιε- τίες µόνο στα διακοσµητικά θέµατα της φορεσιάς και της γκλίτσας, είδη καθημερινής χρήσης που γρήγορα φθείρ0νται και συνεπώς αναπαράγονται αδιάκοπα. Κατά τη βυζαντινή εποχή και την τουρκοκρατία, η στάση της Ορθόδοξης Εκκλησίας ήταν εχθρική προς την αρχαία τέχνη που την αντιµετώπιζε μόνον ως δημιουργό ειδώλων. Αυτό συνεχίζεται κι όταν γίνεται µερική συµφιλίωση με το αρχαίο ελληνικό πνεύµα. Εικόνες αρχαίων σ0φών συναντούμε στο Άγιον Όρος, στο νησί των Ιωαννίνων, τα Ζαγόρια, το Μωριά, τη Σιάτιστα, την Κωνσταντινούπολη, τη Βουλγαρία, τη Ρουμανία, τη Μικρά Ασία, την Παλαιστίνη και αλλού. Στο μοναστήρι των Φιλανθρωπηνών, τοιχογραφία του 1542, που o καθηγητής Σωτήρης Δάκαρης αποδίδει πειστικά στους αδελφούς αγιογρά- φους Γεώργιο και Φράγκο Δικοτάρη, παριστάνει τον Πλάτωνα, τον Απολλώνιο, τον Αριστο- τέλη, τον Πλούταρχο και τον Χείλωνα, ενώ σε άλλες περιπτώσεις εμφανίζεται o Σόλων, o To κείµενο αυτό βρέθηκε στα χαρτιά του Κίτσου Α. Μακρή μετά το θάνατό του και δε γνωρίζουμε αν είναι το οριστικό κείμενο της ανακοίνωσής του, που θα ήθελε να δηµοσιευθεί (Σημείωση της Συντακτικής Επιτροπής). 524 I … ' η. και αλλοι. Στο μοναστήρι των Φιλανθρωπηνών, πάνω από τις μορφές, μια επιγραφή |… n" ι|ροφοριιί πως οι επτά σοφοί συνεδρίασαν σε σπίτι των Αθηνών και διακήρυξαν τη II. … ινιινΗριίιιιιοη του Χριστού. Λίγο δύσκολο, βέβαια, να έγινε αυτή η συνεδρίαση γιατί o \pmmu .~ I... γι.ννήθηκε το 384 προ Χριστού και ο Πλούταρχος το 46 μετά Χριστόν. Μι …… ι.ιιΙδραση των νέων ιδεών και ιδιαίτερα με την ιδεολογική προετοιµασία της I …. ………ι|ι…΄ παράλληλα με το Ρωµιός ή Γρεκός, επανέρχεται και το όνοµα Έλληνας ή | : | η… και…» και η µνήµη της ξεχασµένης αρχαιότητας. Χαρακτηριστικό του τρόπου … …η" up up. ο … παρελθόν, ανάλογα µε τις κοινωνικές ή πολιτικές ανάγκες κάθε εποχής -θυ- μι …… ||| ι|ιρι'…η του Κλά0υζεβιτς πως ο πόλεμος είναι συνέχιση της πολιτικής με άλλα ||| ι… ι|νιιι … γεγονός της μονοµερούς αναφοράς κατά την περίοδο της επαναστατικής …… .. ιιιι|ιι…|…… στα πολεµικά κατορθώματα των αρχαίων Ελλήνων. Οι Σπαρτιάτες, η ναυμα- .|ιι u. - u) ιι|ιίνας, οι Θερμοπύλες εµφανίζονται όλο και συχνότερα. Αργότερα, καθώς η νέα | . | …… mu ι να σχηματίσει το πολιτιστικό της πρόσωπο και να το στηρίξει σε μακριά παρά- .……| ιιι-ιιιιιιρονται από τη λήθη φιλόσοφοι και ποιητές. Θυµίζω εδώ ασχολίαστο και το , - m-nul'IIH'llllllfilu'), καθώς και τις πάμπολλες Ευρυδίκες, Ευτέρπες και Πηνελόπες με σεγκού- … η …… Α γαθοκλείς, Αλκιβιάδηδες και Περικλήδες με τσαρούχια που κυκλοφορούσαν ο… mm. ρΙ|ιια των χωριών. -- ιι αφορά την τέχνη θυμίζω πρόχειρα την ίδρυση στη Βιέννη, επτά χρόνια πριν από ιιµ I ιιιιι-ιιοιιιοη, της Φιλαρχαίου Εταιρείας. Ανάμεσα στους σκοπούς της περιλαμβάνει και ||| … …' ι|ιηοιν παντός είδους άρχαι0τήτων» και παρακάτω προβλέπεται πως «τα συναχθη- … u" … ιιρχιιιολογικά πράγµατα αποταμιεύ0νται είς τας "Αθήνας ?] είς τα Πήλιον "Opog είς … . "I uni-up κτίρια Μουσεία καλούµενα». Στο 9ο άρθρο σημειώνεται: «'Η "Εταιρεία επιτρέ- m l ι I … µια… η της, "ίνα φέρωσι ώς σηµεϊ0ν της αύτής συγκαταριθµήσεως έν δακτύλι0ν χρυ- ι…ι ι |ιι ν um ιούς εύεργέτας, χαλκούν δέ δια τους συνηγόρους, φέρον την Γλαύκο μετά τής Μ…… ν ι πι γραφής Φιλοµούσων, τα μέλη δε τα άνήκοντα είς τα Γυµνάσιον τοι") Πηλίου "0- µ….. .… μου… καί αύτα ώς παράσημον έν δακτύλι0ν με την είκόνα τού Κενταύρου καί τοι") Αµυνα». n Ho ίδιο κλίμα εντάσσεται και η γνωστή φράση του Μακρυγιάννη «γι' αυτά m.) I μοι-µι " όταν θέλησε και πέτυχε να αποτρέψει κάποιον αγωνιστή να πουλήσει αρχαίο ιΙ|ιιΙ|Ιιι … .',ι'νον περιηγητή... Αργότερα έχουµε την ελληνική προσθήκη στο θέατρο των ------ ι||* ι|ιι γοι΄ιρας του Μεγαλέξαντρου με περικεφαλαία, θώρακα, δόρυ και ασπίδα. Είναι …… … λ I για πρόσωπα του θιάσου που είναι σοβαρά, το φέρσιμό του είναι αξιοπρεπές και οι …… | It ιοιι ιιιιληκαρίσιες. |-. ι| ι ιι ιο Wu αιώνα και τις αρχές του 200ύ, με την επικράτηση του νεοκλασικισμού στην ι||Ιιιι||ιι| I II Λ ην… η τέχνη και την ακτινοβολία του προς το χωρικό περίγυρο, μορφές από την "μια… .. |… ι|ιφανίζονται σε τοιχογραφίες αρχοντικών της Βόρειας Ελλάδας -στο Πάπι- .ιιι… ι || ι'-:ι II: οι…, το σημερινό Νυμφαίο, την Καστοριά αλλά και το Λεωνίδι της Πελοποννή- …… Χαμ… ιι|ριστικό αυτών των απεικονίσεων στην πλειοψηφία τους είναι η υποδήλωση …. "|… ' | ιιοι΄|ι… τους από αγάλματα µε τη µονόχρωμη απόδοσή τους µόνο με σκιοφωτισµό. ) η… mmuqu _ ιι.λος, την απομίµηση αρχιτεκτονικών στοιχείων της κλασικής οικοδομίας µε αι ιι . n |-' ιι u, ιι.χ. μαρμάρινων φορουσιών με κεραµεικά, ισοδομικής τοιχ0ιποιίας με σουβά ι… ο" Μι ΚΙΤΣΟΣ Α. ΜΑΚΡΗΣ 525 SUMMARY ANCIENT ART AND FOLK CRAFTS During the period of Turkish domination ancient Greek culture was forgotten; and the name Hellene was rarely used, and even then only in the sense of idolater. The similarities between the decorative motifs of the Sarakatsani and those on prehistoric pottery are due to a kinship in their social situations, for both were societies with an “archaic” structure. The same similarities can also be observed in the case of shepherd’s crooks on the mainland and the Cycladic figurines, although in this case the latter are not considered by experts in the subject to be survivals of the former. Furthermore it would be very strange if the Sarakatsani, a section of the Greek people that has changed its religion at least twice, and whose dress and language have followed a parallel course to that of the Greek people as a whole, had persisted over thousands of years in preserving the decorative motifs in their dress and on their shepherd’s crooks, objects of every—day use that rapidly perish and are continually being replaced. During the Byzantine period and the Turkish domination the attitude of the Orthodox Church was hostile to ancient art, which it regarded from a purely religious point of View as the creator of idols. Even after the Church became partly reconciled to the ancient Greek spirit ifor example in depicting the ancient sages in church frescos— and up until the 19th c. we encounter scenes in icons of Saints “smashing the idols”, i.e. works of ancient sculpture. Under the influence of new ideas and especially with the ideological preparations for the Revolution, the name Έλληνας or Ελληνάς came back into use alongside Ρωµιός and Γρεκός, and the memory of long-forgotten antiquity was revived. Typical of this return to the past, in accordance with the social and political needs of each period, were the one—sided references during the preliminary stages to the revolution to the martial achievements of the ancient Greeks. The Spartans and the battles of Salamis and Thermopylae all made their appearance more and more frequently. Later on, as the new Greece proceeded to develop its own cultural persona and to found it on distant tradition, the ancient philosophers and poets were recalled from oblivion. In the 19th c., with the prevalence of neoclassicism in the official Greek capital and its spread to the peripheral parts of the country, figures from ancient art appeared in mural paint- ings even in the mansions of northern Greece, along with architectural elements, although in inferior materials. KITSOS' A. MAKRIS 526

ΚΙΤΣΟΥ Α. ΜΑΚΡΗ ΤΑ ΤΟ|Χ0ΓΡΑΦΗΜΕΝΑ ΣΠΙΤΙΑ TOY ΧΩΡΙΟΥ ΠΕΛΕΚΑΝΟΣ ΒΟΙ΄ΟΥ ΚΑΙ OI NTOHIOI ΤΕΧΝΙΤΕΣ TOY ANATYHO ΑΠΟ ΤΟ ΠΕΡΙΟΔΙΚΟ "ΜΑΚΕΔΟΝ|ΚΗ ΖΩΗ,, ΘΕΣΣΑΛΟΝΙΚΗ 1988 ==! σ 2 * Παναγιώτης κ. Μουστακλής 1868-1950 H ΛΑΙΚΗ ΤΕΧΝΗ δίακεδόνες ζωγράφοι τα τοιχογραφηµενα σπίτια T00 χωριου Πελεκάνος Bd‘ou Kai α' ντόπιοι ζωγράφοι τους Tot) Κίτσου Α. Μακρή Δεν ξερω με ποιό σκεπτικό η παλιά Πελκα μετονομάστηκε σε Πελεκάνο, πτηνό που ζεί κοντά σε λίμνες στή θάλασσα καί σε μεγάλα ποτάμια, στοι- χεία που δε διαθέτει, 6ε6αια, τό γραφικό χωριό του Βοΐου. Ουτε είναι γνωστός, τουλάχιστον τήν ΄εποχή τής µετονομασίας του, κάποιος όνομα- στός «πελεκάνος» δηλαδή λιθογλυφος. Ισως ή σχετική ήχητική συγγένεια νά παραμέρισε ουσιαστικότερους παράγοντες. Ωστόσο, σ΄ 'ό,τι αφορά στους δυο ζωγράφους του χωριού, το όνομα Πελεκάνος είναι ταιριαστό. Κι εκείνοι. όπως τα συνώνυµα πουλιά, ταξίδευαν σε τόπους µακρινούς φευ- γοντας από τό χει μαζόµενο γενέθλια τόπο τους και γύρισαν, ό ένας όταν θαμπόφεγγε ή "Άνοιξη ο άλλος όταν αυτή είχε έρθει. Καί µια ακόμα αντι- στοιχία: ό Πελεκάνος. όπως καί το πουλί, στάθηκε στοργικός στά παιδιά του του αν κρίνουµε από τις τοιχογραφίες σπιτιών που τους ανέθεσαν καί τίς αγιογραφίες που στολίζουν τήν κεντρική εκκλησία του χωριου, τήν Κοίμηση τής Θεοτόκου. Σήµερα σωζ ονται, όχι πάντα σε καλή κατάσταση. µόνον επτά τοιχογραφηµενα σπίτια αλλά υπήρχαν πολύ περισσότερα κατά τις μαρτυρίες των ντόπιων. Παπά- Φώτης Α. Τοίµος 1867—1929 σε Σημαντικότερος από τους δύο συνομήλικους ζωγράφους - γεννή- θηκαν με διαφορά λίγων μηνών- εί- ναι ό Παναγιώτης Κωνσταντίνου Μουστακλής. Γεννήθηκε στα 1868 καί μόλις δεκαπεντάχρονο αγόρι έφυγε γιά τήν Πόλη. όπου έμενε ή γιαγιά του Αγνή Γερασίμου. Εκεί µα- θήτευσε στη ζωγραφική κοντά στό Θείο του Γεράσιμο Ναουμη καί στό μεγαλύτερο αδελφό του Νικόλαο Κ. Μουστακλή. Οταν έμαθε τήν τέχνη τοιχογράφησε πολλά ελληνικά καί τούρκικα σπίτια καθώς καί το Ζάπ- πειο Παρθεναγωγείο τής Πόλης. Η , …… τοιχογράφηση του Ζαππείου Παρ- ' Ι' θαναγωγείου πρεπει να έγινε πολλα " Χρόνια μετά Τό Χτίσιµό του. αφού ,,,/Μι… δήποτε µετά το θάνατο του δευτε- ρου αδελφού - 1892 - αφού ο νε- αρός ζωγράφος δεν ειχε… ακομη ουτε τήν πείρα ουτε τή φήμη νά του άνα- τεθεί τέτοιας έκτασης καί σπουδαι- 7 τότε - 1875 — ό Μουστακλής ήταν & μόνο επτά χρονών. αλλά καί οπωσ- …… Παν. K. Μουστακλή: "Αθηνά Πελεκάνος, σπίτι Μπειαάρη ότητας εργασία. Ταξίδεψε, κατά τή μαρτυρία των συγγενών του, καί σ' άλλες χώρες, "ιδιαίτερα στή Ρουμα- νία (Βουκουρέστι) καί στή Γερµανία (Ανόθερο). Είναι σίγουρο πώς κατά διαστήµατα ερχόταν στό χωριό του, αφού στο 1909 ζωγραφίζει μαζί με τόν συντεχνίτη του Παπαφώτη τό σπίτι του Σιαφάκα στή γειτονική Εράτυρα ' καίγυρω στα 1912 µε 1918 µόνος του τό σπίτι του Νικόλαου Παπουντζια στόν Πελεκάνο. Σ' όλα του τα έργα, τόσο από τήν άποψη τής τεχνοτροπίας όσο καί των θεμάτων ακολουθεί έναν, κου- ρασµένα πιά, νεοκλασσικισµό. τα, κατά κανόνα φυτικά, διακοσμητικά τά σχεδιάζει με τήν τεχνική του διά- τρητου χαρτιού. Εχουν άψογη αλλά ψυχρή εκτέλεση σε καλλιγραφικό ύφος. Αντίθετα, τα παραστατικά θέ- µατα, καί ίδιαίτερα στίς περιπτώσεις που απομιμουνται µε μονόχρωμα σκιοφωτισµό αρχαιοελληνικά αγάλ- ματα ή ανάγλυφα, χαρακτηρίζονται - «. ε…αω… » , . & …. Παπά -Φώτη Τσι΄μου: Διακόσμηση ξύλινου τα6ανιού στό σπίτι του. Πελεκάνος παφωτίου, πήρε μέρος στο Μακεδο- νικό "Αγώνα και μαλιστα ένοπλος. "Εκανε 14 παιδιά από τα οποία τα 5 πέθαναν σέ νεανική ηλικία καί τα 9 παντρεύτηκαν. "Ασχολήθηκε κυρίως μέ τήν αγιογραφία. Πολλά έργα του 6ρίσκονται στήν κεντρική εκκλησία του χωριού του, τήν Κοίμηση τής Θεοτόκου. "Από αυτά ξεχωρίζουν για τήν ποιότητά τους ο Ιησούς Χρι- στός ως Μέγας Αρχιερέας καί ή έν- θρονη Παναγία στό τέμπλο - 1919. "Επίσης, σέ κυκλικό µουσαμά κολ- ληµένο στήν ξύλινη οροφή του ναού έκανε τόν Παντοκράτορα που συν- οδεύεται, στο κάτω µέρος του έρ- γου, από τέσσερα δυτικοτροπα στο γνωστό τύπο του παιδικού κεφάλια] μέ φτερά που φυτρώνουν από το λαιµό. Δούλεψε, όμως καί τήν «Ko- σμική» ζωγραφική. Διακόσμησε τό ερειπωμένο σήμερα σπίτι του. Από το έργο αυτό σώζονται σέ σχετικά καλή κατάσταση μόνο μερικές σανί- δες τής όροφής ένας δωματίου, στολισµένες µέ ρυθμικά επαναλαµ- 8ανόμενα φυτικά μοτί6α που µι- μούνται πλαστική διακόσμηση αλλά σε πολύχρωμη απόδοση. "Εκανε, κατά τή µαρτυρία τής κόρης του. καί πίνακα με τήν αύτοπροσωπογραφία του που δέ Βρίσκεται. όπως. σήμερα στό καινούργιο σπίτι τής οίκογένει- ας, χτισμένο δίπλα στο παλιό. Συν- εργάστηκε µέ τόν Παν. Μουστακλή στή διακόσμηση του σπιτιού Σιαφάρα στήν Εράτυρα. Τέλος, σέ ακατοίκητο ερειπωμένο χτίσµα, που µάλλον ήταν παράΟΤτιτο ή επαγγελματικός χώρος, οί εσωτε- ρικές επιφάνειες χωρίζονται σέ με- γάλα τετράγωνα που περι6άλλονται από ζωγραφική πολύχρωμη πλαισί- ωση. Η εσωτερική τους επιφάνεια σκεπάζεται από απανωτά στρώµατα άσθεοτόχρισης. Πρόχειρο ξυσιµό τους αποκάλυψε ΄ίχνη χρωμάτων πού όµως, δέν είναι 6έ8αιο πώς ανήκουν σέ κάποια παράσταση. Ο Πελεκάνος κατά τίς πρώτες δε- καετίες του αίώνα μας συµμετέχει στή ζωγραφική δραστηριότητα τής περιοχής Βοίου, όπως το Βογατσικό καί ή 'Εράτυρα, αυτή με παλαιότερες ρίζες. Μερικές τοιχογραφίες στό αρχοντικό του Νικ. Φλιώνη στό Τσο- τύλι καί στάσπίτι του Καραµανίδή στο Διαλεκτό δέν προσθέτουν τί- ποτα το σημαντικό. Αντίστοιχη είναι καί ή επίδοση τής περιοχής στή λι- θογλυτπική με τους ντόπιους τεχνί- τες Ε. Ζιούδα Αλεξ. Τασιούλή, τόν εξαίρετο Γεώργιο Βράγκα καί άλ- λους, μέ τίς θαυμαστές έπιτεύξεις τους σέ επιγραφές τζάκια, προσκυ- νητάρια καί Βρύσες. Σε ασυνήθιστη πυκνότητα εµφανίζονται στήν περι- οχή καί τα μαρµάρινα μανούάλια.9 Κίτσος A. Μάιο ής 1. Κίτσου Α. Μακρή, Οί τοιχογραφίες των σπι- τιών τής Εμι΄ιτυµας - Σελιταα;. Θεσσαλονίκη 1986, σελ. 28. 2. Διονυσίου του εκ Φουρνά των Αγράφων, Ep- µηνεία τής ζωγραφικής τέχνης, Πετρουπολη 1909. ΄Ανατι΄ιπωση 6ι6λιοπωλείου Σπανού, "Αθηνα σελ. 213. 3. Κίτσου Α. Μακρή, Η Τσαριτσάνη καί το µνη- µεία της. "Εκδοση Υ.Π.Α.Θ. 1967. σελ. 19 καί πίνακας έκτος κε ιμένου 4. Κίτσου Α. Μοκρή 'Επιδρι΄τσες του νεοκλασσι- κισμοίι στην ελληνική λαϊκή ζωγραφική. Θεσσα- λονίκη 1986, σελ. 29. 5. Κίτσου Α. Μαρκή ΄όπου παραπανω σελ. 29. 6. Ιωάννου Τραυλοιί - "Αγγελικής Κύκκου, Εµ- μοι΄ιπολη. Αθήνα 1980, σελ. 106. 7. 'Εµπορικής Τραπέζης τής Ελλαδος, Νε- οκλιιοαική Αρχιτεκτονική στην Ελλάδα. Αθήνα 1967, σελ. 68,69, 74,75,120, 321. 8. όπου παραπανω σελ. 252 καί E.0.M.M.E.X. Νε- οκλασαικές αιδεµιές κείµενο K.A. Μαρκή - 'ΑΘηνα πιν. 10,26. 9 Αγιος Αθανάσιος Τσοτυλίου, Μεταµόρφωση Αγίας Σωτήρος, Κοίµηση Θεοτόκου Δίλοφου, Αγιος Θωµάς Ανθούσας, Αγιος Ηικιίνορας Εροτυρας, Λαογραφικό Μουσείο Ερατυρας, μονασπ1ρι Θεοτόκου Βελανιδιάς κ. ο.

? ΚΙΤΣΟΥ Α…. ΜΑΚΡΗ II ΣΥΝΘΕΤΙΚΗ ΑΝΤΙΛΗΨΗ ΣΤΙΣ ΤΟΠΙΟΓΡΑΦΙΕΣ ΤΩΝ ΒΟΡΕΙΟΕΛΛΑΔΙΚΩΝ ΣΠΙΤΙΩΝ Ανάτυπο Από τα Πρακτικά του Ε΄ Συμποσίου Λαογραφίας του Βορειοελλαδιπού Χώρου Θεσσαλονίκη, 20-22 Νοεμβρίου 1.987 ΘΕΣΣΑΛΟΝΙΚΗ 1989 II ZTNGETIKH ANTIAHT‘H ΣΤΙΣ ΤΟΠΙΟΓΡΛΦΙΕΣ ΤΩΝ ΒΟΡΕΙΟΕΛΛΑΔΙΤΙΚΩΝ ΣΠΙΤΙΩΝ ΐΚι΄τσου A. Μακρή Οι τοιχογραφίες των σπιτιών της Βόρειας Ελλάδας έχουν ως τώρα μελε- .ηθεί τόσο από την πλευρά των επιδράσεων που δέχτηκαν από ευρωπαϊκές καλλιτεχνικές σχολές (μπαρόκ-ροκοκό, νεοκλασικισµός, ακαδηµαϊκός ρεα- λισμός), όσο και από την πλευρά των χαρακτικών συνήθως προτύπων τους (ο" περιορισµένη κλίµακα) και επιχειρήθηκε µια µορφολογική «ανάγνωσή» ιούς (αφαίρεση, σχηµατοποίηση, έξαρση, ρυθμός...). Στη σημερινή ανακοί- νωση θα γίνει προσπάθεια απλής καταγραφής των διαφόρων αντιλήψεων στη σύνθεσή τους. Για να γίνει κάποια απόπειρα µελέτης σε βάθος θα απαιτηθεί ε.υστηµατική εργασία συνεξέτασης των παραµέτρων, όπως χρονολογίες των ,΄ργων, ταυτότητα ή έστω καταγωγή των ζωγράφων, γεωγραφική κατανομή των τοιχογραφηµένων σπιτιών με οµαδοποιήσεις της πληθυσμιακής σύνθε- "η… των αντίστοιχων χωριών, κοινωνική θέση και µορφωτικό επίπεδο των ιδιοκτητών (έµποροι, βιοτέχνες, κτηνοτρόφοι, ξενητεµμένοι, αταξίδευτοι, γγράµµατοι, λιγογράµµατοι κ.τ.λ.). Μπορούμε, λοιπόν, να πούμε πως το …για µας, αν και φαίνεται σα να ανήκει στο χώρο της τεχνοκριτικής, αποτε- λ;ί ερέθισμα εθνογραφικής ή λαογραφικής διερεύνησης. Σκοπός µου, µε όσα θα πω και θα δείξω, είναι να επισημάνω το πρόβληµα που θα μείνει ανοιχτό για µελέτη, μιας και στο ακροατήριο υπάρχουν τόσοινέοι µε εφόδια να επι- χ ιρήσουν ένα τέτοιο έργο. Ευτυχώς τώρα πια έχει εντοπισθεί το σύνολο σχε- δόν των βορειοελλαδίτικων τοιχογραφιών µε «κοσµικά» θέματα, χωρίς να αποκλείονται και νέα πολύτιμα ευρήµατα, αφού εκατοντάδες σπιτιών είναι από χρόνια κλειστά και δεν ξέρουµε τι κρύβουν. Εντελώς πρόσφατες εµπει- ρί * του υποφαινόμενου στην Εράτυρα, στην Αρίστη και σε άλλα χωριά επι- .ρ΄πουν ευοίωνη προοπτική νέων ανακαλύψεων. Εκτός από αυτό, στο αρχείο µου υπάρχουν εκατοντάδες παλιότερες φωτογραφίες τοιχογραφιών που δεν υπάρχουν πια. Είναι στη διάθεση των μελετητών. l| πρώτη μορφή διάταξης των στοιχείων μιας τοιχογραφίας, που θα εξε- τάσουµε, χωρίς η κατάταξη που ακολουθούµε να έχει κάποια πρόθεση αξιο- 11 138 Κίτσου A. Μακρή λόγησης, είναι η π α ρ α τ α κ τ ι κ ή που παρατηρείται στις ζωγραφικές φρίζες στο επάνω µέρος των τοίχων του εσωτερικού των σπιτιών. Αυτή, άλ- λωστε είναι η συνηθέστερη ζωγραφική διακόσµηση, έτσι ώστε η χαμηλότε- ρη επιφάνεια του τοίχου, που είναι φυσικό να λερώνει από τη χρήση του χώρου, να επιδέχεται ασβεστώµατα κατά διαστήµατα. Υπάρχουν, βέβαια, εξαιρέ- σεις του κανόνα, όπως στο σπίτι του Παπαθεοδώρου (Εράτυρα, δεκαετία 1865-1875), όπου ζωγραφίζεται ολόκληρη η επιφάνεια των τοίχων, αλλά ως are ύψος των δύο περίπου μέτρων η διακόσμηση είναι λιτή, με λίγα απλά θέ- µατα και μεγάλες οµοιόχρωμες επιφάνειες. Σε μακριά φρίζα, αμέσως κάτω από το ταβάνι, παρατίθενται χωρίς να συντίθενται µεγάλα κτήρια, γεφύρια, δέντρα, λιβάδια, λόφοι, ατμόπλοια, τζαμιά, ιστιοφόρα, ψάρια, ξυλοκόπος, καρποσυλλέκτης, ειδύλιο,ζώα... και όχι πάντα στην ίδια κλίμακα. Δεν είναι απαραίτητο να προέρχονται από το ίδιο πρότυπο. Σε άλλη περίπτωση, στο σπίτι του Λάτσκου (Εράτυρα, γύρω στα 1900), σώζεται µέρος της ζωγρα- φιστής φρίζας με αντίγραφο από τις «Σταχυοµαζώχτρες» του Ζαν Φρανσουά Μιλλέ, δίπλα όμως υπάρχει τοπίο με χωριό καθώς και αντρική μορφή που δεν ανήκουν στο έργο του Μιλλέ και ασφαλώς προέρχονται από άλλο πρότυπο. Σηµειώνουμε ότι η αντρική μορφή είναι ενταγμένη στην ομάδα των τριών γυναικών και το τοπίο συνεχίζει το χώρο της σκηνής. Με την ίδια παρατα- κτική διάταξη ήταν η τοιχογραφία του σπιτιού του Τριανταφύλλου (Δράκια Πηλίου, τέλη 18€… αι.) που παρίστανε την Κωνσταντινούπολη, η καταστραµ- µένη στα 1943 τοιχογραφία στα αρχονταρίκι του µοναστηριού του ΄Αη Λαυ- ρέντη (Πήλιο, 18ος αι.) που παρίστανε την πομπή της Ανάρρησης του Πα- τριάρχη και πολλές άλλες... Αντίστοιχη παρατακτική σύνταξη συναντούµε σε χειρόγραφες «ενθυμίσεις», όπως του Καλλίνικου για το χαλασµό της Σέλι- τσας στα 1774: «κε εµπήκαν κε εσκότωσαν κε όλο το βιος έμασαν κε έκαψαν οσπήτια κε εργαστήρια 104 και έκαψαν ανθρώπους κε απέθαναν κε επίραν βιος πολήν φορτία αμέτρητα και εκάθησαν µέσα ημέρες 10 κε βγένοντες επί- ραν... και έγινε θρήνος και οδηρμός κε γράφο διά θήµιση...». Περισσότερο οργανωμένη αλλά τυπική είναι η τ ρ ι α δ ι κή σύνθεση, κατά κανόνα σε έργα μικρότερων διαστάσεων, όπου εμφανίζονται τρία ομο- I I I I I I I I I I ειδη αλλα οχι ισοβαθμα θεµατα, τρια σπιτια, τρια δεντρα, οπου το κεντρικό είναι ψηλότερο ή ένα κτήριο με υπερυψωμένο ή και φαρδύτερο το κεντρικό τμήμα του. Αντίστοιχο φαινόµενο παρατηρείται και σε δηµοτικά τραγούδια, όπως: Τρία µεγάλα σύννεφα στο Καρπενήσι πάνε I I I , I I τονα φερνει αστραποβροντο, τ αλλο χαλαζοβροχια το τρίτο το µ. α κ ρ ύ τ ε ρ ο μαντάτα του Λιβίνη. Σι…()ετική αντίληψη στις τοπιογραφίες των βορειοελλαδίτικων σπιτιών 139 Τρία πουλάκια κάθονται στη ράχη στο ληµέρι τόνα τηράει τον Αλµυρό, τ, άλλο κατά το Βάλτο το τρίτο το κ α λ λ ίτ ε ρ o μοιρολογάει και λέει. και …; άλλα τραγούδια μια από τις τρεις κοπέλες είναι η καλλίτερη ή κάνει , ί "ι σηµαντικότερο. Από τα τρία µπα'ι'ράκια ξεχωρίζει του Σιλιχτάρη. Σε πα- µαμύθια ή παραδόσεις ο ήρωας καλείται να κάνει τρεις άθλους ή υποχρεώνε- mu, να ξεπεράσει τρία εμπόδια. Και στις δύο περιπτώσεις το ένα είναι δυσκολό- |)". |Ιέβαια, επειδή λόγος και εικόνα λειτουργούν διαφορετικά, στο λόγο το σηµαντικότερο είναι το τρίτο ενώ στην εικόνα το μεσαίο. Στη µια περί- … πόση επιδιώκεται η σταδιακή ένταση του ενδιαφέροντος, στην άλλη η συμ- l‘ ρία. Από την ίδια αντίληψη ξεκινάει και η τελετή βράβευσης των νικητών … µεγάλους αγώνες, όπου ο πρώτος ανεβαίνει σε κεντρικό ψηλότερο βάθρο και οι άλλοι δύο σε χαμηλότερα πλαγινά. Χαρακτηριστικό δείγμα τριαδικής …'»νθ σης είναι το κτήριο που ζωγραφίζει o Χιονιαδίτης ζωγράφος Ιωάννης n m σπίτι του Φιλίδη (Καπέσοβο, 1925), όπου προέχει το κεντρικό του τμή- µα. Στο σπίτι του Λαζαρίδη (Εράτυρα, 1796), ένα τοπίο έχει τρία δέντρα, …'… µικρά πλαγινά κυπαρίσια και µια μεγάλη κεντρική πορτοκαλιά. Συγχρό- Wm όμως από τον κορµό της πορτοκαλιάς απλώνονται τρία κλαριά δεξιά και άλλα τρία αριστερά που το καθένα τους έχει από τρεις ώριµους καρπούς. Μια άλλη συνθετική αντίληψη τοπίου είναι η τ ρ ι ζω ν ικ ή, όπου κυ- ριαρχούν τρεις οριζόντιες χρωματικές ζώνες, η επάνω με τον ουρανό, η μεσαία µι. τη γη και η κάτω συνήθως µε θάλασσα, λίμνη ή ποταμό. Στο σπίτι του I‘. νάδιου (Σκαµνέλι, 1878) ο Χιονιαδίτης ζωγράφος Αλέξιος Π.Κ. κάνει φανταστικό τοπίο με τρεις επάλληλες χρωματικές ζώνες σχεδόν ισόπαχες, ιην πάνω γαλάζια -ουρανός-, τη μεσαία κεραμιδιά με διάσπαρτα λίγα άσπρα σπιτάκια και την κάτω ώχρα -οργωμένο χωράφι- με λοξές πράσι- νι αυλακιές. Στο ίδιο χωριό (σπίτι Βασδεκά, 1857) ο Γεώργιος K. κάνει π-ιρόµοιο τοπίο με τις ίδιες χρωματικές ζώνες, µόνο που εδώ οι γραμμές της κατ«ΐπερης ζώνης είναι καµπύλες και υποδηλώνουν χαµηλούς λόφους, ενώ στο σπίτι του Γώγολου (Τσεπέλοβο) οι τρεις ζώνες τοπίου σε οβάλ πλαισίωση είναι αντίστοιχα ανοιχτή θαλασσιά, ώχρα, πράσινη. Στο σπίτι του Παλαιού (Δί- Λογο Ζαγοριού, 1898) οι αδελφοί Βούρη ζωγραφίζουν τοπίο με τις αντίστοιχες ζώνι.- ανοιχτή γαλάζια, κοκκινωπή, γαλαζοπράσινη. Στο σπίτι του Μαλιόγκα Σιάτιστα, 1844) άγνωστος τεχνίτης, με πρότυπο χαλκογραφία του A. ||ρόμποτ, ζωγραφίζει τη Φραγκφούρτη με κεντρική ζώνη τον ποταµό Μάιν. Τέταρτη, τέλος, απόδοση είναι η π αν o ρ α µ. ι κή, όπως η φρίζα του παράσπιτου Τριανταφύλλου στη Δράκια του Πηλίου (Παγώνης, 1832), όπου 140 Κίτσου Α. Μακρή παρουσιάζονται η Χαλκίδα, το Ταλάντι, το Δουκό, τα Πολιτικά, τα Φύλλα, το µοναστήρι του Αγίου Γεωργίου κυτταγμένα από ψηλά, από ανύπαρκτο δη- λαδή σηµείο. 'Αλλωστε, τα μέρη αυτά δεν είναι ορατά την ίδια στιγμή και από το ίδιο σηµείο. Χαρακτηριστικό παράδειγµα πανοραμικής απόδοσης είναι η απεικόνιση του Μετσόβου από το Νικόλαο Μαρέτσο (νάρθηκας µοναστηριού Αγίου Νικολάου Μετσόβου, 1800), όπου το έργο παίρνει σχεδόν χαρακτήρα τοπογραφικό. Παρόμοιο είναι και ιχνογράφηµα, με μολύβι, της Σαµαρίνας, έργοιτου ντόπιου µητροπολίτη Δοµοκού Χρύσανθου (1861). Εδώ, μάλιστα, σηµειώνονται και τα ονόματα εκκλησιών, συνοικιών και άλλων στοιχείων του χωριού. Ο Χρύσανθος σημειώνει πως το έργο σχεδιάστηκε από τα ανατολι- κά. ΄Αλλωστε υπάρχει και κάποια φροντίδα προοπτικής απόδοσης. Φυσικά, µεγάλο µέρος των τοπιογραφικών συνθέσεων στις τοιχογραφίες των βορειο- ελλαδίτικων σπιτιών ακολουθεί τη συνηθισµένη προοπτική απόδοση του χαλ- κογραφικού, κατά κανόνα, πρότυπου, Τα παραδείγµατα θα µπορούσαν να πολλαπλασιασθούν. Πρόθεση όµως του ομιλητή δεν είναι να εξαντλήσει το θέµα, ούτε είναι έτοιμος γι' αυτό, αλλά απλά να το θέσει. Είναι πολύ πιθανό πως, µε αφετηρία τεχνοτροπικά δεδοµένα, να βγουν εθνογραφικά συμπεράσματα. Σιιιι()Ητική αντίληψη στις τοπιογραφίες των βορειοελλαδίτικων σπιτιών 141 αν. %. 3έΝΈ…ξξΜ&ξέκΜ… ! α΄΄ά ,(!Ι…χ Μ…"… - » …" …ΉΧΨ;= >…» .. … … … . ……Μ"… ΄ . … … …. . κ.ά.… …; : . . . . … & … … . … . Ο …. , …… να… »… », ' . * |'.΄ζ)άτυρα Βοΐου: Τοιχογραφία σπιτιού Μακρή. 1875-1885. Κίτσου A. Μακρή Νεγάδες: Τοιχογραφία σπιτιού Καλέα. 1795. µ..-.-- Στ…0ι:τική αντίληψη στις τοπιογραφίες των βορειοελλαδίτικων σπιτιών 143 Με…" .|ριικια΄ Πηλίου: Τµήμα τοιχογραφίας σπιτιού Τριανταφύλλου. Τέλη 18ου αιώνα. | .|ρακιά Πηλίου: Τμήμα τοιχογραφίας σπιτιού Τριανταφύλλου. Τέλη 18ου αιώνα. 1 Τ 144 Κίτσου A. Μακρή Μοναστήρι Αγίου Νικολάου Μετσόβου: Διονυσίου Μαρέσου, Γενική άποψη Μετσόβου. 1800.

ΥΠΗΡΕΣΙΑ ΠΕΡΙΦΕΡΕΙΑΚΗΣ ΑΝΑΠΤΥΞΕΩΣ ΘΕΣΣΑΛΙΑΣ ΒΙΒΛΙΟΘΗΚΗ ΕκΑΑ΄|'κΕΥΜΕΝΩΝ ΜΕΛΕΤΩΝ … ΑΡ. 4 … Η XEIPOTEXNIA EN ΘΕΣΣΑΛΙΑ ΑΝΑΔΡΟΜΑ| ΚΑΙ ΠΡΟΟΠΤ|ΚΑ| Yno KITZOY A. MAKPH ΛΑΡΙΣΑ 1966 Η XEIPOTEXNIA EN ΘΕΣΣΑΛΙΑ ΑΝΑΔΡΟΜΑΙ ΚΑΙ ΠΡΟΟΠΤΙΚΑ| ? ΙΠΗΡΕΣ|Α ΠΕΡΙΦΕΡΕΙΑΚΗΣ ΑΝΑΠΤΥΞΕΩΣ ΘΕΣΣΑΛΙΑΣ ΒΙΒΛΙΟΘΗΚΗ ΕκΑΑ΄|'κΕΥΜΕΝΩΝ ΜΕΛΕΤΩΝ — AP. 4 …- H ΧΕΙΡ©ΙΈΧΝΙΑ ΕΝ ΘΕΣΣΑΛΙΑ ΑΝΑΔΡΟΜΑ| ΚΑΙ ΠΡΟΟΠΤΙΚΑ| ΥΠΟ ΚΙΤΣΟΥ Α. ΜΑΚΡΗ ΛΑΡΙΣΑ 1966 -." ΒΙΒΛΙΟΘΗΚΗ ΕΚΛΑΙΚΕΥΜΕΝΩΝ ΜΕΛΕΤΩΝ ,Εξεδόδησαν : 1. «'Υπανόπτυκτοι Χώρα», ΄Υπό Δ. Χατζηγιάννη. Λάρισα 1966. 2. «Ή όξιοποΙησις του εύρωπα΄ι'κοι'ι χώρου Kai εΐδικώτερα προδλήµατα τοι": έλληνικοι"ι καί τοι": Θεσσαλικού χώρου», 'Υπό Δ. Χατζηγιάννη Λάρισα 1966. 3. «Τουριστική ανάπτυξη Kai Δημόσιες σχέσεις», 'Υπό Δ. Κ. Μαγκλ!- 6έρα. Λαρισα 1966. Αϊ έκτεθέμεναι είς τάς έν λόγφ μελέτας ΐδέαι άποιελοΌν προσωπικός γνώμας τών συγγραφέων καί δέν δεσμεύουν καθ' ο΄ιονδήποτε τρόπον τήν Υ. Π. Α. Θεσσαλίας. ΕΙΣΑΓΩΓΗ cH χειροτεχνία είναι στενώς συνυφασμένη με τήν περιοχήν τής Θεσ- σαλίας, διότι είς τον χώροι) αυτον ανεπτύχθη κατά τρόπον πρωτοποριακόν καί ιδιαιτέρως αποδοτικόν.' τά 'ι4μπελάκια, το Φανάρι, ή Τσαριτσάνη, ..» Πήλιον, ό Τίρναβος, ή Πύλη, ό "Αλμυρός κ. ά. περιοχαί, αί΄τινες παρέ- μειναν ίστορικαι' δια τήν ανάπτυξιν τής χειροτεχνίας, ανήκουν καί αποτε- λοιιν τιμήν τοι? θεσσαλικοδ χώρου. "Η πρώτη έμφάνισις τής χειροτεχνίας, ή οίκοτεχνία, συμβαδίζει με τήν έποχήν, και? ήν δ άνθρωπος εγκατέλειψε το σπήλαιον καί τήν άγρίαν περιβολήν. "Enron-1, παρ' Μας τάς τεραστίας προόδους που έσημείωσεν ή 'Ανδρωπότης, και παρ, ("έλος τας μεγάλας flew/3010}; των οίκονομικών καί κοινωνικών συστημάτων, ή χειροτεχνία δεν έ΄παυσεν ν' αυτοτελή φορέα τής γενικής οίκονομικής δραστηριότητας. "Η χειροτεχνία καλύπτει πολλους συγχρόνως τομείς τής οι"κονομικής δραστηριότητος, διότι και σήμερον ακόμη, έποχήν τής έξειδικεύσεως και "η"; καταμερισμού, 0c χειροτέχνης λαμβάνει μέρος είς όλα τε στάδια τοι") κυκλώματος παραγωγή - διάθεσις - κατανάλωσις. cO ορισμός τοι") καθηγη- …ή κ. "Ιω. 317901159171l είναι πλήρης και σαφής, έν προκειμένω .' " Με… τή Ηδη χειροτέχνης εννοούμε έκεϊνον, δ οποίος συγκεντρώνει δ΄λες τίς προσω- νιικι.'ς καί οίκονομικές προυποθέσεις για τή διεξαγωγή ώρισμένου επαγγέλ- μηπως, πού ε΄χει σχέση με τήν παραγωγή καί πώληση αγαθών, ήτοι τεχνι- κής γνώσεις, Εκανότητα μεταδόσεως αυτών των γνώσεων, οργανωτική καί ι'μ.ι…ρική ΐκανότητα.,. "() χειροτέχνης, κατά συνέπειαν, ασκεί μίαν σύνθετον σοβαρό… έρ- γιιιιι΄αν, αξίαν παραδοχής καί εξάρσεως. '" αποτύπωσις τού ύπάρχοντος έν Θεσσαλία χειροτεχνικοΐ) δυναμι- κού και) ή μελέτη τών προοπτικών αναπτύξεώς του δεν ήδύνατο να ει';΄ρη … |ιιλληλότερον μελετητήν από τον κ. Κίτσον ιΙ[ακρήν. 'Ο κ. Μακρής, από πολλών ετών και ύπό διαφόρους ίδιότητας, &- ι…ιλιι…ι µε πάθος καί συναίσθησιν εύθύνης με το θέμα τής χειροτεχνί- ιι-. ι'ι- ΄Ι'.΄λλάδι. "Εχει συγγράψει σειράν αξιολόγων μελετών καί θεωρείται damn/m; ώς είς εκ των πλέον είδικών έπ2 τοι") θέματος. II ΄Ι΄πηρεσία Περιφερειακής 'Αναπτύξεως Θεσσαλίας όνέθεσεν με mid/v ΙΜιιι'ο.ι…ίησιν είς τον κ. [ν]ακρήν τήν συγγραφήν τής &… χείρας με- |ιιι|. | |) |… χειροτεχνίας έν Θεσσαλία. Τήν παραδίδει δέ είς τήν κοινήν γι…µι|ι μ; ι΄νιίγνωσιν τής σημασίας της. Διονύσης K. Μαγκλιβέρας Διευθυντής Υ.Π.Α.Θ. ' .'|| |ι--ιι.|.-ι.ι-ιη |πιι'νάιΠαι1η' Θεσσαλονίκη 1966, σελ, 9 ΠΡΟΛΟΓΟΣ ‘H αύξουσα ζήτησις χειροτεχνικων προ΄|όντων µετα τόν δεύτερον παγκό- ιι|ιιον πόλεµου, φαινόμενον διεθνές, φαίνεται αντίστροφος προς τήν αλµατώδη ιι:χνολογικήν πρόοδον κατα τήν αύτήν περίοδον, τήν οποίαν χαρακτηρίζει µαζι- ι…ποίησις καί αύτοµατοποίησις τής παραγωγής. Κατα 6άθος πρόκειται σε µί- αν ακραίαν συνέπειαν τού μηχανικού πολιτισμού καί των παραγωγικών του µε- θόδων. Ή κατά µεγάλας ποσότητας τυποποιημένη παραγωγή, προοριζομένη να καλύπτη τας συνεχως αύξανομένας καταναλωτικας ανάγκας, είναι ύπο- χρεωμένη από αύτήν ταύτην τήν φύσιν της να παράγη προϊόντα οµοιόμορφα, ψυχρά, τά οποία αφίνουν ακαλύπτους τας ψυχικας ανάγκας τού ανθρώπου. Ούτφ ταχέως προεκλήθη ό Κόρος καί ή αναζήτησις αντικειµένων έχόντων ίδίαν -- προσωπικότητα» καί πραγµατοποιούντων ένα σιωπηρδν διάλογον μεταξύ τού κατασκευαστού καί τού καταναλωτού. τό χειροτέχνηµα, ως έκ τού τρόπου πα… |ιαγωγής του, αξιοποιεί παράγοντας απονεκρωθέντας από τήν µηχανικήν κα- ιασκευήν, όπως είναι ή εύρηµατικότης, ή προσαρμογή είς τα εκάστοτε δεδο- µένα τής πρώτης ύλης, ή φαντασία, ή όποµικότης. 'Εξ άλλου, τα ευρύτερα πε- ριθώρια τα οποία παρέχει τό ύψηλδν ατομικδν είσόδηµα είς πλείστας χώρας Inc; Εύρώπης καί τής ΄Αμερικής, επιτρέπει τήν ίκανοποίησιν τής ανάγκης αύ- ιι|ς. Σημαντικδν ρόλον είς τήν αναθέρµανσιν τού ενδιαφέροντος δια τό χειρο- ιίχνημα έπαιξεν καί ή κατά τήν τελευταίαν πεντηκονταετίαν αποκάλυψις των πλαστικό"… αξιών των πρωτογόνων τεχνών ως καί ή µελέτη - προδολή τής λιιικής τέχνης. Τής ηύξηµένης ταύτης ζητήσεως χειροτεχνικων προϊόντων επωφελήθησαν ι1ι|…ιµέναι χώραι Ξχ0υσαι χειροτεχνικήν παράδοσιν καί μή δυνάµεναι να απα- '|ιιιιλήσουν τό σύνολον τού ϊκανού προς έργασίαν πληθυσμού των είς τήν 610- |ιι|χιινΙαν κ ί αλλας ύψηλής αποδόσεως εργασίας. Δεδοµένου ότι ή χειροτεχνι- τη ι'ιι…σχόλησις απαιτεί επενδύσεις ίκανως μικροτέρας των απαιτουµένων δια ιι|ν …οµηχανικήν τοιαύτην, δι' ίσον αριθμόν ατόµων, ενδείκνυται ή προώθησις up, χι ιμοτεχνίας είς χώρας στερουµένας κεφαλαίων, ως είναι ή =ΙΞλλας. Τού- m ΙΙιι ι…|ι6άλη καί είς τήν ανακοπήν τού ρεύµατος µεταναστεύσεως. Ι ΙΙιικότερον ή Θεσσαλία παρέχει δυνατότητας σημαντικής αναπτύξεως up. κι η…" χνίας, ως 06: αποδείξωµεν κατωτέρω. Δια τής αναπτύξεως αύτης Αφ' Ο…"… µήν οι: ένισχυθή το ήδη χαµηλδν οίκογενεακδν είσόδημα των αγροτι- ιιων .… ι- ...….ροφ…εν πληθυσµών1 µε συνέπειαν τήν ανοδον τού εθνικού είσοδή ”nun“ .… ι' ιίρου δέ Θα αξιοποιηθούν τοπικαί πρωτ… ύλαι αίτινες σήµερον .'.ιιιιΜιιιιι…ιιιι ιΙς χρήσεις µικρας οίκονοµικής αποδόσεως. Ένδεικτικως άνα- |ιιιμιν Μι ή Ι.ιιλτ.Ια έλαίας διατίθεται νύν είς τήν κατανάλωσιν ά… δραχµών ."… mm n'wvnv, ένω δια τής χειροτεχνικής της κατεργασίας ή αύτή ποσότης f"- ότι……" προιόντα αξίας 40.000 δραχµών περίπου. Συγχρόνως τά απο- "μια… :……» u |ιάχια ξύλου (πελεκούδια), ανερχόµενα είς 400 —— 500 Kl— ί.ι'ι url-Iu-n- mm”- ιόννον θα ήδύναντο να χρησιµοποιηθούν δια τήν καµίνευσιν ιιη|ιιινιιι-ι-ιι ι'ι|ι|ΙΙ||()ίί αγγειοπλαστικων "έργων εύρείας καταναλώσεως (γλά- Λιιιιι΄Δι||ιΙ ιι λ.ιι.). 'Ι| μι .'…ι' Ill ιι|ι| ΙΙισσαλικής χειροτεχνίας δυσχεραίνεται από τήν έ΄λλειψιν ll 'IIII. 8 επαρκών στατιστικών στοιχείων. Τούτο όφείλεται είς δύο λόγους. Πρώτον διότι ούδέποτε έπεχειρήΘη µέχρι σήµερον συστηματική στατιστική καταγρα- φή καλύπτουσα όλόκληρον τόν θεσσαλικόν χώρου. Είναι χαρακτηριστικδν ότι καί είς τας επισήµους Στατιστικας 'Επετηρίδας τής 'Ελλάδος ή χειροτεχνία περιλαμ6άνεται, άνευ διακρίσεως, είς τον γενικώτερον κλάδου τής 6ιοτεχνίας. Δεύτερον διότι µέρος μόνον τών ασχολουµένων με τήν χειροτεχνικήν παρα- γωγήν εµφανίζεται ύπό τοιαύτην έπαγγελματικήν ίδιότητα, ένώ μέγα ποσο- στόν έµφανίζεται ύπδ τήν Ιδιότητα τού γεωργού, τού ποιµένος, τής οίκοκυ- µας κ.λ.π. Τούτο αποτελεί τήν αδυναµίαν αλλά καί τήν δύναμιν τής θεσσαλι- κής χειροτεχνίας, όπως θα φανή κατά τήν ανάπτυξιν τού θέματος. Η ΦΥΣ|Σ ΤΟΥ ΧΕΙΡΟΤΕΧΝΗΜΑΤΟΣ Πρίν προχωρήσωµεν είς τήν αναπτύξω τού θέματος, κρίνομεν σκόπιμον να διερευνήσωμεν τήν φύσιν τού αντικειµένου. Τί είναι χειροτέχνημα; ‘H εύ- κολία τής έτυµολογικής έρµηνείας αποτελεί τήν πρώτην παγίδα. Τέχνηµα, κα- ιιισκεύασμα τής χειρός, δηλαδή προϊόν δια τήν παραγωγήν τού δποίου ούδό- λως ή είς µικραν κλίµακα έχρησιμο1τοιήθησαν µηχανικά μέσα. 'Αλλ΄ έν τοιαύτη περιπτώσει τα χειροποίητα ύποδήµατα είνα χειροτεχνήματα,' Καί είς αύτα σχεδόν αποκλειστικώς είργάσθησαν τα ανθρώπινα χέρια. ‘H απάντησις είναι: όχι. ‘Ev ζεύγος κεντητές πηλιορείτικες παντούφλες είναι χειροτέχνηµα; 'Η ά- ιιαντησις είναι ναί. Μια σκαλιστή καρέκλα ρυθµού Λουδοδίκου 14ου δεν είναι χειροτέχνηµα ενώ αντιθέτως ένα σκυριανδ σκαμνί είναι, παρά τε γεγονός ότι όλιγοτέραν έργασίαν τών χειρών, άπήτησεν ή κατασκευή του. Συνεπώς ή δια ιών χειρών κατασκευή αποτελεί 6ε6αίως µίαν δασικήν προυπόθεσιν τού χει- ιιοιεχνήματος, δεν είναι, όµως, εκείνη πού καθορίζει έπακρι6ώς τήν φύσιν του. Τα προαναφερθέντα παραδείγµατα πιθανόν να μας όδηγήσουν είς τήν ίιιυτέραν παγίδα, δηλαδή είς τήν έσφαλμένην ταύτισιν τής συγχρόνου χειρο- ιι χνίας με τήν λα΄ι'κήν τέχνην. =Υπάρχουν, αναμφιδόλως, πολλα κοινά στοιχεία mi ι;ι'ς τας δύο. Είς αμφοτέρας ό χαρακτήρ τής τέχνης είναι πρόσθετος είς άνιικείμενα χρήσεως: ύφαντα, ξυλόγλυπτα, κεραµεικα, µεταλλοτεχνήµατα… '| || ίσης καναν χαρακτηριστικδν των είναι ότι δέν αποτελούν αποκλειστικα δη- |ιιιιυργήµαΤα προικισµένων προσωπικοτήτων αλλά ανώνυµα δηµιουργήµατα …… ινών μαστόρων. 'Η ανωνυμία αύτή ύπάρχει καί όταν είναι γνωστόν το ό… νιιµα τού κατασκευαστού ένας συγκεκριµμένου αντικειµένου, διότι τούτο ως εί- :...… ώς µορφή, ως διακόσμησις έχει τας ρίζας του είς µακροχρόνιον παράδοσιν ....| &" µορφώθη µέ τήν έργασίαν πολλών γενεών. Υπάρχουν, όµως, καί ούσιώ- ένα… Ρίιαφοραί µεταξύ των. 'Η λαϊκή τέχνη διεμορφώθη είς τας µικρας πολι- ι… …ο"… καί οι"κονοµικας ένότητας είς τας οποίας ήτο καταµερισµένος ό έλ- .…'ιηνικι5ς χώρος κατά τούς χρόνους τής Τουρκοκρατίας. 'Απευθύνεται είς ένα ν…,ι | | µιμμένον κοινδν µέ συγγενείς όπτικας συνηθείας καί μεταχειρίζεται …ι|µιινιικήνυ εύλητττον. "Ο έθνικοτοπικδς χαρακτήρ είναι συµφυής µέ τήν ύπαρ ι…ι-.ι ιι|ι… Αντιθέτως ή σηµερινή χειροτεχνία απευθύνεται προς τούς αστικούς ιι.ιηιιιι.ιμιιι'ις ιών µεγάλων πόλεων ή προορίζεται 81’ έξαγωγήν είς χώρας µέ ι.....].'…,-.ε.ιιι… Μίνωας Ιδιοσυστασίας, µέ άλλοις οπτικας συνηθείας καί ποικίλας maul-“1.1.1, ΑΙ συνθήκαι τής ζωής έχουν αλλάξει, καί τούτο είναι σηµαντικδν ΜΜΜ…" .'.ιι, ι'."… ιτ'ίποµεν ανωτέρω, είς τήν χειροτεχνίαν ό χαρακτήρ τής τέ- .…-…|.,… …… πρίν)… τος είς αντικείµενα χρήσεως.2 ‘H ήλεκτρική κουζίνα, οί .ι…υ,|.-|……-ι η…"… Θερμάνσεως τών κατοικισίμων χωρών, ή ένδυµασία, ή νεωτέ- ,-.ι Δ..-µ ιι για…"-ή καί πλείστα αλλα ήχρήστευσαν μέγα μέρος τών παλαιών αν- ι…ιιι|ιι.ι.…...ι- 'l |… αλλου έδηµιουργήθησαν νέαι ανάγκαι. Συνεπώς δια να είναι δύο"… ή ”nun-x1110 πρέπει να προσαρµοσθή είς τας νέας απαιτήσεις τής ι';ι|ιι'|--ι.--.; να"… :… σηµαίνει ότι πρέπει να χάση τόν έθνικόν της χαρακτήρα. Η… ιι'ιι'ιι.ι .»… µε…… … λόγους έθνικούς ή συναισθηματικούς, άλλα ένεκα ……" ιµι'ιιι|ιι'.ι… "|… ιιι ι ιιήι; καί έµπορικής. Πρώτον διότι ό χειροτέχνης εύκολότε- .…… ml fi-unhumu'nmrx οµιλεί τήν έθνικήν του µορφικήν γλώσσαν καί δεύτερον 1.0 διότι όσον πολυεθνικότερον είναι τό κοινόν προς τό όποϊον απευθύνεται ή χει- ροτεχνία, τόσον «έµπορικώτερος>> ό έντονος εθνικός χαρακτήρ τών προϊόν- των της. Μέ 6άσιν τα ανωτέρω συντόµως καί ατελώς έκτεθέντα δυνάµεθα να ώρί- σωμεν τό χειροτέχνηµα ώς είδος παραγόµενον κατα κύριον λόγον δια τής έρ- γασίαν τών χειρών, έχον έθνικήν … παραδοσιακήν µορφήν άλλα καλύπτον συγχρόνους ανάγκας. ΙΣΤΟΡΙΚΑ Κατα τούς χρόνους τής Τουρκοκρατίας, καί ίδία κατα τόν 180ν καί 19ον αίώνα, ή χειροτεχνία έγνώρισεν έν Θεσσαλία µεγίστην ανθισιν είτε ώς καθαρώς λαϊκή τέχνη είτε ύπό τήν µορφήν όργανωµένης συντεχνιακής παραγωγής "TO- ποιηµένου προ'όντος, π.χ. τα έρυθροδαφή νήµατα τής Συντροφίας τών ,Αμπελακίων.3 Είς τας όρεινας κοινότητας τού Όλύµπου καί τού Κισσό:όου, είς τόν Τύρναόον, είς τήν Τσαριτσάνην, είς τήν περιφέρειαν 'Αλµυρού, είς τό Πήλιου, είς τα χωρια τής Πίνδου, ή παραγωγή όχι µόνον έκάλυπτεν τας ανάγ- κας τής εσωτερικής καταναλώσεως άλλα έξήρκει είς µεγάλης κλίμακος έξα- γωγας πρός τας Βαλκανικας χώρας καί τήν Δυτικήν Εύρώπην. Τα έξαγόµενα προϊόντα ήσαν κυρίως ερυθρά 6αµ6ακερα νήµατα, ύφάσματα, έπενδύται έξ έρίου αίγός, νήματα έκ μετάξης. Ai συνεχώς διογκούµενα| ανάγκαι συντονι- σµού τής παραγωγής, καταµερισµού τής εργασίας καί όργανώσεως τών έ- ξαγωγών συνετέλεσαν είς τήν δηµιουργίαν οίκονομικών όργανισμών είτε ύπό τήν µορφήν τών Συνεταιρισµών είτε ύπό τήν µορφήν ατοµικών παραγωγικών — έξαγωγικών έπιχειρήσεων, α'ι΄τινες 'ι΄δρυον ύποκαταστήµατα καί πρακτορεία είς πόλεις τού "Εξωτερικού (Βιέννη, Βουκουρέστιον, Στεµλϊνον καί αλλαχού). Ο κύκλος τών έργασιών ηύρύνετο συνεχώς καί τα κεφάλαια τών έπιχειρήσε- ων ηύξανε> 1‘0 αλµατωδώς. 'Αποτέλεσµα τής οίκονοµικής ανόδου ύπήρξεν ή 6ελτίωσις τών συνθηκών ιωής καί ή καλλιέργεια τών Γραμμάτων καί τών Τε- χνών. '|δρύθι…αν και… ια είς τα όποΐα έδίδαξαν όνομαστοί διδάσκαλοι τής έποχήι' αν.δ. ι"θηι αν αξιόλογοι λόγιοι καί έκτίσθησαν µεγάλαι καί πλουσίως διακοσµη| ΄ν ι 1111.014 καί έκκλησίαι.5 Δια τής συνεχούς έπικοινωνίας µέ τα μεγ λα κέντρα ιής Δυτικής Εύρώπης καί τόν 'Ελληνισμόν τής διασπορας αί φίλιΛ . Ξ; ι ίδέαι τής έποχής έπέδρασαν 6αθέως. ΄Ανεπτερώθη τό έθνικόν φρόνηµα "πεί τό αίτηµα τής ΄Ελευθερίας κατέστη έπιτακτικώτερον. Έφ΄ όσον, είς παγκόσμιον κλίµακα ή παραγωγή τών συναφών προϊόντων παρέµενε; ίς χειροτεχνικόν έπίπεδον, τα Θεσσαλικα είδη παρήγοντο είς ποιό- τητας καί τιμας συναγωνιστικας. ΄Απδ τών αρχών, όµως, τού 19ου αίώνος ή χρησιµοποίησις τού ατμού ώς κινητηρίου δυνάµεως καί τών χημικών ούσιών ώς 6αφικών ύλών, έν Αγγλία κυρίως, κατέστησαν µή όιωσίμουςς τας έλληνικας έπιχειρήσεις α"ι'τινες δεν ηδυνήθησαν να προσαρµοσθούν είς τήν τεχνολογικήν πρόοδον τής έποχής λόγω τών έπικρατουσών έν Έλλάδι δυσµενών συνθηκών συνεπεία τής Τουρκικής κυριαρχίας. Ούτω ήρχισεν pen/80100 μαρασμός καί χρεωκοπία τών έπιχειρήσεων καί συνεταιρισµών. Έντός τής δεκαετίας 1810 — 1820 έπήλθεν γενική κατάρρευσις. Είς τα 1811 χρεωκοπεΐ ή Συντροφία τών *Αιι".ελακίων, το 1813 παρακμάζει ή 6ιοτεχνία τού Τιρνάόου, ολίγον αρ- γότερον κατςρρέε; ή οίκονοµία τής Τσαριτσάνης ή όπου είχεν ανθέξει είς τόν H ||| γάλον λοιµόν τού 1803.5 ‘O µαρασµός ούτος αποδίδεται συνήθως είς τοπι- ι-ιίι; συνθήκας (έπιδηµίαι, διχόνιαι, ληστρικαί έπιδροµαί, κατατρεγµός έκ µέ- ρους τού ΄Αλή - Πασσα, χρεωκοπία τής Αύστριακής Τραπέζης κ.λ.π.). Αϊ αύ- ι…, όµως, δυσµενείς συνθήκαι, ή έτεροι παραπλήσιαι ύπήρχον καί παλαιότερα .ι.ι|ιίς να προκαλέσουν πτώσιν. Χαρακτηριστικώς αναφέροµεν ότι τα παλαιά χρονικά καί αί χειρόγραφοι «ένθυµίσεις>> γέµουν περιγραφών λοιµών, τό Πή- λ|ιιν κατα τήν περίοδον τής οίκονοµικής καί πολιτιστικής ανόδου του έµαστί- ι'…ι … από τήν ληστείαν7 καί ή διοίκησις τού 'Αλή δεν ύπήρξεν χειροτέρα τών αλλων Τούρκων τοπαρχών καί είς πολλούς τοµείς καταφανώς καλλιτέρα. 'Ο Μίλος τών έπί µέρους αύτών δυσµενών παραγόντων ύπήρξεν ένισχυτικός τών I1- ως τεχνολογικής καθυστερήσεως συνεπειών καί έπετάχυνεν τόν ρυθµόν τής ιιιιμακμής. "Αλλωστε τό φαινόµενον δέν είναι µόνον θεσσαλικόν, έκτείνεται . Η… ι'ιλ'΄ιΚληρΟν σχεδόν τόν 6αλκανικόν χώρον. Βαθµιαίως ή χειροτεχνική παραγωγή περιωρίσθη είς τήν κάλυψιν τών ά…… νιιγκων τής µικρας έσωτερικής καταναλώσεως καί ήσκε΄ι'το κυρίως ύπό τήν |ιιι|ιφήν τής οίκοτεχνίας καί τού µικρού ατομικού ε'ργαστηρίου. Οί όµότεχνοι ιΙνιιι όργανωµένοι είς συντεχνίας, τα λεγόµενα ίσνάφια ή ρουσφέτια.8 Μετα ιι'|ν ιιροσάρτησιν τής Θεσσαλίας είς τήν !Ελλάδα (1882) τό μέγιστον μέρος ιι|ι… χιιροτεχνικής παραγωγής καλύπτει τας οίκογενειακας αναγκας τού πα- | || l γ(.ι)ΥΟ|3. ΄|| Θεσσαλία κατα τούς χρόνους τής αναπτύξεως τής χειροτεχνικής πα- ι… ,ι…ιγής της ήτο κατατετµηµένη είς µικρας οίκονομικας καί πολιτιστικας έ- …-΄νιηιαι;, µέ ίδιαίτερα έκαστη χαρακτηριστικα. Τό Πήλιον μέ τήν ύποτυπώδη ι'.ι||ιι… ρατικήν ζωήν καί τα προνόµια, τ' ΄Αµπελάκια µέ τήν ίδιόρρυθµον αργά- … --ι1ν των, ή Λάρισα µέ τόν µεταπρατικόν χαρακτήρα τής οίκονοµίας της, ή |-' --|ι1ιί ισα καί τα Τρίκαλα ώς αστικα κέντρα γεωργοκτηνοτροφικών περιοχών, [- |Ιµναδος µέ τήν ανεπτυγµένην όιοτεχνίαν τών σταµπάτων, τα χωρία τής ||ι-ι-ιι'ίλ|Κής πεδιάδος µέ τήν τιµαριωτικήν κοινωνικήν διάρθρωσιν, ανέπτυξαν Ι|ιι…ιιι|…ν ύφος λαϊκής τέχνης καί έδημιούργησαν πληθώραν µορφών καί έ- -ι….ι|ιιιγι.΄ιν αίτινες, προσαρμοζόμεναι είς τας σημερινας πρακτικας ανάγκας mu ulnllunm‘xg απαιτήσεις, δύνανται να αποτελέσουν τήν σταθεραν 6άσιν ί'…ι||ιι-ιιι|ιγίιις (ιιωσίμου συγχρόνου χειροτεχνίας. Η ΣΥΓΧΡΟΝΟΣ XEIPOTEXNIA II ιιιι|ι-ιιη|ιη0εΐσα αναθέρμανσις τού ένδιαφέροντος δια τα έργα τής µ..…. “vi-u“ ιι|ν ό'ιτοίαν έν αρχή τής παρούσης έσημειώσαµεν, ανεζωογόνησεν ως ιιιινι…'-λήν|ιΙν ι-λίμακα τας έν ύφέσει χειροτεχνικας δραστηριότητας καί …'ιι……ι-γι|…ν νέας, συγχρόνως δέ συνετέλεσεν είς τήν ανάπτυξιν ένός νέου "…κι"… η……|ι|…… ι΄ιιιχολουμένου µέ έργα χειροτεχνίας καί ό όποίος ανακρι6ώς αιολιιίιιιι "µια…"… λαϊκής τέχνης». 'Η ανάµειξις, όμως, είς τόν κλάδον αύτόν αµινών-.… αν… ΄|ιιιιιρικής παραδόσεως άφ ένός, καί άφ έτέρου ή έλλειψις Ηλ|||΄μ"|"|ιι'|ιιιι.ιι… …ι'ι ματαναλωτικού κοινού, καί ίδία τών μετρίας µορφώσεως και ιιιιι.ι....ι'ι.|ιι'ιιιι… |…ίνων τουριστών, έδημιούργησεν κατάστασιν δυσφηµίζουσαν ιι΄|ν "Μ…-ήν χιι|…ιι…χνίαν. Καίτοι ή δηµιουργηθεΐσα κατάστασις είναι δυ- ιιι…ι'-µ|ι… …! ιϊλΛι'ι|…ι| ακρι6ώς διότι έγινεν κατάστασις — ή έπανοδος είς 12 τήν καθαραν πηγήν τής χειροτεχνίας, είς τόν χειροτέχνην τής έλληνικής ύπαί- θρου, Θα 6ελτιώση σηµαντικώς τήν όλην είκόνα. Καί είς τό έργον αύτό κα- λούνται να συµ6άλουν οί θεσσαλοί χειροτέχναι έπ' ώφελεία τής έλληνικής οίκονοµίας, τού εθνικού γοήτρου αλλά καί αύτών τών ίδίων. Σήμερον ή θεσ- σαλική χειροτεχνία απευθύνεται κατα τό μεγαλύτερον μέρος της είς τήν έσω- τερικήν κατανάλωσιν. ’E111 πλέον ασχολείται µέ τήν παραγωγήν τουριστικών ένθυµίων ή διακοσµητικών είδών καί πραγματοποιεί μικρας κλίµακος έξαγω- γαι; ύφαντών (κυρίως φλοκάτων) καί όλίγων σταµπάτων. Κυριώτεροι τόποι έξαγωγής είναι αί ιΗνωμέναι Πολιτείαι τής 'Αµερικής καί αί χώραι τής Βο- ρείου Ευρώπης. ,Ενδεικτικώς αναφέροµεν ότι κατα τό χρονικόν διάστημα από 10 Όκτω6ρίου µέχρι 15 Νοεµ6ρίου, ήτοι έν όψει χειµώνος καί είς περίοδον προετοιµασίας τών αντιστοίχων καταστημάτων τού έξωτερικού δια τας έορ- τας τών Χριστουγέννων, έξήχθησαν από τόν Νομόν Μαγνησίας 1280 κιλα φλοκάτων καί από τόν Νοµόν Λαρίσης έτερα 728 κιλά.9 Είς τας ποσότητας αύτας δέον να προστεθούν αί έπιτοπίως αγορασθείσαι καί έξαχθείσαι ύπό ξέ- νων µικροποσότητες φλοκάτων αίτινες δέν ύπερ6αίνουν τά 100 κιλά. Οί No— μοί Τρικάλων καί Καρδίτσης, δια τούς όποίους δέν έχοµεν στοιχεία, έξήγαγον µεγαλυτέρας ποσότητας, άλλα πάντως ούχί ίκανοποιητικάς. Κατα κλάδους ή θεσσαλική χειροτεχνία παρουσιάζει τήν έξής είκόνα: ¢Y φ α ν τ ι κ ή . Τα κυριώτερα προϊόντα της είναι αί φλοκάται, τα ταγά- ρια, άι κου6έρται, τα πατάκια, τα χαλιά, ύφάσματα γυναικείας ένδυµασίας καί είς μικραν κλίµακα, διάφορα έξαρτήµατα τής ένδυμασίας (ζώναι, λαιµοδέ- ται κ.λ.π.). ιΥπό χρήσιν είναι απασαι σχεδόν αί παραδοσιακαί τεχνικαί: φλο- κάται, μπαστά, κεντητα στόν αργαλειό, ντριστελιασµένα… Μεγάλην παραγω- γήν ύφαντών έχει ή Δυτ. Θεσσαλία µέ κέντρα τα Τρίκαλα καί τήν Καρδίτσαν. Κατα τό πλείστον ασκείται από γυναίκας αίτινες είναι όργανωµέναι είς Συνε- ταιρισµούς έχοντας τήν έδραν των είς μίαν όρεινήν Κοινότητα τής περιοχής καί πιστοδοτουµένους ύπό τής 'Αγροτικής Τραπέζης, άλλα τών όποίων τα μέλη διαχειµάζουν καί έργάζονται είς τα πεδινά ά…… κέντρα. Χαρακτηρι- στικόν παράδειγµα είνα ή συνοικία 'Αγίας Μονής τών Τρικάλων ή όποία ά- ποτελεί, ούτως είπείν, έν έκτεταµένον έργαστήριον ύφαντικής. Είς τήν ανωτέρω συνοικίαν μόνον αΙ ανήκουσαι είς τόν Γεωργικόν Βιοτεχνικόν Συνεταιρισµόν ανέρχονται είς 120, κατασκευάζουν δέ τα ύφαντα κατ' οίκον, χρησιµοποιούσαι τας ίδιοκτήτους έγκαταστάσεις τού Συνεταιρισµού δια τό λανάρισµα κ.λ.π. Είς έκαστον τών ανωτέρω 120 µελών αντιστοιχούν 2 - 5 πρόσωπα τής οί- κογενείας των, έργαζόμενα καί αύτα κατ' οίκον. Έπί πλέον, είς περιόδους αίχμής τής ζητήσεως, ανατίθενται έργασίαι καί είς άλλα 150 - 200 άτοµα εκτός Συνεταιρισμού.1ο 'Ο ανωτέρω Συνεταιρισµός, τού όποίου δίδοµεν έκ- τενή περιγραφήν διότι δίδει τήν είκόνα τών παρεμφερών όργανισµών, διαθέ- τει νεοκτίστους έγκαταστάσεις έµ6αδού 130 µ2 περιεχούσας έν κλωστήριον, µίαν φυτιλιέραν, τέσσαρας λανάρες καί ένα ύγραντήρα. Κύριοι φορείς τής θεσσαλικής ύφαντικής δραστηριότητος είναι έπιχειρη- µατίαι τών αστικών κέντρων ο΄ι΄τνες προµηθεύουν τας πρώτας ύλας είς γυναί- κας έργαζοµένας κατ' οίκον καί παραλαµ6άνουν τα προϊόντα, πληρώνοντες τήν αξίαν τής έργασίας. Οί ίδιοι διαθέτουν µικρόν αριθμόν ίδιοκτήτων αργα- λειών. Χρησιµοποιούνται έγχώρια έρια ώς καί προελεύσεως Αύστραλίας. Λό- γω τής µεγάλης ζητήσεως ύπάρχει τάσις όιοµηχανοποιήσεως τής παραγωγής. "Ιδιαίτερα κλαδον αποτελούν τα ύφαντα από έριον αίγός, τών όποίων ….. ….......…..Ηι 13 ι'| .'ιιιιΙιικασία νηµατοποιήσεως καί ύφάνσεως είναι διάφορος τής λοιπής ύφαν- ……ι|ι… Κατασκευάζονται ύφαντα επαγγελματικής χρήσεως (σάκκοι δια τήν ι΄'ι-ίΙλιι|ιιν ε'.λαιών) ώς καί ταγάρια καί διάδρομοι. | α π η τ ο υ ρ γ 1 0 . Μόνοι φορείς τής ταπητουργίας έν Θεσσαλία εί- νιιι ι'ι "Ελληνικός Ταπητουργικός "Οργανισμός καί ή Βασιλική Πρόνοια. Είς ι'ιιιιι|ιιιρα, όρεινα κατα κύριον λόγον, χωρία έγκαθίσταντα Σχολαί … Έργα- ιι 11'111111, έφ' όσον ύπό τής Κοινότητος έξασφαλισθή ό χώρος πρός έγκατάστα- mm 1111, Σχολής καί ή διαµονή τής διδασκαλίσσης. Μετα όλιγόµηνον μαθη- 1111111, παραδίδονται είς τας ταπητουργούς τα σχέδια καί αί πρώται ύλαι 1-11 ιιαραλαµ6άνονται οί τάπητες, έπί πληρωμή τής αξίας τής έργασίας, ή ιιιιιιιιι καθορίζεται δάσει τών συντελεστών έµόαδού, πυκνότητος κόμ6ων καί ι|.ιι'ιίι)υ. Κ ; ν τ η τ ι κ ή . ‘H µηχανοποίησις τής έργασίας περιώρισεν κατα πο- λύ ιην ασκησιν τής δια χειρός κεντητικής, παρα τήν αναµφισ6ήτητον ύπερο- -.ι|ιι ιι|ς δευτέρας από πάσης απόψεως πλήν τού κόστους παραγωγής. =Ο πε- |ιιιι|ιιιι|ιός αύτός έκτείνεται όχι µόνον είς τήν έμπορευματικήν παραγωγήν, ι'ι'-.Λι'ι καί είς τήν κάλυψιν τών οίκιακών αναγκών. Είς τινα χωρία τού Πηλίου …, ιιιιί 111> εύαγή ίδρύματα (΄Ορφανοτροφεία, "Ιερού Μοναί, Λύκειον ιΕλληνί- ……) ι'ισκι ϊται ή κεντητική είς µικραν κλίμακα. "Υπό έπιχειρηµατιών τών ’A— "ημων καί ύπό τής Βασιλικής Προνοίας παραδίδονται είς τας έλευθέρας κεν- ιι|ι|ιί…… α'ι πρώται ύλαι καί τα σχέδια ή δέ πληρωµή τής έργασίας γίνεται Μπι… ιόν αριθμόν τών δελονιών (3 -- 4 δραχµαί ανα 1000 όελονιές). l- 1 ρ α µ ε ι κή -—- ’Ayya1o1r7101011k1'1. Είς τούς τέσσαρας Ηι-|……… ιης Θεσσαλίας ύπάρχουν έργαστήρια αγγειοπλαστικής δι΄ έγχώριον ι-ι!ιιΙΙ'ι΄Ιλ(ι)Ο|ν. Τα κατασκευαζόµενα είδη είναι: γλάστρες, κανάτια, κανάτες, '΄'ιιιν,»ι΄|νιιι, λι'κάνες καί διάφορα μικροκεραµεικα πωλούµενα είς τας θρησκευτι- ..… ιιιινι|γύρΕ.|ς. Είς τήν πεδινήν περιοχήν τής Καρδίτσης (χωρία Κουτσερί, | 1-1-111-11 1-111 είς τήν κώµην τών Σοφάδων) παράγονται είς µεγάλας ποσότη- ι-ιι… .ιιιιι|ιι|ιήσεις καί µικρογραφίαι αρχαίων αγγείων μέ ψυχραν διακόσµη- Η… µι ι|…ιι… επιτυχίας. Προορίζονται κυρίως δια τουριστικα ένθύµια. Είς Βό- .λ.…: …… αποφοίτων τού φροντιστηρίου κεραµεικής διακοσµήσεως τού έκεί ||ιηιιΙ||Ι||||(Π()ς E.O.E.X. έν συνεργασία µετα αγγειοπλαστών τής περιοχής, ".:ι||ιιιιΙ-ιιιι΄ιί…ιινΤαΙ ανάγλυφοι έφυαλωµέναι διακοσµητικαί πλάκες µέ θέματα έ…"… … ί…'ι γυι|ιίνων µητρών από λιθόγλυπτα τού Πηλίου, ώς έπίσης καί µιν .… ι-ι-…-…'ι ι|ιι΄΄να αγγεία, διακοσμητικής χρήσεως. '1. .|ιι|ιιΙµιι|Ι…ΟύµΕνΟς πηλός προέρχεται από τας περιοχας όπου είναι ι' .-ιιι-ι 111111-1111 11": αγγειοπλαστικα έργαστήρια καί µικραί ποσότητες έρχον- .… ".… ιι|ι| ιιι|ιιιιχήν κής Χαλκίδος. Αί µέθοδοι έργασίας καί αί έγκαταστά- ι!ιι- Σί|-!!'ΥΞ|!ι…ιιιιιιι καί είς τινας περιπτώσεις πρωτόγονοι.11 Ποδοκίνητος "µ.--ν'ιΗΉΙ!ΗΙΜι| ψυχάς, ύπαίθριοι λεκάναι καθαρισµού τού πηλού, ξύλινοι 1111;111:111 Η" Η……- ιι'ιι… ιιλί6ανος ξύλων αποτελούν τόν κανόνα. Είς όλόκληρον µμ; Ν'." ……….ι.… ι΄ιιιιι|ιχιι ως μόνον μικρός ήλεκτρικός κλί6ανος, δύο µηχανοκί- πι|ι-…. ιιι-.--ι …. |ιιιι ήλικτροκίνητος πρέσσα. Ένταύθα λαμ6άνονται ύπ" ό- ι|ιιµ µ…… … .1 1111-11 νιιιιτού χαρακτήρος αγγειοπλαστικα έργαστήρια καί όχι … I'm-11.111111” η βιοµηχανικού κεραµοποιεία άτινα κατασκευάζουν τούόλα, Ει|..'ι|.…-ι 1111511111111 ι-ικί |'|΄δη υγιεινής. 14 :. υ λ o γ λ υ π τ ι K ή . Είς τα αστικά κέντρα ύπάρχουν µεµονωµένα έρ- γαστήρια εκτελούνται ξυλόγλυπτα οίκιακής καί εκκλησιαστικής χρήσεως (Ξ- πιπλα, κασσέλες, τέµπλα, δεσποτικούς θρόνους, είκονοστάσια κ.λ.π.). Τό τεχ- νικόν έπίπεδον είναι ίκανσποιητικόν, άλλα δεν καλλιεργείται ό τοπικός ρυθµός. Κατα τα τελευταία έτη έσημεώθη είς µικραν κλίμακα ζήτησις ύπό χειροτεχ- νών διακοσµητικών θεµάτων καί εφαρμογών αίτινες παρέχονται ύπό τού Ε.Ο.Ε.Χ. Είς πολλα χωρία καλλιεργείται ή ποιµενική ξυλογλυπτική, τής δ- ποίας τα προϊόντα είναι γκλίτσες, ρόκες, κουτάλια καί αλλά µικρα αντικεί- µενα, µε έντονου τοπικόν χρώµα καί γνήσιον πρωτογονισµόν αντιλήψεως. Ταύ- τα προτιµώνται ύπό ποσοστού ξένων ώρισµένης αϊσΘητικής τοποθετήσεως. ‘H ποιµενική ξυλογλυπτική δύναται, δια καταλλήλου καθοδηγήσεως καί οργανώ- σεως τής εµπορίας, να έξελιχθή είς συµπληρωµατικήν απασχόλησιν ίκανού &- ριθµού ανδρών τών κτηνοτροφικών περιοχών. Είς τό Χειροτεχνικόν Τµήμα τής Δασοτεχνικής Σχολής Καλαμπάκας διεµορφώθησαν λίαν αξιόλογοι µορφαί αντικειµένων χρήσεως, ξυλογλύτπων καί µικρών κατασκευών µε δόγες, καί έξεπαιδεύΘη αριθµός νέων είς τήν κατασκευήν των. Δέν έπιτεύχθη, όµως, ή διοχέτευσις τών προϊόντων είς τήν τήν κατανάλωσιν, παρα τα αναµφισ6ήτη- τα πλεονεκτήµατά των, καί ή όλη δραστηριότης εύρίσκεται έν ύφέσει. Με τ α λ λ ο π λ α σ τι K ή. 'Ολίγα µεμονωµένα έργαστήρια είς Βό- + λον, Κανάλια Βόλου,-πάρισαν, Τρίκαλα, Καρδίτσαν καί αλλαχού. Κατεργά- ζονται κυρίως τόν χαλκόν. Πολλα εξ αύτών, τα δποία παρήγαγον μέχρι σή- µερον αποκλειστικώς είδη μαγειρικής, έτράπησαν πρός τήν κατασκευήν εί- δών κοσμήσεως καί αντικειµένων συγχρόνου χρήσεως, λόγω περιορισµού τών αρχικών των εργασιών συνεπεία τής έπεκτάσεως τής χρήσεως τού ήλεκτρι- σµού είς τήν μαγειρικήν καί τήν εύρείαν διάδοσιν δοχείων εκ πλαστικών ύ- λών. τα παραγόμενα είδη διακοσµούνται είτε δια χαράξεως είτε 61’ ανα- γλύφων παραστάσεων, δηµιουργουµένων µε σφυρηλάτησιν επί τής όπισθίας πλευράς. A‘1 κατασκευαστικαί µέθοδοι καί αί εγκαταστάσεις δεν είναι συγ- χρονισµέναι. Τα θεσσαλικα χάλκινα είδη δεν στερούνται χάριτος, φαντασίας καί πρακτικότητος, αλλά δυσκόλως δύνανται να γίνουν εξαγώγιμα δεδοµένου δΤι προσφέρονται είς τιμας αϊσθητικώς ανωτέρας από τα αντίστοιχα είδη άλλων χωρών (Π.χ. κατά 40 - — 70 1ng εκατόν ακρι6ώτερα τών τού Λι6άνου). 'Απαιτε΄ι'ται λήψις σειρας µέτρων πρός σημαντικήν µείωσιν τών τιμών, ήτοι εκσυγχρονισμός τών εγκαταστάσεων, µετεκπαίδευσις τών τεχνιτών καί μείω- σις τών δασµολογικών έπι6αρύνσεων. Είς Λάρισαν ύπάρχει έργαστήριον έ- πισµαλτωµένων έργων μεταλλοπλαστικής, µε καλας εγκαταστάσεις. Καί τού εργαστηρίου αύτού τα είδη δεν είναι εξαγώγιμα λόγω τών πολλών έπι6αρύν- σεων. Χαρακτηριστικώς άναφέρομεν ότι τα είσαγόµενα 011’ 010100 σμάλτα έπι6αρύνονται με δασμούς καί τελωνειακας διατυπώσεις K010 95 περίπου τοίς εκατόν έπί τής αξίας άγορας των. Σ τ α µ π άτ α . 'Η άλλοτε ανθούσα διοτεχνία σταμπάτων είς Τίρνα- 60v, φθίνουσα συνεχώς, αντιπροσωπεύεται σήμερον από δύο μόνον έργαστήρια απασχολούντα µικρόν αριθµόν εργαζοµένων. Κατασκευάζονται τραπεζοµάν- δηλα, κουρτίνες, µαξηλάρια, πάντες είς μονόχρωμον, δίχρωµον καί πολύχρω- µον έκτύπωσιν. τα παραγόμενα είδη καταναλίσκονται κυρίως είς τό εσωτερι- κόν. Υπάρχει ζήτησις καί από τό έξωτερικόν (Β. 'Αµερική, Αίγυπτος, Με- ξικόν) προς τήν οποίαν τα έργαστήρια τού Τιρνάδου δεν δύνανται να αντα- ποκριθούν ελλείψει κεφαλαίων κινήσεως. ,; 15 Κ σε λ α 0 ο π λ ε κ τ ι κ ή . 'Υπάρχουν ολίγα έργαστήρια παράγοντα, -'- |…΄ ιών συνήθων προϊόντων εσωτερικής καταναλώσεως δι' οίκιακήν καί έ- ιιιιγγιλµατικήν χρήσιν (καλάθια, κοφίνια, δαµιζάνες, πανέρια…) καί πλεκτά ι'ιιιιιλα ώς καί είδη εξαγώγιµα (τσάντες γυναικών, λαμπατέρ, καλαΘάκια κεν- ιι'||ιιιι…,...). 'Ως πρώται ύλαι χρησιµοποιούνται δούρλα, ψαΘί, καλάµια, δέρ- "||… καί λωρίδες ή κορδόνια πλαστικά. 'Ως καί είς τήν αρχήν τής παρούσης έλέχΘη, επίσηµα καί ήλεγµένα στα- 111111111‘1 στοιχεία δεν ύπάρχουν. Βάσει τών περιωρισµένων στοιχείων τού πα- |…|…ι||ιιιιος Ε.Ο.Ε.Χ. Βόλου καί τών προσωπικών έκτιμήσεων τού γράφοντος, ή ….| ||…ιι χνία έν Θεσσαλία παρουσιάζει, κατα προσέγγισιν, τα εξής μεγέθη: Ν. ΜΜΜ] Ν. ΛΔΡ!ΣΗΣ Ν. ΝιιΝΝ… Ν. 111111111111 mum. K Λ Τ H r O Ρ I A EFF. |ΔιοΜΔί …. |Δτο… …. "ο… 111- mm ΡΗΣΕΙΣ Βλέπε VII-AMI IKH 20 600 18 500 10 100‘ 20 800 {1110111111. 0; i A ί Βλέπε Ιλ! II I IOYPFIA 2 15 4 60 δποσημ. β RMNIIIIIKH 30 * 30 1 6O 20 ||||΄'ΛΜΙ |ΚΗ - ΑΓΓΕ|ΟΠΛ. 35 100 5 12 12 22 5 10 … … --- Βλέπε ""Αι…" ΛΥ| || ΙΚΗ 2 110 4 8 5 25 3 60 δω…]… Y ΜΠΙ'ΛΛΛΠ||ΛΛΣΤΙΚΗ 2 5 3 10 5 20 3 10 Ι|'ΛΜΙΙΛ1Λ 2 15 ιΛΜιι:ιι'ιΛιι;ιικΗ 3 ιο 3 12 ' ΛΘ|Γ|ΜΛΙ'ΙΛ)ΧΉΛ|ΙΣΕ|Σ 5 20 5 20 10 60 5 20 ΜΜΜ ι64 865 42 620 50 359 36 920 …- — [) 'Ym-rylcnvun µόνον τα &… τών τριών έργαλειών έργαστήρια. Οί |…|'ιιι…ιµι'ι| λιιµ6ιϊνιινιαι ώς µία µονάς. !) Περιλαµβάνουν" καί αί έπιδιδόµεναι είς τήν ταπισερί. Η Ψι'…ιτιλη|ζιινιιιι …! 0| µεμονωµένοι τών χωρίων. 116 ”H101 ύπάρχουν έν Θεσσαλία 2764 χειροτέχναι, κατανεμόµενοι κατα κατηγορίαν ώς εξής: Είς τήν ΥΦΑΝΤ|ΚΗΝ . . . . . . . . ...... 2.000.— >> » ΤΑΠΗΤΟΥΡΓ|ΑΝ .. . ..... .... 75.- >> >> KENTHTIKHN ....... 140.- >> » ΚΕΡΑΜΕ|ΚΗΝ .. . . .......... 144.- >> » ΞΥΛΟΓΛΥΠΤ|ΚΗΝ . . . . .. ..... 203.— » …» META/\AOI‘IAAZTIKHiN . . . . . . 45.— » » ΣΤΑΜΠΑΤΑ .......... . . . . . 15.- » » ΚΑΛΑΘΟΠΛΕΚΤ|ΚΗΝ . .. .... 22.- » ΛΟΙΠΑΣ ΑΠΑΣΧΟΛΗΣΕ|Σ ..... .. 120.- Σ ύ ν o λ ο ν ................... 2.764 Δύσκολος είναι 6 καθορισµός τού συνολικού ύψους τής έτησίας χειρο- τεχνικής παραγωγής. Θα έπιχειρήσωµεν ένα κατα συμπερασµόν ύπολογισµόν, έν γνώσει τών κινδύνων πού περικλείει ούτος. Δεδοµένου ότι κατά μέσον ό- ρον έκαστος χειροτέχνης παράγει ήµερησίως προϊόντα αξίας 150 δραχµών καί ό µέσος ετήσιος αριθμός τών ήμερών απασχολήσεώς του είναι 250, τό ετήσιου χειροτεχνικόν είσόδηµα τής Θεσσαλίας ανέρχεται είς δραχµας 103. 650.000, ήτοι: "Ατομα 2764 Χ 250 ήµέρας = 691.000 ήµέραι Χ 150 δραχ- µας ήμερησίως : 103.650.ΟΟΟ. Είς τήν έκτίµησιν τής αξίας τών παραγοµένων ήμερησίως χειροτεχνηµά- των κατ, ά…… έλήφθη ύπ' όψιν καί τό γεγονός ότι δεν ύφίσταται έν Θεσσα- λία ανεπτυγµένη κατεργασία πολυτίµων µετάλλων ή άλλων 6αρυτίµων ύλών. XEIPOTEXNIKAI ZXOAAI ‘H λειτουργία Χειροτεχνικών Σχολών είναι σπουδαίος παράγων αναπτύ- ξεως τής χειροτεχνίας, διότι προετοιμάζει τεχνίτας ύψηλού τεχνικού καί αί- σθητικού έπιπέδου καί ίδία έπί έξαγωγίµων είδών. Πλήν τής αρτίας τεχνικής καταρτίσεως καί τής έξοικειώσεως τών µαθητών µε τας συγχρόνους µεθό- δους χειροτεχνικής παραγωγής, δασική προύπόθεσις επιτυχίας είναι καί ή καλλιέργεια τής καλαισθησίας των καί ή ανασύνδεσις µέ τήν έλληνικήν πα- ράδοσιν. Πρός τούτο δέον όπως ή τεχνική διδασκαλία συμπληρώνεται µέ µα- θήματα ελευθέρου καί διακοσµητικού σχεδίου καί µε απλουστευµένην διδα- σκαλίαν ίστορίας τής Τέχνης γενικώς, καί τής ελληνικής λα|κής τέχνης είδι- κώτερον, ώς καί μέ στοιχεία µορφολογίας, πάντοτε κατα τρόπον έποπτικόν, είτε δια φωτεινών προόολών είτε δι, έπιδείξεως είκόνων καί αντικειµένων. Τού- το έφαρμόζεται έν Θεσσαλία μόνον είς τας Σχολας τού 'Εθνικού ΄Οργανισµού 'Ελληνικής Χειροτεχνίας (Ε.Ο.Ε.Χ.) με καλά αποτελέσµατα. Πρ66ληµα όλων τών χειροτεχνικών Σχολών είναι ή έν τώ χωρίω ή τή κωμοπόλει έγκατάστα- σις τών αποφοίτων πρός άσκησιν τού επαγγέλµατός των. Οί πλείστοι εξ αύ- , τών απορροφώνται από διοµηχανίας καί επιχειρήσεις τής Πρωτευούσης ή 17 ι|ιι|ιι1νΙ(Ιι πρός άλλα έπαγγέλµατα. Τούτο ίσχύει κυρίως δια τούς ανδρας. |||ιι'ιι… ιιιύτο δέον όπως θεσπισθούν κίνητρα παραμονής των είς τήν ύπαιθρον. |΄ 1111 ηµας ταύτα είναι ή παροχή δωρεαν ή ύπό εύνοϊκούς όρους τών μέσων ιιιι|ιιιΥ(ι)Υης, ή συγκρότησις μικρών συνεργατικών πρός περιορισμόν τών γε- .ιιι…ι.… ίιιιιτανών, αί τοπικαί έκθέσεις με ύπολογίσιµα όρα6εία καί ή όργάνω- .… ιι|ι… έµπορίας. Ai λειτουργούσαι σήμερον Χειροτεχνικαί Σχολαί έν Θεσ- ……Μιι ι|ναι αί ακόλουθοι: l. 2. Σχολή Ταπητουργίας έν Ζαγορά ('Ελληνικού Ταπητουργι- κού Όργανισµού). Φοιτούν 30. Σχολή Ταπητουργίας έν Μακρινίτση (Έλληνικού Ταπη- τουργικού 'Οργανισµού). Φοιτούν 6. Σχολή Ταπητουργίας έν Πορταριά (Βασιλικής Πρωσίας). Φοιτούν 5. Σπουδαστήριαν Ξυλογλυπτικής έν Βόλω (Παραρτήµατος Ε.Ο.Ε.Χ.). Φοιτούν 15. Σχολή Ταπισερί έν Νεοχωρίω Πηλίου (Πρωτοδ. Βέρας Μυ- τιληναίου). Φοιτούν 8. 12 Φροντιστήριον Διακοσμήσεως Κεραµεικής έν Βόλω (Πα- ραρτήµατος Ε.Ο.Ε.Χ.). Φοιτούν 8. Χειροτεχνικόν Τµήμα Δασοτεχνικής Σχολής Καλαµπάκας (Υπουργείου Γεωργίας). Φοιτούν H. Σχολή =Υφαντικής έν ΄Αµπελακίοις (Κληροδότημα 'Αλεξί- ου ΄Αλε6ίζη). Φοιτούν 6. Σχολή ιΥφαντικής έν Ραψάνη (Κας Κασιμάτη). Φοιτούν 30. Έργαστήριον κεραµεικής είς Παιδόπολιν «'Αγία Σοφία» Άγριας Βόλου. Φοιτούν 5. Σχολή Ταπητουργίας έν Εύξεινουπόλει ('Ελληνικού Ταπη- τουργικού 'Οργανισµού). Φοιτούν 12. Σχολή Ταπητουργίας έν Λι6αδίω ΄Ολύµπου (Βασιλικής Προνοίας). Φοιτούν 5. Σχολή Ταπητουργίας έν Τσαριτσάνη (Έλληνικού Ταπη- τουργικού Όργανισµού). Φοιτούν 10. Σχολή *Υφαντικής έν Βόλω (Λύκειον 'Ελληνίδων). Φοι- τούν 6. Χειροτεχνική Σχολή Κορασίδων (Μονή Βυτουµα). Φοι- τούν 18. Ι'|ι ιήν (1- π…… ι:τικήν προσπαθει… δέον να ένταχθή καί τό έργον τών ΠιΠιιι|ιιιλιιιιιι.ιν ιι|ιιι>κιη>ικής τού Προγράμματος Γεωργικών Έφαρµογών. ΠΡ()ΥΠΟΘΕΣΕ|Σ ΑΝΑΠΤΥΞΕΩΣ |||---ι-ιι|ιι'…ιιι νιί ι΄ί…ιτάσωμεν τας δυνατότητας αναπτύξεως τής χειρο- ιο|ν|--ι… -'.- 1 hum-Mu, κρίνοµεν σκόπιµον να σκιαγραφήσωμεν τούς παράγον- ι…… "ΜΗ-Μ…… 1-111 ι'ι|ινι|ιικούς, οί οποία προδιαγράφουν τό μέγεθος τής δυ- …ιιηι 1511111111111.“~ 1-111 κιι()ιι|ιίζουν τα µέσα καί τας µεθόδους αίτινες δέον να ..|Ι,|µιιι|"| 111v 18 Θετικοί παράγοντες: Α. ‘H ύπαρξις πλούτου μορφών τής λαϊκής τέχνης παλαιοτέρων έποχών. Είς κάθε γωνίαν τής θεσσαλικής γής ζωγραφίαι, ξυλόγλυπτα, λιθόγλυπτα, ύφαντά, κεντήματα, κεραμεικά, χάλκινα σκεύη, περιέχουν θησαυρόν ποικίλων διακοσµητικών θεµάτων, σχηµάτων, χρωµατικών συνδυασµών καί τεχνικών. Δια τής καταλλήλου προσαρµογής αύτών είς συγχρόνους χρήσεις είναι δυνα- τόν να δημιουργηθή χειροτεχνία τοπικού ύφους, στοιχείον όπερ αποτελεί ση- µαντικόν παράγοντα ζητήσεως. Τό έργον φαίνεται απλούν, άλλα άνευ 0061:1— ρας καί ύπευθύνου αντιµετωπίσεώς του δύναται να συντελέση είς τήν παρα- µόρφωσιν τού τοπικού ύφους. 'Εν πρώτοις δέν είναι δυνατή ή ύφ' έκάστου χειροτέχνου έρευνα πρός συλλογήν τών µορφών. Άλλα καί είς τήν απίθανον περίπτωσιν πού θα έπεχειρείτο αύτη, ύπάρχει κάθε λόγος αµφιόολιών ώς πρός τήν έπιτυχίαν τής προσπαθείας του, έαν δηλαδή, συνέλεξε τα γνήσια στοι- χεία ή όσα τού έκαµον έντύπωσιν. 'Επικίνδυνος έπίσης είναι ή µεταφορα έ- νός διακοσμητικού θέµατος από μιας ύλης είς αλλην διότι κάθε ύλη (ξύλον, πέτρα, ύφασµα, κέντημα) έχει ώρισµένας δυνατότητας πρός τας όποίας δια τής παραδόσεως προσαρµόζεται έκαστον διακοσµητικόν θέµα —- καί τας &… ξιοποιεί. ’Aq)’ έτέρου καί έπί τού ίδίου είδους (π.χ. τό κέντηµα) ή έκάστοτε χρησιμοποιουµένη τεχνική (σταυροδελονιά, ριζοδελονια κ.λ.π.) διαμορφώνει κατ, ίδιον τρόπον τα διακοσμητικά θέµατα.13 Καί έαν μορφωμένοι κεραμι- σταί περιέπεσαν είς τό σφάλµα να µεταφέρουν αύτούσια θέµατα νησιωτικών κεντημάτων είς κεραμεικας έπιφανείας, είναι πολύ πιθανότερον να κάµουν πα- ρόμοια λάθη χειροτέχναι οί όποίοι ούτε αίσθητικήν καλλιέργειαν έχουν, ούτε είναι φορείς ζωντανής παραδόσεως, όπως συνέ6αινε μέ τούς όµοτέχνους των παρελθουσών εποχών. Έκτός αύτού, έκαστη διακόσµησις διαμορφώνεται δά- σει συγκεκριµμένου σχήματος τό όποίον κοσµεί. Τονίζει τήν φοράν του, ακο- λουθεί τήν κίνησιν τών γραµµών του, τό έξυπηρετεί καλαισθητικώς. Συνεπώς ή απαράλλακτος µεταφορά του είς αλλου σχήματος αντικείµενον καθιστά αί- σθητικώς αδικαιολόγητον τήν τοιαύτην διαµόρφωσίν του καί ούτω, ή αύτή διακόσµησις είναι δυνατόν να είνα καί ώραία, έφ' όσον εί- ναι όρΘώς τοποθετηµένη, καί άσχηµος, όταν κακώς τοποθετηθή. Τό πρό6λημα καθίσταται όξύτερον όταν πρόκειται περί νέων αντικειµένων, σηµερινής χρή- σεως, πρός τα όποία είναι ύποχρεωµέ…νη να στραφή ή χειροτεχνία δια να κα- ταστή διώσιµος. Είναι, λοιπόν σκόπιμον, όπως έκδωθούν πολλα λευκώµωα µέ έλληνικα θέματα καί συγχρόνως όπως χειραγώγηθούν οί τεχνίται είς τήν έφαρμογήν αύτών. Είναι 6έ6αιον, καί τό απέδειξεν ή μικρα σχετικώς πείρα, ότι όταν ένα είδος αρχίση να καλλιεργήται, οί χειροτέχναι θα έπιφέρουν 6αθµιαίως αλλαγας καί τελειοποιήσεις καί, χειραφέτημένοι πλέον, θα προ- χωρήσουν είς νέας δηµιουργίας, 6ασιζομένας είς τήν κτηθείσαν πείραν καί τό διαμορφωθέν ύφος - αύτό είναι ήδη αρχοµένη π α ρ α 8 o σ ι ς . Β. ‘H αφθονία έπιτοπίων πρώτων ύλών ήτοι ξύλου έλαίας δια τα τορ- νευτα ξύλινα είδη, ξύλου όξυας καί καρυδιάς δια τα ξυλόγλυπτα, έρίου δια τα ύφαντά, αργιλωδών χωμάτων δια τα κεραμεικά, ψάθης, καλάµων κ.λ.π. 'Η προτίμησις είς τας πρώτας ύλας τας όποίας προσφέρει ό τόπος είναι αύτο- νόητος καί έπιθυµητή από πάσης πλευράς, τεχνικής καί οϊκονομικής. ’Ev τούτοις ή ανάγκη έπι6άλλει τήν χρήσιν καί έξωθεν είσαγομένων πρώτων ύλών, είτε 8101 τήν διακόσμησιν (σµάλτα, πυροχρώµατα κ.λ.π.) είτε δια πρόσµει- ξιν μέ έπιτοπίους πρώτας ύλας πρός δελτίωσιν τής ποιότητος (έρια Αύστρα- λίας δια τας φλοκάτας, καολίνη δια τα «λιπαρά» χώµατα κεραμεικής...). 19 I 'II πειρα τών τεχνιτών καί ή προσαρµοστικότης αύτών είς τας νέας 1.111111111111011Kc‘xt; µεθόδους. ‘H χρήσις μηχανικών µέσων καί ό έκσυγχρονι- ωμής …… κατασκευαστικών μεθόδων είναι παράγοντες πολύτιµοι, άλλα µέχρι |… 1111111 ίου καθ΄ ό δέν αλλοιώνεται ό χαρακτήρ τού χειροτεχνήματος.Μ .Η µ…. ι|ιι| ι'νός αντικειμένου είναι συµφυής µέ τήν διαδικασίαν τής κατασκευής |…» ‘l v τούτοις ή κατασκευή ένός χειροτεχνήµατος µέ τας παλαιας μεθόδους ι'ι.ιιίι||΄ιιι|ί|| τό κόστος παραγωγής είς 6αθµόν καθιστώντα αύτό µή έµπορεύ- "η"… 'Il 6αφή π.χ. τού έρίου µέ φυτικας ύλας απαιτεί συνεχή διαδικασίαν η…… ή ιιοσάρων είκοσιτετραώρων, ενώ ή δια καλών χημικών χρωστικών ού- ιιιι.ιιι ι'ιιιιυγχάνεται έντός όλίγων ώρών. Είς άλλας περιπτώσεις, όπως π.χ. 1.. ιι|ιιιιιιι΄ιρισµα τών έκτύπων διακοσμήσεων είς χάλκινα αντικείµενα, αφαιρεί 11 -.. ιι .. ιήν γοητείαν τού χειροτεχνήµατος. Δι΄ αύτό δέν είναι δυνατή ή θέσπι- ι…… ι'ι…… γιν|κού κανόνος, αλλά τό θέμα δέον να αντιµετωπίζεται κατα περι- ιιιι.ι…ιι… άναλόγως τών είδικών συνθηκών έκάστης. Λ l| µονοκαλλιέργεια είς πλείστα διαμερίσματα τής Θεσσαλίας, άφι- ιιι…… |ι1|)|΄ι! πι.ριθώρια χρόνου είς τούς πληθυσµούς. Ούτω ή σιτοκαλλιέργεια ή"… … όλίγας ήμέρας σποράς 15 Φθινόπωρον καί όλίγας τό Θέρος δια T0v Ηι|ιιιι|ιι'ιν |ήία μετα τήν είς εύρείαν κλίµακα χρησιμοποίησιν έλκυστήρων, ν…||ι|ιΜι΄ιν µηχανών καί θεριζοαλωνιστικών συγκροτημάτων. Τό αύτό ίσχύει .… Γ…'ι ιήν έλαιοκαλλιέργειαν καί, είς µικρότερον 6αθµόν, δια τας τελευ- ιιιιι.ιι΄ ι|…ιχ()ι ίσας καλλιεργείας ώς π.χ. τεύτλων δια τό έργοστάσιον Ζαχάρε- ι.ιι… hnu' … 11x τής μονοκαλλιεργείας είναι καί ή αστάθεια καί ανεπάρκεια τού µου… , ||…ιιί| ι |οοδήματος, τό όποίον δύναται να ένισχυθή καί να σταθεροποιηθή Η… |||-, .;ι 1111111 χνικής απασχολήσεως. :" I '0 όδικός αποκλεισµός όρεινών χωρίων καθ ολον τόν χειµώνα, πα- μ...... ιην ίιιινατότητα τής είς μεγάλην κλίμακα καί µέ εύρέα χρονικά όρια ά- 111-111111." 1111, ο|κιακής χειροτεχνίας. Δέν παρα6λέπομεν, 6ε6αίως, τα τερά- ιιιιιι ιΝ|ιγιινι.ιιικα καί οίκονομικα προόλήματα τα όποία ύφίστανται από δε- .113.11.101 ι'ι|ιι.:ιιιιιιµού μέ πρώτας ύλας, παρακολουθήσεως τής έργασίας καί ι'||ιιι.|…ιι… ιι.ιν προϊόντων. 'Αλλα ή ραγδαία έρήµωσις τών όρεινών χωρίων καί ή ι'ι|ιιι|ιιι-ι| µι ιιινι'ιστευσις είς τό Έξωτερικόν δικαιολογούν τήν λήψιν τών ά… ιιιηιιιιι΄ι.ιι' |ι|' ||ιων. Γ | || ιιιιιριστική κίνησις ώρισμένων περιοχών (Μετέωρα, Πήλιον, Τέµ- 11-11 .11.: ή …ιι|ιιιλής προοπτική τουριστικής αναπτύξεως έτέρων(Λίµνη Μέγ- Η…" l1fi11111v, 'Αγιόκαµπος, Πλαταµών) παρέχουσαι τήν δυνατότητα έπι- …κι… 0ιιιι…ιιιι.ιι… γύρους τής χειροτεχνικής παραγωγής είτε ύπό τών ίδίων …. µ.µ…. ….-….…- ι … ι΄ιπό συγγενικών των προσώπων. Τό έκ τής τοιαύτης πι…- |ψοι…… mum-1 111v ι-ηιδους τού χειροτέχνου είναι πολλαπλάσιον δεδοµένου ότι 1-‘1 |οιµυιηνι'΄||ιιιιιι ι|ιΠιινουν είς τήν κατανάλωσιν τών μεγάλων αστικών κέν- "αν οξι.-ιπι.ιιι|... "() 300 τοϊς έκατόν λόγω τών σοόαρών έπι6αρύνσεων Η…" η…όµ.ιι- η… γαλα ένοίκια, µισθοί προσωπικού, ασφαλιστικά ταµεία, φό- |-ι:ιι, |ί|ιΙ.||µ|ιΙι ιι 1- .λ ιι ). '8 | u || | ι 1- ιιί ιιιιράγο'ντες: | ‘II .'.ιι……ι|.ιι αµ… …… δραστηριοτήτων είς όλην τήν έκτασιν τής Θεσ- ιιΙι'-ιη, ιιιι|||ιιιι…|ιΙ" !ιι΄ιιιιιολον τήν είς εύρείαν κλίµακα ανάθεσιν καί παρα- ι-ι'.ιι-ιιΝι|ιι… µι µίλι-ιν ιιιι|ιιιγγι'λιών, δαπανηραν τήν έμπορίαν τών προϊόντων |… "yummy-1111311 "*… |ι|ιιιδιασµόν µέ µή έπιτοπίους πρώτας ύλας καί {2711- 20 και μεταποιήσεως. "Επίσης δυσχεραίνει τήν ΄ι΄δρυσιν µεγάλων μονάδων 60101— κής προετοιµασίας τών πρώτων ύλών (λαναριστήρια, 6αφεία, έργοστάσια µά- ζης κ.λ.π.). Β. Τό κατ' ανάγκην χαμηλώτερον είσόδηµα τών χειροτεχνών από τας αποδοχας τών έργαζοµένων είς όιοµηχανίας τών τεχνολογικώς έξελιγμένων χωρών. Τούτο συνδυαζόμενον µέ τας περιωρισµένας δυνατότητας μορφώσεως καί ψυχαγωγίας είς τα χωρία, καθιστά δυσχερή τόν ρόλον τής χειροτεχνίας ώς φραγµού είς τό µεταναστευτικόν ρεύµα. Τό πρόόλημα τού χαµηλού είσοδή- µατος τών έλλήνων χειροτεχνών καθίσταται όξύτερον λόγω τών λίαν περιωρι- σμένων αποδοχών τών όμοτέχνων των είς χώρας συναγωνιζοµένας τήν Έλλάδα είς τήν διεθνή αγοραν (M0p6K0v, '|απωνία, Λί6ανος). Γ. ‘H έλλειψις τεχνικού έξοπλισµού δια τας προπαρασκευαστικας έργα…- σίας µέ αποτέλεσμα τήν αύξησιν τού κόστους παραγωγής, δεδοµένου ότι είς τήν χειροτεχνίαν ό συντελεστής «Em/0010» είναι κατά 600w καθοριστικός τής τιμής τού προϊόντος. Δ. ‘H έλλειψις όργανωµένης έµπορίας τών χειροτεχνικών προϊόντων. Καί είναι µέν όρθός K0101 600w ό όρισµός τού χειροτέχνου, όπως τόν τοποθε- τεί είς τό είσαγωγικόν κείµενον ό Διευθυντής τής Υ.Π.Α.Θ. κ. Διονύσιος Μαγ- κλι6έρας, άλλο ύπάρχουν καί έξαιρέσεις είς κάθε κανόνα, όπως συμ6αίνει μέ τας είδικας συνθήκας τών όρεινών θεσσαλικών περιοχών, όπου ή διάθεσις —— κατανάλωσις γίνεται πολλας έκατοντάδας χιλιοµέτρων µακραν τού τόπου πα- ραγωγής καί είς περι6άλλον µή οίκεϊον είς τόν χωρικόν χειροτέχνην. ΓΕΝΙΚΑ| APXAI ΠΡΟΓΡΑΜΜΑΤΟΣ ΑΝΑΠΤΥΞΕΩΣ Βάσει τών ανωτέρω προύποθέσεων, ό προγραµματισµός τής χειροτεχνι κής αναπτύξεως δέον όπως αποδλέπει είς τήν αξιοποίησιν τών θετικών παρα-- γόντων καί τήν έξουδετέρωσιν τών αρνητικών. Έάν, ώς πιστεύοµεν, αί διαπι στώσεις µας δέν εύρίσκονται πολύ µακραν τής πραγµατικότητος, τότε αύταί αύται όδηγούν είς τήν διαγραφήν τών γενικών αρχών έπί τών όποίων δέον v‘ δασισΘή ό προγραμµατισµός τής αναπτύξεως έν Θεσσαλία. Καί είναι, κατ τήν γνώµην μας αί ακόλουθοι: Α. Να αποτυπωθούν, να καταταγούν καί να δηµοσιευθούν αί γνήσια παραδοσιακαί µορφαί δια να αποτελέσουν τήν σταθεραν 600w δηµιουργία νέων µορφών.15 Β. ‘H πάσης φύσεως προστασία να παρέχεται µόνον είς τα είδη έκείν τα όποία εύρίσκονται είς ίκανοποιητικόν έπίπεδον από απόψεως μορφής, κα τεργασίας καί ποιότητος ύλικών. Γ. N01 χωρισθή ή Θεσσαλία είς τομείς, είς έκαστον τών όποίων θα έπι διωχθή ή ανάπτυξις ένός ή δύο τομέων τής χειροτεχνίας, 60051 τών ανθρωπί νων καί ύλικών προύποθέσεων έκάστης περιοχής. Δ. Να δηµιουργηθούν K0101 περιοχας µεγάλαι μονάδες δασικής κατε γασίας τών πρώτων ύλών, 60051 τού καθορισθέντος χειροτεχνικού τοµέως, ή προηγουµένη παράγραφος. E. N01 5410510050011 01 χειροτέχναι μέ τα αναγκαία έργαλεία καί µηχαν 21 … όσκηοιν τής τέχνης των καί v01 διδαχθούν συγχρονισµένας µεθό- 'υγι'|ς, ι:ι'ς 6αθµόν µή αλλοιούντα τό ύφος τού χειροτεχνήµατος. ' . .… έπιδιωχθή ή συνεργατική ή συνεταιριστική όργάνωσις τών χει- …… χωρίον καί είδος. αναπτυχθούν αί ύπάρχουσαι χειροτεχνικαί Σχολαί καί να δημιουρ- ΄ ", όπου αί ανάγκαι τό έπι6άλλουν. ΄ Ν χρηµατοδοτηθούν ύπό εύµενείς όρους έμποροι έπιθυμούντες v01 ' µα τήν έµπορίαν χειροτεχνημάτων. Ούτω, λόγω τών συχνών έ- Μι΄ις χειροτέχνας, δέον όπως αναλάδουν καί τήν έμπορίαν είδών ως τήν άσκησιν τού έπαγγέλματος τού προμηθευτού των χειρο- ' "τών ανωτέρω έχοµεν να παρατηρήσωμεν ότι 6 χωρισµός τής Θεσ- , "µια; αναπτύξεως ώρισμένων µορφών τής χειροτεχνίας δέν σημαί- ' αναγκην στραγγαλισµόν ύπαρχουσών μικρών δραστηριοτήτων. .… ι.ίς τούς καθορισθέντας τοµείς. " ΤΑΕ΄ΤΕΣ ΠΡΟΓΡΑΜΜΑ ΑΝΑΠΤΥΞΕΩΣ γι) τών ανωτέρω γενικών αρχών συνεπάγεται τήν λήψιν σειράς 1 μέτρων, τα όποία δύνανται να κλιµακωθούν έντός πενταετίας. …… της όλης προσπαθείας είναι 6 'Εθνικός ΄Οργανισµός "Ελληνι- -' ζ… έν συνεργασία 1159’ όλων τών άρµοδίων ιΥπηρεσιών καί ". 'Υπηρεσίας Περιφερειακής ΄Αναπτύξεως Θεσσαλίας ασκού- µήν τών ένεργειών. Τα μέτρα ταύτα είναι: ' … της Θεσσαλας είς τούς κάτωθι 6ασικούς τοµείς χειροτεχνι- ... . ι! σ σ α λ ί 01 , φλοκάτες καί Wow-10 K112111110 είς νερο- ν.ό Νοµός Καρδίτσης καί τής αγγειοπλαστικής, ή περιο- . . (ϊι.ιλοσκαλιστικής καί ή περιοχή Πύλης Τρικάλων τής ξυ- ικι)ύ ύφους. ή 15p 5 ι νή Θεσσαλία, ύφαντα «κεντητα στόν ν 6 ΝοΤµός Μαγνησίας καί τήξ κεραμεικής ώς καί τής ΄ ι|σιαστικής καί κοσµικής. ‘H πόλις τού Βόλου καί τής πόλις τής Λαρίσης καί τής µεταλλοτεχνίας. -ααιικού έλέγχου έπί πάντων τών έξαγομένων χειρο- ο δια τας φλοκάτας µέ τήν 1311’ αριθ. 17436)22.4.6ό '΄'ιιοιιργών Έµπορίου, Οίκονομικών καί Βιοµηχανίας ' .. *ιιοιότητος τών έξαγοµένων χειροποιήτων φλοκάτων». "" & όλ(γχος είναι εύχερής διότι πρόκειται περί ένιαίου 0-0115va έργων είναι, προφανώς, απείρως δυσκολώ- - ως θεσπίσεως αντικειµενικών κριτηρίων, περι- αν… --ην 'ιι'οικιλίαν μορφών, τεχνικών καί ύλών. Αϊ δυ- .ι΄ ….Ψ- -ι…ιν είς τήν έγκατάλειψιν πάσης διασφαλίσεως . µιροτι:χνηµάτων καί να αφεθούν έλεύθερα 22 έργα δυσφημίζοντα τήν έλληνικήν χειροτεχνίαν, έπί μεγίστη ζημία τής έθνι- κής μας οίκονοµίας. "Υπάρχουν ώρισµέυα αντικειµενικά κριτήρια διά τήν &… παγόρευσιν τής έξαγωγής, όπως ή ν ω π ό τ η ς τών ξύλων, προκαλούσα µετά πάροδον όλίγου χρόνου συστολήν καί ρωγµάς, ή κ α κ ή π ο | 6 τ η ς τών χρωµάτων µέ αποτέλεσµα τόν ταχύν αποχρωμαιισμόν καί τήν διασπο- ραν τών χρωμάτων κατά τήν πλύσιν καί τό καταφανώς κ α κ 6 τ ε χ ν 0 ν καί ακαλαίσθητον τής κατασκευής. … Γ. Καθιέρωσις τής σφραγίδος ποιότητος. Αύτη να µήν ι|ναι ύποχρεωτι- κή "ίνα μή θεωρηθή ώς αστυνόµευσις τής χειροτι'χνίαι'…, αλλά προαιρετική. Δέν θα απολαύουν, όµως, προστασίας παρά μόνον 11'1 |χιινιιι ιιφραγίδα ποιότη- τος έργα. Έπί πλέον, ό ανειδίκεντος αγοραοιήι… ί|ι΄ι I'm µίαν έγγύησιν ποιό- τητος καί θα προτιµά τα έσφραγισµένα έργα Δ. Δημιουργία τών κάτωθι χειροιιχνικών µι'ιιιι'ιί'ιι.ιν ιι1ιινις Θα λειτουρ- γήσουν αρχικώς ώς κέντρα έκπαιδεύοιως, |ιι'.ιιι||ιι ιιι΄ιµιυιιι 6ιιΟμηδόν είς πα- ραγωγικούς όργανισμούς: Είς 'Αμπελάκια χειροτιχνική µιινι'.ιι; ι'ιι|ιι…ινιικήι… Είς Ραψάνην - . ι΄ιι||ιινι|ιι|"µ. Είς Βόλου » ι ι.'ι'γγιιιιιιιλιιιι'ιικής - κεραμικής Είς Φανάριον » . ι'ιγγιιιιιιλ…Γιικής Α΄ι µσνάδες 'Αµπι.λιικίων καί |'ιιι|ιι΄ινηι: |… ||λ|.Ι|υ|ιίιι.ΗΙ|Ν ι'ιφισταµέυους πυ- ρήνας δραστηριότητος. E. ΄΄|δρυσις τών κάτωθι Σχολών Είς Μακριυίτσαυ Σ χολή ). ιι1λι.χιίιν Χ |! | |… 1 1 xv ί α ς. Είναι προφανής έν ΄Ελλάδι ή έλλι ιι|ιις π|Πιιιιι|.ιι'νωυ 11 11 λιχών, ίκανών να πλαισιώσουν μίαν εύρυτέραν προσπά0κιιιν ι'ινιπιτι'ι|…ιι.ιι… ιι|ι… χι ιροτεχνίας. 'Η Σχολή Στελεχών Χειροτεχνίας, τής µορφής IN: '|.' In ΕΜ)…- , δέν προ- ορίζεται υα δηµιουργήση απλώς είδικ(ιι΄ιι; ι'.Ιις ί΄ιιι:ιι|ιι'ι|ιιιιιι… ιιι|ιι΄ι΄ς (ύφαντουρ- γούς, κεραµιστάς κ.λ.π.), αλλά στελέχη ιιιιι'.χιτ…-ιο… "η… ιών είδικών γνώ- σεων, πλήρη είκόυα τής έλληνικής χιιροτνχνίιις …» 111'111111; πλευράς, τεχνι- κής, οίκονοµικής καί αίσθητικής. Καίτοι ή μι ιι€ικ΄ληι'ιιι; νάνων ι'µιιιιρογνωμό- νων δέν έχει έν Έλλάδι καλόν παρελθόν, νιιμίζι'ιμι-ιι ή… ίίι'ι ή… έποικοδοµη- τική ή διδασκαλία ξένων είδικών µεγαλοι; μι'ι|ιι;ιιιι… ι'ιιιιιµλιιυτικως είς τούς τοµείς είς τούς όποίους δέν ύπάρχουν άν11ιι'ιιιιχιιι '|Ξ.'.ζ'-.ηνι .… Είς Καλογήρους Τρικάλων Σ χ ολή :΄ιι λ ιι γ λ ιι ιι 1 1 K ή ς Αύτη σκοπόν έχει τήν συνέχισιυ τής ιιιιιικι΄|ι'… ί…ιιλιιγλιιιιτικής παραδόσε- ως καί τήν αξιοποίησιν τόσον τού ανθρωπίνου ιιιι|ιι'ιγιινιιιι…, όπου καί τών φυ- σικών πόρων. Θα περιορισθή είς είδη ποιµιυιιιιιι'ι ι'΄ιι|ιι.ιιι…, χωρίς τούτο να ση- µαίνη ότι δέν θα προδή είς δηµιουργίαυ νίων |ιιι|ιφι΄.'ιν ιιιιγχ|ιόνου χρήσεως. Έ- πί πλέον θα πειραµατισθή έπί τής 51111111611111“; χ|ιηιΗµΠ||Ο|ήσΕως τών µι- κρών ύδατοπτώσεων ώς κινητηρίου δυνά|ιιως &… χ|'ι|…ι| χνικήν χρήσιν, συ- νεχίζουσα καί συστηματοποιούσα παλαιστή")… '|ι|ιριιµιιιισμούς. .Η 'ι΄δρυσις τών ανωτέρω δύο Σχολών, έν ιιιινί΄ιιιιιιιµώ …' τήν αναδιοργά- νωσιυ καί συµπλήρωσιν τών ύφισταμένων καί μι'. τήν λι ιιιιιιργίαν τών τεσσά- ρων χειροτεχνικών µονάδων αρχικώς ώς κένιρων ||…Δ ιιαιδι ύ… ως, καλύπτει τάς ανάγκας τής χειροτεχνίας από απόψεως Σχολών. 23 ΣΤ. Πιστοδότησις ύπό τού Ε.Ο.Ε.Χ. ή αλλου φορέως τών εµπόρων εί- δών χειροτεχνίας είς ποσοστόν 60 1ng εκατόν έπί τής αξίας τών 1‘111’ αύτών αγοραζΟµένων προϊόντων καί ύπό εύνο'ι'κούς όρους, μή τηρουμένων αύστηρώς τών τραπεζικών κριτηρίων. Ζ. Καθιέρωσις έτησίας Χειροτεχνικής Θεσσαλικής *Εκθέσεως, μέ κινη- τόν μηχανισμόν, εναλλάξ ιίς τάς τέσσαρας πρωτευούσας τών Θεσσαλικών Νοµών. Τα απονεμόµενα δρα6ιϊα να είναι τοιούτου ύψους, ώστε να άποτε- λούν ύπολογίσημσν κίνητρον 6ελτιώσεως τής παραγωγής, άλλα: καί θετικήν συµδολήν είς τήν περαιτέρω τι ρόοδον τών δρα6ευομένων. Η. Δηµιουργία είς χωρία Συνι,ταιρισμών καί πιστοδότησίς των ύπό τής ,Αγροτικής Τραπέζης, καθώς καί διεύρυνση τών παρεχομένων πιστώσεων είς τούς λειτουργούντας ήδη Συνεταιρισμούς Θ. Δημιουργία δύο μεγάλων συνεταιριστικών µονάδων Λαναριστηρίων - Βαφείων, µιας είς τόν Νομόν Τρικάλων καί µιας είς τόν Νομόν Καρδίτσης, είς τας όποίας να συµµετάσχουν αί µή όρθολογιστικώς έγκατεσπαρµέναι 45 χειροτεχνικαί έπιχειρήσεις Λαναριστηρίων, πρός καιι'ργασίαν τών 1.000 τόν- νων µέσης έτησίας παραγωγής έρίου.'δ Προύπολογισµός τού ύψους έπενδύσεων διά τήν !.φαρμογήν τού ανωτέρω προγράµματος δεν είναι δυνατόν να γίνη διότι έλλι innuv αί σχετικαί µελέται. ΠΡΟΒΛΕΠΟΜΕΝΑ ΑΠΟΤΕΛΕΣΜΑΤΑ M5 όλην τήν έπιφυλακτικότητα, 115 τήν όποίαν ιιρίιιιι να γίνωνται προ- 6λέψεις έπί ένας τόσον ποικίλου προγράμµατος καί &… τό όποϊον 55v ύπάρ- χει προηγούμενον πρός σύγκρισιν, δέν είναι µακραν τής ιιραγματικότητος ή προσδοκία διπλασιασµού έντός πενταετίας τών ασχολουµένων 115 τήν χειρο- τεχνικήν παραγωγήν καί ή αύξησις τής παραγωγικά… ος αύτών κατά 20 τοίς εκατόν. ΄|διαιτέρως μεγάλον θα είναι τό ποσοστόν ιής αύξήσεως τών έξαγω- γίµων προϊόντων λόγω τής 6ελτιώσεως τής ποιότητος καί ιής προσαρμογής είς τας απαιτήσεις τής ζητήσεως είς τό ΄Εξωτερικόν. Ούτω ή έτησία χειρο- τεχνική παραγωγή τής Θεσσαλίας θα ύπερ6ή τα 25Ο.ΟΟΟ.000 δραχµών καί μέρος εξ αύτών θα είναι συνάλλαγµα έκ τού έξωτι ρικού. Λεδοµένου ότι ή χει- ροτεχνία γενικώς, &… ίδιαιτέρως ή θεσσαλική, χρησιμοποιεί κατά μέγιστον ποσοστόν έντοπίους πρώτας ύλας (ξύλον, έριον, ιιηλόν) αύτη δύναται να θεωρηθή ώς σπουδαίος κλάδος τής δευτερογενούς παραγωγής. Έκτός τών καθαρώς οϊκονοµικών ώφεληµάτων, σημαντικόν Θα είναι καί τό ήΘικόν κέρδος. Ούτω, είς έποχήν ραγδαίου άποχρωµατισμού τής έθνικής µας ίδιοµορφίας καί τής δημιουργίας Οπερεθνικών ένοτήτων, Θα καλλιεργη- θούν καί θα προδληθούν πολύτιµα στοιχεία τής εθνικής µας φυσιογνωμίας. Έκτός αύτού, θα καλυφθούν δια ψυχωφελούς άπασχολήσεως αί κεναί ώραι τών αγροτικών καί κτηνοτροφικών μας πληθυσμών. ΕΤναι δέ γνωστόν είς πάν- τας ότι τα χωρία µας 5511 διαθέτουν ούτε στοιχειωδώς τα μέσα μορφωτικής ή έπωφελώς ψυχαγωγικής πληρώσεως τών διαθεσίµων ωρών τού πληθυσµού των. 24 ΕΠ|ΛΟΓΟΣ Παρεδώσαµεν είς τήν κρίσιν τού εύµενούς άναγνώστου τήν παρούσαν έρ- γασίαν έν πλήρη έπιγνώσει ότι πρόκειται περί απλού σχεδιάσματος. ‘H 0710- κληρωµένη καί είς Βάθος μελέτη τού όλου προδλήµατος τής θεσσαλικής χει- ροτεχνίας 5511 δύναται να είναι ΄ε΄ργον ένός ανθρώπου. "Απαιτείται συνεργασία πολλών παραγόντων, ποικίλων άρμοδιοτήτων, ώστε τό όλον θέμα να φωτισΘή έξ όλων του τών πλευρών καί είς όλας του τας λεπτοµερείας. ’Eo’w ή ανα χεί- ρας έργασία δώση τήν εύκαιρίαν ανακινήσεως τού θέματος καί τονώσεως τού ένδιαφέροντος πρός αύτό, θα ΄ε΄χη έπιτελέση τόν προορισµόν της. ΠΑΡΑΠΟΜΠΑ| I». Μέσου έτήσιον είσόδηµα κατα κεφαλήν: ΄Ελλάδος 12,008 - Θεσσα- λίας 9,149 - ΄Ορεινής Δυτικής Θεσσαλίας 1,500 - (Πολυγραφημένη έκθε- σις Προέδρου 'Επιμελητηρίου Τρικάλων κ. Έλ. Σίμου. 27 - 3 - 66). 2. Λεπτοµερής ανάλυσις τού θέματος είς: Κ. Α. Μακρή. ιΗ χειροτεχνία μας καί τό ύφος της. Έφηµερίς «Τό Βήμα» 3 - 1 1 - 1963. 3. Κωνστ. Κουκκίδη: Τό πνεύµα τού συνεργατισµού τών νεωτέρων Έλ- λήνων καί 1’ ’A111151161K101, ό πρώτος συνεταιρισµός τού Κόσµου. ΄Αθήναι 1948. Γιάννη Κορδάτου: T’ ’A11115}1c111<101 κι' ό µύθος για τό συνεταιρισµό τους. ,Αθήνα 1955. 4. ’Ayfivopoq ΄Αστεριάδη: Τό σπίτι τού Σ6άρτς 01’ ’A111157101K101. 'Αθή- να 1928. Γεωργίου Μέγα: Θεσσαλικαί οίκήσεις. 'Αθήναι 1946. Έθνικού 'ίδρύµατος: Σπίτια τής Ζαγοράς. ΄Αθήναι 1949. Νικ. Μουτσοπούλου: Τα θεσσαλικα ΄Αµπελάκια. Περιοδ. «HOE» 'Αθή- ναι 1966. 5. Κίτσου ’A. Μακρή: 'Αρχιτέκτων Δήµος Ζαπανιώτης. ,Αθήνα 1957. Κίτσου Α. Μακρή: 'Η ξυλογλυπτική τού Πηλίου. Βόλος 1958. 6. Βαγγέλη Σκου6αρα: Τουριστικός καί αρχαιολογικός όδηγός Θεσσα- λίας. Βόλος 1958, σελ 283. 7. Βαγγέλη Σκου6αρα: Τό παλιότερο άρματολίκι τού Πηλίου καί οί ’Ap- 6ανίτες στή Θεσσαλομαγνησία. Βόλος 1960. 8. Μνείαν ύπάρξεως, κατά τας άο'ξας τού 19ου αίώνος, τού «εύλογηµένου ρουφετίου τών ραπτάδων καί κεπετζηοων>> έχομεν είς έπιγραφήν έξωκκλησίου τού ‘Ay1ou Γεωργίου είς τό 'Ανατολικόν Πήλιον, παρα τό χωρίον Κισσός. 9. ‘H άκρί6εια τών στοιχείων όφείλεται είς τό ότι 6 γράφων χορηγεί τας 25 ύποχρεωτικας πιστοποιήσεις ποιότητος πρός έκτελωνισµόν. 10. Στοιχεία δοθέντα ήμί'ν ύπό τού Προέδρου τού Συνεταιρισµού K. Δημ. Κοπάνου. 11. Βλέπε: Κίτσου 'Λ. Μακρή: Οί κανατάδες τού Φαναριού. 'Εφημ. «Τό ΒΗΜΑ» 20 - 2 - I966. 12. Είς προσωρινήν άναστολήν τής λειτουργίας της. 13. Βλέπε 2αν πσραποµιιήν. 14. Κίτσου ’A. Μακρή: "Ελληνική χι ιροτεχνία καί νέες τεχνικές. *Εφηµ. «Τό Βήµα» 17 - 11 - 66. 15. Είς τόν τομέα αύτόν έγένι r0 ιιαλαιόιι ρον ή προσπάθεια τής 'Αγγελι- κής Χατζηµιχάλη με τήν έκδοσιν τού Λιυκώµατος «'Υποδείγµατα έλληνικής Διακοσμητικής», 'Αθήναι 1929 καί ιιροοφάτως είς μεγαλυτέραν κλίµακα ύπό τού Ε.Ο.Ε.Χ. δια τών έκδόσεων: ("Ελληνικα διακοσµητικα θέµατα» (2 τεύ- χη)' εγω…: τής Θεσσαλίας», «'ίΞκλογή από τα Εργα τής έλληνικής µεταλ- λοτεχνίας» καί «'Ελληνικα λαϊκά καί µι:τα6υζαντινα ξυλόγλυπτα». 16. Πολυγραφηµένη έκθεσις τού 111101611011 τού 'Γ4.-ιιιμελητηρίου Τρικάλων κ. ΄Ελευθερίου Σίμου. 27 - 3 - 1966, σελίς 4

ΑΡΜΟΣ ΤΙΜΗΤΙΚΟΣ ΤΟΜΟΣ ΣΤΟΝ ΚΑΘΗΓΗΤΗ Ν.Κ.ΜΟΥΤΣΟΠΟΥΛΟ ΓΙΑ ΤΑ 25 ΧΡΟΝΙΑ ΠΝΕΥΜΑΤΙΚΗΣ TOY ΠΡΟΣΦΟΡΑΣ ΣΤΟ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ Το νεοελληνικό μπαρόκ και οι πηγές του ΚΠΣοΣ Α. ΜΑΚΡΗΣ ΑΡΙΣΤΟΤΕΛΕΙΟ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΘΕΣΣΑΛΟΝΙΚΗΣ ΠΟΛΥΤΕΧΝ ΙΚΗ ΣΧΟΛΗ, ΤΜΗΜΑ ΑΡΧΙΤΕΚΤΟΝΩΝ Το νεοελληνικό μπαρόκ και οι πηγές του ΚΠΣΟΣ Α. ΜΑΚΡΗΣ Το μπαρόκ αποτελεί σημαντική µονάδα κρούσης στην αντεπίθεση που οργανώνει η Καθολική Εκκλησία κατά της Μεταρρύθμισης. Ξεκινώντας από την Ιταλία (21, 117) γρήγορα ξαπλώνεται ο" ολόκληρη την Ευρώπη και πέρα από αυτή (35-36-37). Απέναντι στη λιτότητα των προτεσταντικών ναών προτάσσεται μία τεχνοτρο- πία πυκνής και δυναμικής έκφρασης. Πρόκειται για κίνημα που γρήγορα αγκαλιάζει όλες τις τέχνες, αρχιτεκτονική (35), ζωγραφική, γλυπτική, μεταλλο- τεχνία, πολεοδομία, κηποτεχνία, έπιπλο (40-41), εφαρμοσμένες τέχνες (32-33)... Με γοργές διαδικα- σίες γρήγορα χάνει τον αποκλειστικά εκκλησιαστι- κό χαρακτήρα της και γίνεται καλλιτεχνικός συρμός που επικρατεί σε κάθε μορφή καλλιτεχνικής δημιουργίας. Αυτή η μεγάλη διάδοση, κυρίως στην Ευρώπη, δηλαδή σε χώρες με πολιτιστικές ιδιορ- ρυθµίες, δημιουργεί ένα είδος εθνικών παραλλα- γών αν και η κινητικότητα καλλιτεχνών και χειροτεχνών περιορίζει σημαντικά τις μεταξύ τους διαφορές. Ιδιότυπη παραλλαγή στο χώρο της Νότιας Βαλκανικής και μέρους της Μικρασίας είναι το λεγόμενο «τουρκομπαρόκ», μείγμα μπαρόκ- ροκοκό στοιχείων και σνατολίτικης διακοσμητικής αντίληψης. ΄Αλλωστε, το ροκοκό είναι ακραία συνέχιση του μπαρόκ και μερικές φορές τα δύο συνεξετάζονται (3ο). Διαφοροποιημένο παρακλάδι του «τουρκομπαρόκ» είναι το νεοελληνικό μπαρόκ. Οι χοντροί αριθμοί σε παρένθεση παραπέμπουν στον αντί- στοιχο αριθμό της βιβλιογραφίας. ΄ Οταν υπάρχει ένας μόνο αριθμός η παραπομπή αφορά στο σύ- νολο του βιβλίου, όταν υπάρχει και δεύτερος λεπτότερος μετά από το κόμμα παραπέμπει στη σελίδα. Οι πίνακες εκτός κειμέ- νου σημειώνονται με την ένδειξη ΠΙΝ. Θα πρέπει εδώ να ση- μειωθεί πως οι παραπομπές σε δημοσιευμένα έργα ζωγραφι- κής ή γλυπτικής δε σημαίνουν τη μοναδική πηγή για το συγ- γραφέα του άρθρου ο οποίος στηρίζεται κυρίως στις προσωπι- κές του έρευνες σ' ολόκληρη την Ελλάδα, τις Βαλκανικές χώρες καθώς και χώρες της Μεσευρώπης. Η παρουσία του έχει πολλές φορές σημειωθεί τόσο στη διακόσμηση των αρχοντικών της Βόρειας Ελλάδας (23, 17-13) όσο και στην εκκλησιαστική ξυλογλυπτική ολόκληρης της Ελλάδας (19, 11). Ωστόσο, αν και είναι πια γενικά αποδεκτός ο όρος «νεοελληνικό μπαρόκ», δεν έγινε ακόμα καμμιά συστηματική προσπάθεια τόσο για την ερμηνεία του φαινομένου και την επισήμανση των πηγών του, όσο και για τη διατύπωση της ιδιομορφίας του. Η σημερινή εργασία σκοπεύει απλώς να βάλει το θέμα. Είναι απαράδεκτο να μένει ουσιαστικά ανερεύνητο ένα φαινόμενο που σφράγισε την ελληνική παραδοσιακή τέχνη επί έναν αιώνα, χοντρικά από τα μέσα του 18ου ως τα μέσα του 19ου. Κάποιος από τους νέους ερευνητές μας πρέπει να το επιχειρήσει. Δεν είναι καθόλου εύκολο TO εγχείρημα. Χαρακτηριστικά αναφέρω ότι μόνο για την επισήμανση των χαρακτικών πρότυπων που προέρχονται από τη Βιέννη πρέπει να ερευνήσει την ALBERTINA με το ένα εκατομµύριο χαρακτικών έργων και τις βιβλιοθήκες και αρχεία της Ακαδημίας Καλών Τεχνών, της Ακαδημίας Εφαρ- μοσμένων Τεχνών, τη βιβλιοθήκη του Ινστιτούτου Ιστορίας της Τέχνης, την Εθνική Βιβλιοθήκη, το Μουσείο Λαϊκής Τέχνης και άλλα ιδρύματα με τις εκατοντάδες χιλιάδων χαρακτικών και σχεδίων που διαθέτουν. Κι όλα αυτά χωρίς να γνωρίζει το όνομα του χαράκτη, οπότε με βάση τους ονομαστικούς καταλόγους θα ήταν εύκολη η ταύτιση, αλλά με μοναδικό στοιχείο τις φωτογραφίες των ελληνικών ελεύθερων αντιγράφων τους. ΄Οπως χαρακτηρι- στικά παρατήρησε ο δόκτωρ RICHARD BOSEL, της ALBERTINA, είναι σαν να αναζητάει κανείς σε μεγάλη βιβλιοθήκη ένα βιβλίο χωρίς να ξέρει το όνομα του συγγραφέα του αλλά μόνο κάποια παραλλαγμένη σελίδα του. Ωστόσο, η έρευνα αυτή είναι απαραίτητη γιατί χωρίς την επισήμανση των προτύπων είναι αδύνατη η μελέτη των προσαρμο- γών, προσθηκών και αφαιρέσεων. Και αυτό 1094 K11333- ΜΒ!Ρ?ζ € . ΙΙ 3 …;? .… ΡΕ & .. I a! a” g‘ , ( ,. & [, | τι ί & … ι &… τα . Ι΄ … ι & » & & & ' ΕΙΚ. 1. Πλατεία ευρωπαϊκής πόλης, πάντως όχι της Βιέννης. Τοιχογραφία στο σττίτι του Δημητρίου Σβάρτς. Αμπελάκια 1803. ακριβώς οριοθετούν την ιδιαιτερότητα του νεοελ- ληνικού μπαρόκ. Τούτο γίνεται φανερό από τις ελάχιστες περιπτώσεις συγκρίσεων έργων ελληνι- κής ζωγραφικής, όπως τις απεικονίσεις της Φραγκφούρτης και της Μαδρίτης του σπιτιού Μαλιόγκα στη Σιάτιστα (16, 367-5. 1), καθώς και την «Κρίση των Ιουδαίων» στη Δράκια του Πηλίου (14, 146 και 147). Αλλά την επίδραση του μπαρόκ στη λαϊκή μας τέχνη δεν πρέπει να την αναζητήσουμε μόνο στην επισήµανση ευρωπαϊκών προτύπων σε ελληνικές τοιχογραφίες αλλά και σεμία καινούργια διακοσμητική αντίληψη με ανήσυχη εναλλαγή καµπυλών αντίστροφης φοράς και στην απομά- κρυνση από τον κανόνα της συμµετρίας γύρω από ένα κάθετο νοητό άξονα, μερικές φορές και από ένα δεύτερο οριζόντιο. Το θέμα, π.χ., του τοπίου μέσα σε κυκλικό ή ελλειπτικό πλαίσιο από το οποίο τινάζονται ευκίνητα φυτικά διακοσμητικά είναι πολύ συνηθισμένο στη µπαρόκ διακοσμητική. Το συναντούμε συχνά και σε ελληνικές τοιχογραφίες του 18ου αιώνα και των αρχών του 19ου. Εμφανίζεται και με τη μορφή ξυλογραφικής βινιέτας το 1793 στην «Εφημερίδα» που έβγαζαν στη Βιέννη οι αδελφοί Μαρκίδες Πούλιου, εφημερί- δα που κυκλοφορούσε ευρύτατα στην Ελλάδα και εξακριβωμένα στα Αμπελάκια. Εδώ πρέπει να σημειώσουμε ότι δεν είναι σωστή η γνώμη ότι οι απόψεις πλατειών στο σπίτι του Γεωργίου Σβάρτς σε Αμπελάκια απεικονίζουν Βιεννέζικες πλατείες. Πολυήµερες έρευνες του υποφαινόμενου στη Βιέννη, της οποίας το παλιό τμήµα διατηρείται σχεδόν ανέπαφο, απέδειξαν πως µόνο µία, κι αυτή στο σπίτι του Δημητρίου Σβ(΄ιμις, η οποία έχει πέσει εδώ και πολλά χρόνια, ιιαρίαιανε την αυλή του Μπελβεντέρε. Ούτε και … λιιικώµατα με παλιά χαρακτικά απόψε"… της Βόννης συναντούµε κάποια άποψη …… να μας ιιι'ί()ει πως υπήρξε πρότυπο από κάποια ιιιιχυγραφία του σπιτιού του Γ. Σβάρτς. Ι'΄.ιιι΄µιινιι… αλλά όχι εξαντλητικές, έρευνες …' βιβλιοθήκι ι΄ … u …να… ιθήκες έδωσαν το ΤΟ ΝΕΟΕΛΛΗΝ|ΚΟ ΜΠΑΡΟΚ ΚΑΙ OI ΠΗΓΕΣ ΤΟΥ 1 095 ΕΙΚ. 2 α. Νυχτερινός βομβαρδισμός της Βιέννης στις 11-12 Μαΐου 1809 από τους Γάλλους του Ναπολέοντα. Εθνική Βιβλιοθήκη της Αυστρίας, Βιέννη. (283-494 BRF). Από το ίδιο σχέδιο προέρχονται πολλές λιθογραφίες και ζωγραφιές. ίδιο αποτέλεσμα. Με τον όρο «νεοελληνικό μπαρόκ» χαρακτηρί- ζουµε το ιδιότυπο κράμα μπαρόκ, ροκοκό και ελληνικών παραδοσιακών στοιχείων που κυριαρχεί στην Ελλάδα κατά τις τελευταίες δεκαετίες του 180υ ως τα μέσα περίπου του 1θου, µε ιδιαίτερη έμφαση στην εκκλησιαστική ξυλογλυπτική και στη ζωγραφική διακόσμηση παραδοσιακών σπιτιών στα δραστήρια βιοτεχνικά και μεταπρατικά κέντρα της Βόρειας και Κεντρικής Ελλάδας, όπως η Σιάτιστα, η Καστοριά, τα Αμπελάκια, τα Ζαγορο- χώρια και το Πήλιο. Επίσης σε πολιτείες και χωριά που βρίσκονται έξω από τα σύνορα του Ελληνικού Κράτους, αλλά κατά την περίοδο που μελετούμε χαρακτηρίζονται από έντονη ελληνική παρουσία, όπως το Αργυρόκαστρο (34), το Μπεράτι, το Μελένικσ, η Φιλιππούπολη (31. 242, 245, 246, 250), η Στενήμαχος και άλλα. Στη Φιλιτπ'ιούπολη πολύ χαρακτηριστικά είναι τα σπίτια του Γεωργιάδη (31, 265) και του Κουγιουμτζόγλου (31, 270). Θα πρέπει εδώ να σημειώσουμε πως η επίδραση αυτή δεν αφορά στο σύνολο του αρχιτεκτονήματος αλλά μόνο στη διακόσµησή του. Ο τύπος του βορειοελ- λαδίτικου αρχοντικού είναι εξέλιξη της τοπικής αρχιτεκτονικής παράδοσης (24, 181).Το ίδιο ισχύει για τις ξυλόστεγες βασιλικές της Τουρκοκρατίας και μόνο σε μικρές εκκλησίες παρουσιάζονται ισλαμικές επιδράσεις. Δεν ευσταθεί η άττοψη του Γιάννη Κορδάτου ότι οι ξενητεμένοι έμποροι έφερναν έτοιμα αρχιτεκτονικά σχέδια, έστω κι αν υποθέσουμε ότι αυτό εφαρμόζονταν τροποποιημέ- να ανάλογα με το μέγεθος και την κλίση του οικοπέ- δου, τον προσανατολισμό του και την ύπαρξη γει- τονικών οικοδομών. Και βέβαια κανένας δεν μπορεί να πιθανολογήσει πως έστελναν στους Ευρωπαίους αρχιτέκτονες αποτύπωση του οικοπέ- 1096 ΚΙΤΣΟΣ ΜΑΚΡΗΣ Εικ. 2 β. Κ. Παπακώστα-Μαρινά. Τοιχογραφία στό σπίτι του Ρόδου. Τσεπέλοβο γύρω στα 1850. Εδώ o Έλληνας ζω- γράφος μεταπλάθει το πρώτυπο σε στρόγγυλο στοιχείο διακοσμητικού συνόλου. Κρατάει μόνο την ομάδα τριών κα- βαλάρηδων, καθώς και πίσω τους έναν ξεμοναχιασμένο και σχηματοποιεί την άποψη της Βιέννης. δου µε τις υψοµετρικές του καμπύλες, τον προσανατολισμό και το γύρω του δομημένο χώρο. Εκείνο που είναι βέβαιο είναι ότι ερχότανε διακοσμητικά πρότυπα, χαρακτικά έργα ή σχεδιά- σματα. Αυτό θα μπορούσε να αναιρέσει ένα από τα κύρια χαρακτηριστικά του μπαρόκ, που είναι «η στενότατη σχέση ανάμεσα στην αρχιτεκτονική, τη γλυπτική και τη ζωγραφική» (21, 119). Λειτουργεί, όμως, η θαυμαστή προσαρμοστική ικανότητα των Ελλήνων τεχνιτών. Έτσι, ο τρόπος που διακο- σμούνται τα ημικύκλια από τους «δοξάτους », τα τεταρτοσφαίρια από τις εσωτερικές κόγχες, οι προβολές των τζακιών κλπ. αποτελούν υποδείγμα- τα σωστής διακόσμησης. Η φράση του-Ι. Λεονάρ- δου πως τα σπίτια των Αμπελακίων είναι «κατά τον κάλλιστον νέον Ελληνικόν και Ευρωπαϊκόν τρόπον κτισμένα» (12, 147-148) ασφαλώς εννοεί την ευτυχή σύζευξη τοπικής αρχιτεκτονικής και επείσακτης διακόσμησης. Θα διαφωνήσουμε και με την άποψη του Νικ. Μουτσόπουλου (24, 18]) ότι «τα υποδείγμα- τα αυτά τα μεταχειρίζονταν αμετάπλαστα στην τοιχογράφιση των σπιτιών». Πρώτα - πρώτα, το κύριο εκφραστικό μέσο της ζωγραφικής, το χρώµα, απουσιάζει από τα χαλκογραφικά πρότυπα ενώ αποτελεί γοητευτικό στοιχείο της λαϊκής μας ζωγραφικής. Υπάρχει, ακόµα, η προσαρμογή στις υποχρεωτικές διαστάσεις και το σχήμα των επιφανειών του οικυδυµι΄ιµατος και που είναι l_'O NEOEAAHNIKO ΜΠΑΡΟΚ ΚΑΙ ΟΙ ΠΗΓΕΣ ΤΟΥ 1097 ΕΙΚ. 3. Αλτάρι, Τοιχογραφία στο σπίτι του Καλέα. Νεγά- δες Ζαγορίου, 1979. Το αλτάρι είναι άγνωστο στον ορθό- δοξο ναό. φυσικό να μη συµφωνούν με το πρότυπο. Σημειώσαμε παλιότερα μια τέτοια περίπτωση (16, 98). Από ορθογώνια πρότυπα ξεκινούν τοιχογρα- φίες αψιδόσχημες ή στρογγυλές. ΄Εχει επισημανθεί η περίπτωση, μεταγενέστερη αλλά ενδεικτική, από το ίδιο πρότυπο και από τον ίδιο ζωγράφο να γίνονται δύο παραλλαγές με εντελώς διαφορετικές αναλογίες ύψους - πλάτους (15, 446). Αυτό, όμως, απαιτεί αφαιρέσεις ή συμπτύξεις στοιχείων του πρότυπου, προσθήκες άλλων και μετατοπίσεις των αξόνων της σύνθεσης, δηλαδή μια αναδημιουργία τιου δε δικαιολογεί το χαρακτηρισμό «αμετάπλα- ατα». Οι λαϊκοί μας ζωγράφοι χρησιμοποιώντας τα ευρωπαϊκά πρότυπα δεν ήταν δυνατό να εγκατα- λείψουν μονομιάς τις τεχνικές τους εμπειρίες και την παραδοσιακή ζωγραφική διακοσμητική αντίληψη. Θα μελετήσουμε το νεοελληνικό μπαρόκ κυρίως στις τοιχογραφίες των αρχοντικών, αφού για την εκκλησιαστική ξυλογλυπτική υπάρχει η αχετική εργασία μας «Ελληνικά Εκκλησιαστικά Ξυλόγλυπτα» (19) καθώς και άλλες μελέτες, όπως π.χ. του Ευστρ. Τσαπαρλή για τα ξυλόγλυπτα ιέμπλα της Ηπείρου. Το πρώτο θέμα για εξέταση είναι οι λόγοι αυτής ιης κυριαρχίας του μπαρόκ για μακριά χρονική ΕΙΚ. 4. Το επάνω μέρος από το τζάκι του αετού. Σπίτι Γεωργίου Σβάρτς. Αμπελάκια 1798. Τυπικό δείγμα μπαρόκ διακοσμητικής με συνδυασμό όγκου και χρώματος. Πυκνή σύνθεση ετερόκλιτων θεμάτων: κίονες, τοπία, λουλούδια, κουρτίνες, νεκρές φύσεις, δικέφαλος αετός, ανεικονικά διακοσμητικά... περίοδο. 'Ενας πολιτισμός δέχεται και αφομοιώνει εκείνες τις επιδράσεις οι οποίες του είναι χρήσιμες να εκφρασθεί όταν οι αλλαγές των οικονομικών και κοινωνικών δομών και το επακόλουθο πολιτιστικό κλίμα δεν είναι δυνατό να βρούν την έκφρασή τους στα παλιά μέσα. Ο 180ς αιώνας είναι πολύ σημαντικός για τον ελληνικό χώρο καθώς το ενδιαφέρον των Ευρωπαϊκών Δυνάμεων μετατοπί- ζεται προς τη Μεσόγειο, σπάζει και στην Ελλάδα η κλειστή οικονομία και δημιουργείται μια καινούρ- για τάξη πραματευτάδων και βιοτεχνών που έχει επαφή με την Ευρώπη. Συγχρόνως αναπτύσσονται ή δημιουργούνται σε ευρωπαϊκές πόλεις ανθηρές και πολυάνθρωπες ελληνικές παροικίες. Οι μετα- νάστες δεν κόβουν τον ομφάλιο λώρο με τη γενέτειρα. Οι καινούργιοι όροι παραγωγής και διακίνησης των αγαθών δημιουργούν νέα νοοτρο- πία. Αντίθετα από τους γεωργικούς και κτηνοτρο- φικούς πληθυσμούς που στηρίζουν όλη τους την παραγωγική διαδικασία στην προγονική πείρα με αποτέλεσμα TO συντηρητισμό και την απροθυμία σε ανανεώσεις, οι βιοτέχνες, οι ναυτικοί και οι μεταπράτες για να επιζήσουν χρειάζονται συνεχώς ανανεούμενη πληροφόρηση. Να είναι ενήμεροι για 1098 &! » και, τα… τ…... &; ενώ… π Με… 1 ιππασί… '… ΕΙΚ. 5. Χαλκογραφία με θέμα την Αγία Τριάδα. Βιέννη 1793. Έγινε με έξοδα των «εντιμοτάτων πραγµατευτών Ρωμαίων της εν Βρασοβώ Αδελφότητος». Η τρανσυλ- βανική αυτή πόλη είχε ακμαία ελληνική παροικία με παλιό ορθόδοξο ναό που ανακαινίζεται στα 1751. Εδώ οι απόδημοι έμποροι παρασύρονται σε δογματικό λάθος γιατί στην ορθόδοξη αγιογραφία η Αγία Τριάδα συμβολίζεται με τη «φιλοξενία του Αβραάμ». Το ΄Αγιο Πνεύμα που εκπορεύεται από τον Πατέρα και τον Υιό εκφράζει το καθολικό δόγμα. τις προόδους του επαγγέλματός των, για τις διακυμάνσεις της ζήτησης και των τιμών των προϊόντων, για την ισοτιμία των νομισμάτων. Χρειάζονται γνώσεις αλληλογραφίας και λογιστι- κής. Ταξιδεύουν άλλοτε για βραχύ χρονικό διάστημα και άλλοτε για μόνιμη εγκατάσταση. 'Ολα αυτά δημιουργούν πολιτιστικό κλίμα ανοιχτό σε ξένες επιδράσεις, ικανό να τις αφομοιώνει δημιουργικά. Η οικονομική άνοδος επιτρέπει το χτίσιμο μεγάλων και πλούσια διακοσμημένων σπιτιών και εκκλησιών, και μάλιστα σε κλίμα ευμάρειας, αισιοδοξίας και επιδεικτικής αρχοντιάς. Ο δρόμος για το ευρωπαϊκό μπαρόκ είναι πια ανοιχτός. ΄Οπως συμβαίνει πάντα με τις τέχνες της περιφέρειας, το μπαρόκ /και το ροκοκό/ διαποτίζει την Ελλάδα όταν πια έχει στερέψει στην πηγή του. ΚΙΤΣΟΣ ΜΑΚΡΗΣ ΕΙΚ. 6. H Παγκόσμιος΄Υψωσις του Τιμίου Σταυρού. Βιέννη 1814. Η χαλκογραφία έγινε με δαπάνη του «πανοσιωτάτου εν Ιερομονάχοις Θεοδοσίου και Ιεροδια- κόνου Μεθοδίου» από την ελληνική αγιορείτικη μονή Ξηροποτάμου. Το επεξηγηματικό κείμενο, κατά τη συνήθεια της εποχής, είναι δεξιά ελληνικό και αριστερά σλαβικό. Μπαρόκ βάθρο του σταυρού, γυμνά αγγελάκια - ερωτιδείς, κτίρια σε προοπτική απόδοση. Επάνω, στο κέντρο, επαναλαμβάνεται το δογματικό λάθος στην απόδοση της Αγίας Τριάδος. Πρώτοι δέκτες τα ανθηρά οικονομικά κέντρα. Από αυτά ακτινοβολεί και προς το χωρικό τους περίγυρο. Το κίνημα του Ευρωπαϊκού Διαφωτισμού βρίσκει μεγάλη απήχηση στους λόγιους της σκλαβωμένης Ελλάδας, κυρίως σ' αυτούς που ξενητεύονται ή κρατούν επαφή με την Ευρώπη. Πάμπολλες οι συγγραφές ή μεταφράσεις φυσιο- γνωστικών, ιστορικών και γεωγραφικών βιβλίων. Αυτή η στροφή προς τα δημιουργήματα της φύσης και του ανθρώπου εκδηλώνεται και στην τέχνη. Το τοπίο, ο άνθρωπος, η πολιτεία, η ιστορική σκηνή περνούν τώρα και στο θεματολόγιό της. Το μπαρόκ καλύπτει τις καινούργιες ανάγκες. «Το ενδιαφέρον της τέχνης στρέφεται στις καθημερινές όψεις της ζωής και του κόσμου. Ηθογραφικές σκηνές - το ή ll) NI ( )l ΛΛΙ |Ν|Κ() MI IN’OK KAI OI ΠΗΓΕΣ ΤΟΥ 1099 I [K 7 α. Ξυλογραφικό κόσμημα της «Εφημερίδος» των αδελφών Πούλιου. Βιέννη 1792. ΄Αποψη παραθαλάσσιος πάλης. Περιβάλλεται από ανήσυχο καμπυλόγραμμο μπαρόκ διακοσμητικό. λι γόμενο GENRE- ατομικά και ομαδικά πορτραίτα, …ωτερικά σπιτιών, απόψεις δρόμων και πολλά άλλα θέματα ανταποκρίνονται στις προτιμήσεις ιών ανθρώπων της εποχής» (21, 118). Είναι, περίπου, η περιγραφή και των θεμάτων του νεοελληνικού ιιιιαρόκ. Στην Ελλάδα παρουσιάζεται μία ιδιομορ- φία. Ενώ γενικά ο Διαφωτισμός κλόνισε τα θεμέλια 1…) µπαρόκ, εδώ το θεμελίωσε. Στην εκκλησιαστική ξυλογλυπτική η επίδραση δεν περιορίζεται στα θέματα αλλά προχωρεί και στην τεχνική που ι'γκαταλείπει το χαμηλό ανάγλυφο για να προχωρή- σει σε έντονα εξώγλυφες μορφές και να φτάσει στο «σκαλιστό στον αέρα» ξυλόγλυπτο με διαμπερή κι'νά ανάμεσα στις μορφές. Από πολλούς δρόμους έρχεται το μπαρόκ στην Ελλάδα. ΄Αλλοι ξεκινούν από την Ιταλία, ιδιαίτερα από τη Βενετιά, τη Γερμανία και προπαντός τη Βιέννη. Εδώ θα πρέπει να σημειώσουμε πως δίπλα στο επίσημο μπαρόκ αναπτύσσεται και TO λαϊκό που 1(1 συναντούμε σε σπίτια χωρικών καθώς και σε ζωγραφιστά έπιπλα που εκτίθενται στο Λαογραφι- κό Μουσείο Βιέννης και στο Μουσείο της Κάτω Αυστρίας. Είναι πολύ δύσκολο να εξακριβώσουμε ιην προέλευση μερικών από τα πιο διαδεδομένα διακοσμητικά θέματα, αφού τυπικά βιεννέζικα µοτίβα τα συναντούμε και στο γερμανικό μπαρόκ, όπως τα αγγελάκια(37, ΠΙΝ. 20), το ανασυρμένο παραπέτασμα (37, ΠΙΝ. 28), το σύμπλεγμα μουσικών οργάνων (37, ΠΙΝ. 50), την αχιβάδα(37, ΠΙΝ. 60), τη μπακλαβωτή επιφάνεια με ανθάκια στις διασταυ- ρώσεις (37, ΠΙΝ. 63), το σύμπλεγμα όπλων (37, ΠΙΝ. 67) και πολλά άλλα. Για το πολύ συνηθισμένο Θέμα της γοργόνας με διπλή ουρά τα πράγματα δεν είναι ξεκαθαρισμένα επειδή αυτή παρουσιάζεται και σε σήματα τυπογραφείων της Ιταλίας των οποίων οι εκδόσεις κυκλοφορούσαν ευρύτατα στην Ελλάδα, όπως του Γ ιαννιώτη Νικολάου Σάρου, του BORTOLI, 1011 GARRARA ιό, 11-13). Σπάνια εμφανίζονται και ζωγραφικές απομιμήσεις της μπαρόκ διακοσμητικής, όπως αλτάριων στο σπίτι του Καλέα στους Νεγάδες και στο αρχοντικό Τσαμπαρλή στην Καστοριά ή επίστρωσης εσωτερι- κών επιφανειών τοίχου με κεραμικά πλακάκια (1, ΠΙΝ. 28). Τέτοια επίστρωση, όμως, παρουσιάζεται και στην ισλαμική τέχνη' πρόχειρο παράδειγμα το Μπλέ Τζαμί της Πόλης. Κύρια πηγή του νεοελληνικού μπαρόκ είναι η Βιέννη. Σε ό,τι αφορά την εκκλησιαστική ξυλογλυ- πτική έχουμε γραπτές μαρτυρίες, όπως η φράση «κατά τον τύπον της Βιέννης» σε συμφωνητικό παραγγελίας τέμπλου (29, 22) κι ακόμα πληροφορίες για παραγγελίες σε βιεννέζικα εργαστήρια ολόκλη- 1100 ΚΙΤΣΟΣ ΜΑΚΡΗΣ ΕΙΚ. 7 β. Τοιχογραφία στο σπίτι του Τολίκα-Βλάσδη. κόσμημα της «Εφημερίδος». ρων τέμπλων ή τμημάτων τους (19, 11). Οι τοιχο- γραφίες των αρχοντικών της Σιάτιστας, της Καστοριάς και των Αμπελακίων έχουν εντονότερη την επίδραση του βιεννέζικου μπαρόκ. Κι αυτό εξηγείται από το ότι στη μεγάλη αυτή πολιτεία ζει και εργάζεται πολυάριθμη και ανθηρή ελληνική παροικία, κυρίως από Βορειοελλαδίτες και Θεσσα- λούς, στην οποία παραχωρήθηκαν εμπορικά, δικαστικά, εκκλησιαστικά και σχολικά προνόμια (11, 7). Υπάρχουν ακόµα και σήμερα δύο ελληνικοί ναοί στη Βιέννη, του Αγίου Γεωργίου και ο νεότερος της Αγίας Τριάδας, καθώς και «οδός των Ελλήνων». Πλούσια και η δημοσιογραφική δρα- στηριότητα με την έκδοση εφημερίδων και περιοδικών (10 - 11). Πολλά και αξιόλογα και τα βιβλία. Είναι χαρακτηριστικό ότι στη Βιέννη «δεν αναπαράγουν τα παραδοσιακά βιβλία και τις λαϊκές φυλλάδες της Βενετίας» (4, 365-366). Εκεί εκδηλώνεται και η εκδοτική προοττάθεια του Ρήγα με το «Σχολείον των Ντελικάτων Εραστών», το «Φυσικής Απάνθισμα», τον «Ηθικό Τρίποδα», τον «Νέο Ανάχαρση» και, σε εκτέλεση του βιεννέζου χαράκτη Φρανσουά Μύλλερ, τη μεγάλη «Χάρτα της Ελλάδος» (1796-97). Στο βιεννέζικο τυπογραφείο των αδελφών Πούλιου τυπώνονται κρυφά τα επαναστατικά του έργα και στέλνονται σε κιβώτια ΄Αποψη παραθαλάσσιας πόλης στην ίδια αντίληψη µε το στην Τεργέστη με τη γνωστή τραγική κατάληξη. Δεν πρέπει όμως να πιστέυουμε πως όλα αυτά πραγματοποιούνται μέσα σε κλίμα πνευματικής ελευθερίας. Στενή αστυνομική παρακολούθηση, δυσκολίες για την παραχώρηση άδειας έκδοσης εφημερίδας, παύσεις, κλεισίματα τυπογραφείων, απελάσεις, φυλακίσεις, λογοκρισία είναι μερικά απο τα χαρακτηριστικά του κλίματος που επικρατεί (11, 22, 70, 71, 79, 97, 123, 126). O ΄Ανθιμος Γαζής παρακολουθείται στους δρόμους της Βιέννης σε κάθε του βήμα. Ο Κούμας και άλλοι 'Ελληνες φυλακίζονται. Τα μέλη της Εταιρείας των Φιλόμου… σων, οι φοιτητές, ελέγχονται και στην πιο καθημερινή τους ασχολία από τους «έμπιστους» της Αστυνομίας» (7, 16). A0 μην ξεχνούμε πως ο Ρήγας και οι σύντροφοί του συλλαμβάνονται στην Τεργέστη, που τότε ανήκε στην Αυστρία, μετάγο- νται στη Βιέννη όπου και ανακρίνονται και τελικά παραδίδονται στους Τούρκους. Εντελώς ιδιαίτερες σχέσεις με τη Βιέννη έχουν τα δραστήρια βιοτεχνικά και μεταπραττικά κέντρα στα οποία εκδηλώνεται εντονότερη η επίδραση του Μπαρόκ. Τα Αµπελάκια με την περίφημη Συντρο- φιά τους, που ούτε μία ήταν ούτε διακρινόταν για σύμπνοια, διατηρούν το κυριότερο εμπορικό πρακτορείο τους στη Βιέννη: «το πλείστον όμως % |!) NI ' '| Α… INIKO MIIN’OK ΚΑΙ ΟΙ ΠΗΓΕΣ ΤΟΥ 1101 ΕΙΚ. 8. Ξυλογραφικό κόσμημα της «Εφημερίδος» των Αδελφών Πούλιου. Βιέννη 1793. Από το βιβλίο του Γ. Λάϊου «Ο Ελληνικός Τύπος της Βιέννης από το 1784 μέχρι το 1821». Αθήνα 1961, σελ. 47. Γενικά η διακόσμηση της «Εφημερίδος» είναι μπαρόκ. ιών νημάτων, ως και ο βάμβαξ, μετεφέροντο εις |Ιιί*ννην και εκείθεν εις τα πρακτορεία» (6, 12). Εκεί εδρεύει και πεθαίνει πάμφτωχος και φυλακισμένος τι ιδιοκτήτης του σπουδαιότερου από τα αρχοντικά ιών Αμπελακίων Γεώργιος Μαύρος ή Σβαρτς ή >.φόρτσος. Στενές εμπορικές σχέσεις με τη Βιέννη, όπως και με άλλα ευρωπαϊκά κέντρα, έχει και η Σιάτιστα. Οι έμποροί της εξάγουν γουναρικά από ιην πόλη τους και την Καστοριά, κρασιά από τη Σιάτιστα, το Αμύνταιο και τη Νάουσα, νήματα από ια Αμπελάκια και τον Τύρναβο, μετάξι, λινάρι, κρόκο, κόκκινο πιπέρι, καπνό, υφάσματα και είδη χειροτεχνίας. Εισάγουν είδη πολυτελείας, δηλαδή μεταξωτά υφάσματα, κρύσταλλα, πορσελάνες, κοσμήµατα (27, Α 153). Είναι κέντρο εξαγωγικό και εισαγωγικό ευρύτερης περιοχής. Αυτό έχει και τον πολιτιστικό του αντίχτυπο. «'Οχι ολίγα πράγματα μας ήρθαν τότε στη Σιάτιστα από τα κέντρα προπάντων της Ουγγαρίας και Αυστρίας με τα γερμανικά των ονόματα: η κούχνη (KUCHE), 10 φιρχάνια (νυιτΗΆΝοε), τα στρίφια (STRUMPFE), 10 χομαστρόφεν (ΗΟΕΜΑΝΝ5ΤΒΟΡΕΕΝ=στάλες του HOF- ΜΑΝ) κλπ. (2ο, 19). Πολύ συχνά εμφανίζεται η Βιέννη σε γράμματα, λογαριασμούς, τιμολόγια του δημο- σιευμένου Αρχείου Ζουπάν-Μωραίτσυ (27, Α89- 128). Τα ίδια ισχύουν και για την Καστοριά. Πλούσιοι Καστοριανοί έμποροι διατηρούσαν Οίκους στη Βιέννη. Πολλοί φιλελεύθεροι Καστοριανοί K010- φεύγουν στην αυστριακή πρωτεύουσα, ανάμεσα τους και τα αδέλφια Παναγιώτης και Γιάννης Εμμανουήλ, συνεργάτες του Ρήγα που εκτελούνται μαζί του. Το πατρικό τους αρχοντικό, με πλούσια μπαρόκ διακόσμηση, υπάρχει ακόμα (23). Στη Βιέννη συλλαμβάνεται και άλλος συμπατριώτης τους που συνδέεται με το Ρήγα, ο Γεώργιος Θεοχάρης, που όμως κατορθώνει να αποφυλακι- σθεί, χωρίς να αποφύγει την εξορία (28, 38). O1 ξενιτεμένοι δεν ξεχνούν και την εκπαιδευτική προσπάθεια της πατρίδας τους ( 28, 206). Στα 1828 για τη συντήρηση του σχολείου ξοδεύονται 4417,4 γρόσια «τα οποία όλα εμβήκαν από τα λάσσα της Βιέννης» (28, 45). Στα 1805 τυπώνεται εκεί το δράμα του Καστοριανού λόγιου Αθανάσιου Χριστόπουλου «Αχιλλεύς» (28,90). Το μορφωτικό επίπεδο φαίνεται να είναι υψηλό. Κάπως υπερβολική είναι η πληροφορία ξένου περιηγητή πως η πνευματική στάθμη των Καστοριανών ήταν γενικά χαμηλή και στα σχολεία η διδασκαλία περιοριζόταν σε απλά στοιχεία της αρχαίας γλώσσας (26, 394). Τουλάχι- στον οι πλούσιοι έμποροι μιλούσαν ξένες γλώσσες 1102 … …Κ]΄ΓΣΟΣ ΜΑΚΡΗΣ ΕΙΚ. 9. Κ.Παπακώστα - Μαρινά. Τοιχογραφία στο σπίτι του Ρόδου. Τσεπέλοβο γύρω στα 1850. Εδώ παρουσιάζεται παράθεση νεοελληνικών και ευρωπαϊκών ενδυματολογικών στοιχείων" στο κέντρο κάτω ένας φουστανελλάς και λίγο χαμηλότερα, δεξιά, γυναίκα ντυμένη σε στύλ Empire, αρχών 19ου αιώνα. Στην ίδια εποχή ανήκουν και άλλα τιρότυπα των τοιχογραφιών του σπιτιού (γάμοι Ναπολέοντα, πολιορκία Βιέννης...) και σχεδόν όλοι είχαν εξοικειωθεί με τα αρχαία ελληνικά (26, 352). Χαλαροί είναι οι οικονομικοί δεσμοί του Πηλίου με τη Βιέννη. Η εμπορική δραστηριότητα των Πηλιορειτών στρέφεται κυρίως προς την Αίγυπτο, την Κωνσταντινούπολη και τη Βλαχία αλλά πραγματοποιεί και μεγάλες εξαγωγές μεταξιού προς τη Βιέννη. Αντίθετα, οι πολιτισμικοί δεσμοί είναι στενοί. Ο Μηλιώτης λόγιος Γρηγόριος Κώσταντάς μαζί με τον συμπολίτη του Δανιήλ Φιλιτπτίδη τυπώνουν στη Βιέννη -l796- την περίφημη «Νεώτερική Γεωγραφία» τους γραμμένη στη δημοτική γλώσσα της εποχής. Τον Κωσταντά βρίσκουμε στην ίδια πόλη και 10 1805 (9, 16). H εκκλησία του Αγίου Γεωργίου Βιέννης αφιερώνει στα 1814 για την ίδρυση της σχολής Μηλεών πεντακόσια χάρτινα φιορίνια (9,21). Ο ΄Ανθιμος Γαζής γίνεται στα 1789 εφημέριος της ελληνικής εκκλησίας της Βιέννης. Εκεί εκδίδει το περιοδικό «Λόγιος Ερμής», ένα από τα σημαντικότερα όργανα του Ελληνικού Διαφωτισμού, και βιβλία του όπως τη «Γραμματική των Φιλοσοφικών Επιστημών του ΄Αγγλου Βενιαμίν Μαρτίνου» και ενεργεί για την ίδρυση της Μηλιώτικης Σχολής. Στα 1815 ιδρύεται στη Βιέννη η «Φιλόμουσος Εταιρεία». Ανάμεσα στους σκοπούς της αναγράφεται ότι «Η δε του Πηλίου ΄Ορους ομήγυρις συγκροτεί εν σχολείου τακτικόν κατά μίμησιν των Ακαδημιών της Ευρώπης». Το ευρωπαϊκό πολιτιστικό πρότυπο λειτουργεί στο πηλιορείτικο χωριό. Παρακάτω προβλέπονται βοτανολογικές έρευνες και αρχαιο- λογική συλλογή. Φυσικά, η Αυστριακή Αστυνομία δεν καλοβλέπει τη «Φιλόμουσο Εταιρεία». Στα Ζαγοροχώρια η επίδραση είναι μάλλον ’51111500' έρχεται μέσω της Βλαχίας, εκτός από το σπίτι του Καλέα στους Νεγάδες -1794- που έχει βιεννέζικη επίδραση. Οι άλλες τοιχογραφίες στο Τσεπέλοβο, το Καπέσοβο, το Κουκούλι, το Σκαμνέλι, στην Αρίστη, το Δίλοφο, τους Κήπους, είναι νεότερες, των μέσων και του δεύτερου μισού του 19ου αιώνα. Φυσικά, αναφερόμαστε μόνο σε τοιχογραφίες που σώζονται ακόμα ή που πρόλαβα να τις μελετήσω και να τις φωτογραφίσω πριν καταστραφούν. Δεν …ή It) NI ()l AAHNIKO ΜΠΑΡΟΚ ΚΑΙ ΟΙ ΠΗΓΕΣ ΤΟΥ πρι πιι να ξεχνούμε πως όσα υπάρχουν είναι μόνο πικρό μέρος από το πλήθος των παλιότερων π ιιχιιγραφικών έργων, έτσι η εικόνα που μας έμεινε .… λειψή πράγμα που πιθανό να μας οδηγεί σε αφαλερά συµπεράσματα. Η μεγάλη πυρκαγιά, π.χ., 1111, Βέροιας στα 1862 έφερε ολοκληρωτική σχεδόν καταστροφή στην πολιτεία αυτή και τα ελάχιστα ιιαλιά αρχοντικά που διασώθηκαν γκρεμίστηκαν αργότερα. Ευτυχώς 0 Νικόλαος Μουτσόπουλος 11111111105 σε φωτογραφίες, σχέδια και περιγραφή, ινα από αυτά, του σιορ Μανωλάκη, με τη 'αιρ(1κτηρ|σΤ1Κή μακεδονίτικη αρχιτεκτονική του … ιι ιην πλούσια μπαρόκ ζωγραφική διακόσμηση (22). ll οικογένεια Θεοχάρους, στην οποία ανήκε, ικα ιέφυγε 11510 την, Άλωση στη Βιέννη. Κατά τα τέλη π… 18ου αιώνα ένας απόγονος, ο Αναστάσης, |); 110K5101 στη Βιέννη όπου ίδρυσε μεγάλη Τράπεζα. () γιός του Μανώλης σπουδάζει γιατρική στην αυστριακή πρωτεύουσα. Το αρχοντικό χτίστηκε από το Γρηγόρη Θεοχάρους γύρω στα 1830. Τώρα μένει να εξετάσουμε τα κανάλια από τα 1111010 10 θέματα και το ύφος του βιεννέζικου μπαρόκ πέρασαν στην Ελλάδα. Είναι εντελώς απίθανη η υπόθεση μετάβασης ζωγράφων και πιγιαδόρων στην Ευρώπη, ούτε υπάρχει, 011’ 000 .΄…ι ρω, καμμιά τέτοια μαρτυρία. Για την ξυλογλυπτι- … είναι λογικό να υποθέσουμε πως πρόκειται για ι.αλλιτεχνικό συρμό που διαδίδεται από τεχνίτη σε ιι χνίτη 0’ ολόκληρη τη Βαλκανική. Επί πλέον, όπως σημειώσαμε παραπάνω, έρχονται από τη Ιίι΄ι'ννη είτε ολόκληρα τέμπλο είτε τμήματά τους, κι 111110 παίζουν σημαντικό ρόλο. Δεν αποκλείεται, βέβαια, και η κυκλοφορία κάποιων χαρακτικών προτύπων. Ωστόσο το εκκλησιαστικό μπαρόκ των 1'ιιλόγλυπτων δεν είναι μόνο θέμα σχεδίου αλλά και 11100K1001011K00 τεχνικής με το έντονο ανάγλυφο, ια διαμπερή κενά, τη λειτουργία του καλεμιού. Στη ζωγραφική το χαρακτικό πρότυπο αρκεί, χωρίς κι …'ώ να αποκλείεται η διαδικασία που προαναφέρα- με. Τη βεβαιότητα χρήσης χαρακτικών προτύπων σταθεροποιεί και η συχνή επανάληψη του ίδιου θέματος σε σπίτια που απέχουν τοπικά και χρονικά. Συγκεκριμένη άποψη του Γαλατά της Κωνσταντι- νούπολης συναντούμε στο σπίτι του Νανζή-Καστο- ριά 1750- 1011 Γεωργίου Σβάρτς -Αμπελάκια 1792- και Κράλη Κομνενάκη - Μόλυβος 1833. Το ίδιο φαινόμενο παρατηρείται στο θέμα του κομμένου καρπουζιού με τη φέτα καρφωμένη επάνω του. Στα κατάλοιπα του Κλεισουριώτη ζωγράφου Κώλτσου Παπαγιάννη βρέθηκαν πολλά τυπωμένα έγχρωμα πρότυπα, αυτός όμως ανήκει σε άλλη εποχή και σε 1103 διαφορετική τεχνοτροπία. Η συμβολή της ξένης χαλκογραφίας στη διαμόρφωση του θεματολόγιου της ελληνικής αγιογραφίας πολύ λίγο έχει μελετη- θεί. Στην αγιορείτικη αγιογραφία έχουν επισημαν- θεί από ξένους μελετητές επιδράσεις χαλκογρα- φιών του MARCANTONIO RAIMONDI K01 1011 DURER, 0 Μανόλης Χατζηδάκης δημοσίευσε στα 1947 την αποκαλυπτική εργασία «Η Κρητική Ζωγραφική και η Ιταλική Χαλκογραφία» και ο υποφαινόμενος μία περίπτωση τοιχογραφίας στο Πήλιο που προέρχεται από βιεννέζικη χαλκογραφία (14, 1416-147). Στις ελληνικές χαλκογραφίες η πορεία είναι συνήθως αμφίδρομη. Αντιγράφουν κάποιο ζωγραφικό πρότυπο για να γίνουν στη συνέχεια πρότυπα άλλων αγιογραφιών. Χαρακτηριστική είναι η περίπτωση της μορφής του Νεομάρτυρα Γεωργίου. Από ζωγραφικό πρότυπο ξεκινάει σειρά χαλκογραφιών -1838, 1845, 1859, 1865- που μεταφέρουν το θέμα σε πάμπολλες τοιχογραφίες και φορητές εικόνες (17, 46). Από την άποψη των θεμάτων το πεδίο του νεοελληνικού μπαρόκ είναι ευρύτατο. 'Ενα μέρος αποτελείται από απεικονίσεις πόλεων, άλλοτε πανοραμικές και συχνότερα σε χαρακτηριστικά τους σημεία. Η μεγαλύτερη πανοραμική άποψη της Κωνσταντινούπολης βρισκόταν στο σπίτι του Τριανταφύλλου στη Δράκια Πηλίου, έργο άγνω- στου ζωγράφου (τέλη 18ου αιώνα). ΄Επιανε μια φρίζα και στους τέσσερις τοίχους του καλσύ οντά, το μάκρος της έφτανε τα 15 περίπου μέτρα. Το σττίτι αυτό, χτυπημένο από τους σεισμούς του 1955, έμεινε ανεπισκεύαστο και ερειπώθηκε. Καταστρά- φηκαν οι ωραιότατες μπαρόκ τοιχογραφίες του με καβαλάρηδες, πορτραίτα, λιοντάρια και φυτικά διακοσμητικά. Σώθηκε μόνο ένα μέρος, αποτοιχι- σμένο, της Κωνσταντινούπολης. Σε διάφορα σπίτια, ανάλογα με τις οικονομικές και πολιτιστικές επαφές κάθε περιοχής, υπάρχουν απόψεις της Βενετιάς (σπίτι Γ. Σβάρτς 01’ Αμπελάκια), της Φραγκφούρτης (σπίτι Μαλιόγκα στη Σιάτιστα), της Μαδρίτης (πάλι στου Μαλιόγκα), της Χαλκίδας (πα- ράσπιτο Τριανταφύλλου - τώρα αποτοιχισμένη). Από ό,τι μας είναι γνωστό μόνο δύο τοιχο- γραφίες παρουσιάζουν τον τόπο όπου βρίσκονται Είναι μία απλοϊκή τοιχογραφία του Μετσόβου με μπαρόκ πλαισίωση, έργο του ζωγράφου Μα- ρέτσου καμωμένο στα 1800, και μια, θαυμα- στής χρωματικής ευαισθησίας άποψη του λι- μανιού του Ηρακλείου που τώρα, αποτοιχισμένη, βρίσκεται στο Ιστορικό Μουσείο της πόλης. Οι περισσότερες από αυτές είναι πλασμένες στο κλίµα 1104 ενός απλοϊκού θαυμασμού. Τα παλάτια της Βενετιάς και το ανήσυχο λιμάνι της, το δάσος των μιναρέδων της Πόλης, κάστρα και γεφύρια και κρήνες είναι τυλιγμένα σε μια ατμόσφαιρα μαγείας (16, 16). Ο λαϊκός ζωγράφος προσθέτει και πλήθος από δροσερές λεπτοµέρειες, ανθρώπους, ψάρια, πουλιά, που δε συναντούμε στο χαρακτικό του πρότυπο όταν αυτό μας είναι γνωστό (5, 1 -16, 369). Περισσότερα είναι τα μικρά φανταστικά τοπία. Και 0’ 01110, η βλάστηση, τα κτίρια, τα γεφύρια K01| άλλα στοιχεία δεν παρουσιάζουν την ελληνική πραγματικότητα της εποχής. Έστω και φανταστι- K0, συγκροτούνται από στοιχεία της Κεντρικής και Δυτικής Ευρώπης. Η βεβαιότητα πως είναι . φανταστικά και όχι απλώς αταύτιστα προέρχεται από την, κατά κανόνα, διακοσμητική σύνθεσή τους όπου χτίσματα και δέντρα υπακούουν σε μια αυστηρά καθορισμένη συμμετρία. Έχουν σχήμα ρόμβου, κύκλου, έλλειψης και ορθογώνιου παραλ- ληλόγραμμου. Σε λίγες περιπτώσεις η επάνω και η κάτω πλευρά της πλαισίωσης σχεδιάζονται με παράλληλες ευθείες ενώ οι δύο πλαγινές είναι καμπύλες. Τα μικρά φανταστικά τοπία δεν είναι ανεξάρτητα αλλά αποτελούν αναπόσπαστα τμήμα- . τα ενός μεγαλύτερου διακοσμητικού συνόλου. Το τοπίο εµφανίζεται συχνά και στο τουρκομπαρόκ (κεντρικό τζαμί των Τιράνων, τζαμί των εργένηδων στο Μπεράτι, Τοπ-Καπί...) Τοπία σχετικά με τη θρησκευτική ζωή απεικο- νίζονται και σε εκκλησίες της εποχής του ελληνικού μπαρόκ, όπως το ΄Αγιον ΄Ορος, τα Μετέωρα, το ΄Ορος Σινά (Αγία Μαρίνα Κισσού), ο Οίκος Δαυίδ ('Αγιος Γεώργιος Μυρόφυλλου Τρικάλων), έπαυ- λη, περιτειχισμένη πολιτεία (΄Αγιος Νικόλαος Αρχαγγέλων Αλμωπίας) και άλλα. Σπάνια απεικονίζεται TO ίδιο το σπίτι όπου υπάρχουν οι ζωγραφιές (Γεωργίου Σβάρτς, Δημη- τρίου Σβάρτς 01’ Αμπελάκια). Σημαντικό ρόλο στη ζωγραφική διακόσμηση παίζουν o1 καλογραμμένες και μερικές φορές οι πλουμισμένες ευχετήριες επιγραφές, με φράσεις όπως «ΘεέΧριστέ. Φρουρός του Οίκου τούτου πάντων δυσχερών και βασιλείας... φύλαττε αεί τους οικούντας» (23, 9), «Εύχεσθε φίλοι... ξένοι τοις Κυρίοις μου ζωήν, πλουθυγείαν.. δόξαν, πάντων αγαθών ροήν» (16, 316), «Ας έχει θεόθεν ευφροσύνην πάντοτε των αγαθών» (16, 317), «χαράν, υγείαν και πάντων αγαθών αφθονίαν»» (16, 317). T0 a11606ox51'a είναι το συνηθέστερο διακο- σμητικό θέµα. Παρουσιάζεται σε μεγάλη ποικιλία παραλλαγών τόσο στο σχήμα του δοχείου όσο και ΚΙΤΣΟΣ ΜΑΚΡΗΣ στα λουλούδια: τριαντάφυλλα, μαργαρίτες, τουλί- πες, γαρύφαλα...Ανά ένα ή δύο, επάνω σε μπαρόκ έπιπλα, σε συνδυασμό με φρούτα ή επάνω σε σχηματοποιημένα φυτικά διακοσμητικά, παρατάσ- σονται στη φρίζα των εσωτερικών επιφανειών του τοίχου ή ανάμεσα στα τόξο του «δοξάτου». Μερικές φορές ζωγραφίζονται και στις εξωτερικές επιφά- νειες ανάμεσα στους φεγγίτες. Το ανθοδοχείο είναι σχεδόν 10 αποκλειστικό θέμα στις ζωγραφιστές ποδιές τέμπλων της εποχής. Πολύ συχνά εμφανίζεται σε ποικίλες παραλλα- γές και το θέμα του κοµµένου καρπουζιού. 'Ενα καρπούζι από το οποίο λείπει μία φέτα που είναι καρφωμένη με µαχαίρι επάνω του (αρχοντικό Πούλκως, Σιάτιστα - Κανατσούλη, Καστοριά - Γ. Σβάρτς, Αμπελάκια - Καλέα, Νεγάδες - Νανζή, Καστοριά - εκκλησία Αγίου Δημητρίου, Νεοχώρι Πηλίου). Περιορισμένη είναι η εμφάνιση της ιστορικής σκηνής, όπως οι γάµοι του Ναπολέοντα και επεισόδια από τους ναπολεόντιους πολέμους στο σπίτι του P06011 (Τσεπέλοβο), η ανάρρηση του Πατριάρχη Καλλίνικου στο αρχονταρίκι του Μοναστηριού του ΄Αη Λαυρέντη (Δράκεια Πη- λίου), έργο που σώζεται μόνο σε φωτογραφίες (14, 167). Αναφέρουμε, ακόμα, το θέμα του ανασυρμένου παραπετάσµατος, όπου ένα είδος αυλαίας τραβιέται προς τα επάνω και τα πλάγια για να αποκαλύψει κάποια σύνθεση (σπίτι Ράδου στο Τσεπέλοβο - Τριανταφύλλου στη Δράκια Πηλίου - Βασδεκά στο Σκαμνέλι Ζαγορίου...) Μερικές, καταστρεμμένες σήμερα, ολόσωμες μορφές στο σπίτι του Τριαντα- φύλλου (Δρακια) έχουν σαφείς προσωπογραφικές προθέσεις (14, 171). Προσωπογραφίες του Ρήγα και του Υψηλάντη φιλοτεχνεί ο χιονιαδίτης ζωγράφος Θανάσης Παγώνης στο οπίτι του στη Δράκια (17, 71). Σποραδικά εμφανίζονται και άλλα θέματα, όπως το σύμπλεγµα μουσικών οργάνων (σπίτι Καρανίτσιου, Εράτυρα, - παράσπιτο Τριανταφύλ- λου, Δράκια), το αλτάρι (σπίτια Καλέα, Νεγάδες - Τσαμπαρλή,Καστοριά), το λιοντάρι, ο δράκοντας, ο δικέφαλος αετός, το άστρο και άλλα. Μερικά πουλιά μέσα σε πυκνό πλέγμα φυτικών διακοσμητικών δεν θα ήτο άστοχα να θεωρή σουμε ότι προέρχονται από το ξυλόγλυπτο τέµπλο. Σε όλα σχεδόν τα κτίρια με μπαρόκ διακόσµη- ση υπάρχουν σε μεγάλη ποικιλία τα τυπικά ανήσυχα κοιλόκυρτα διακοσμητικά άλλοτε στα διάμεσα παραστατικών Θεµάτων και άλλοτε υπογραμμί- ζοντας αρχιτεκτονικά στοιχεία (τόξα, φεγγίτες) ή ζωγραφικές τους απομιμήσεις. Βιεννέζικη προέ- |Η ΝΙϊ()[;ΛΛΗΝΙΚΟ ΜΠΑΡΟΚ ΚΑΙ OI ΠΗΓΕΣ ΤΟΥ 1105 .11 όση έχει η επιφάνεια που ορίζεται από ανήσυχο πλαίσιο και γεμίζει από γραμμές σε μπακλαβωτή ιιιασιαύρωση. Στις διασταυρώσεις των γραμμών ή |ιίαα στις ρομβοειδείς μικρές επιφάνειες που δηµιουργούνται υπάρχουν ανθάκια. Το νεοελληνικό μπαρόκ ανανέωσε ριζικά το Οι ματολόγιο της παραδοσιακής μας ζωγραφικής. Αν και χιλιοειπωμένο, δεν είναι άσκοπο να ιιιαναλάβουμε εδώ πως η παράδοση δε σημαίνει 1111101001010 K01 επανάληψη. Η παράδοση συνεχώς ανανεώνεται, αδιάκοπα δημιουργείται, πλουτίζεται, απορρίπτει, παρακολουθεί το γενικό πολιτιστικό κλίμα της εποχής. Αυτή όμως η ανανέωση δεν είναι ι ιι0ύγραμμη σε όλους τους τομείς. Ευκολότερα και ιιιχύτερα πραγματώνεται στα θέματα, δυσκολότε- ρα και με αργότερους ρυθμούς κυριαρχεί στην π χνοτροπία. Οι οπτικές συνήθειες και η προαπο- » τημένη τεχνική παίζουν εδώ το ρόλο τους. Βέβαια, η «κοσμική» τοιχογραφία των αρχοντικών, όπως τουλάχιστον παρουσιάζεται στα έργα που σώζο- νται, αρχίζει με την εμφάνιση του μπαρόκ, οι περισσότεροι, όμως, εκτελεστές τους, τουλάχιστον οι επώνυμοι, υπήρξαν και αγιογράφοι. Είχαν, Λοιπόν προηγούμενη θητεία στη ζωγραφική, τη µεταβυζαντινή αγιογραφία, και οι περισσότεροι 110901500011 05 50y0010010 1011 Αγίου΄ Ορους. Από ιο άλλο μέρος, τα καινούργια θέματα, το νέο οιακοσμητικό ύφος, τα ευρωπαϊκά χαρακτικά πρότυπα, για να αποδοθούν δεν ήταν δυνατό παρά να προκαλέσουν κάποιες αλλαγές. Μερικές από τις χαλκογραφίες, κατά τη συνήθεια της εποχής, ήταν ι=πιχρωματισμένες 05 διάφανες ύλες, ανιλίνη ή ακουαρέλλα, όχι επιζωγραφισμένες, Και στην τεχνική του νεοελληνικού μπαρόκ έχουμε την κυριαρχία του περιγράμματος που ορίζει ομοιό- χρωμες επιφάνειες (14, 164, 167, 170, 172). Σε μερικές 05011111110510 10 χρώμα εμφανίζεται σαν μια γραμμή ττου ακολουθεί εσωτερικά τις γραμμές του σχεδίου ( 14, 183 στο κτίριο µε τα τρία αετώματα, αριστερά και στη ρόδα του βαρούλκου δεξιά). Αντίστοιχο φαινόμε- νο παρατηρείται και σε χαλκογραφίες, ιδιαίτερα στους χάρτες. Αργότερα, από τις αρχές του 19ου αιώνα, δει- λά στην αρχή και τολμηρότερα με την πάροδο του χρόνου, εμφανίζεται και ο σκιοφωτισμός (14,211, 17, 68). Αν και το μπαρόκ χαρακτηρίζεται από ανήσυχη κίνηση, στο ελληνικό του αντίστοιχο παρατηρούμε κάποια στατικότητα καθώς και δυσκαμψία στο σχέδιο, κυρίως στα παραστατικά 950010. H εκτέλεση των διακοσμητικών, και ιδιαίτερα των ανεικονικών, είναι πολύ περισσότερο άνετη. Αισθάνεται κανείς το χρωστήρα του ζωγράφου να κινείται γρήγορα και ελεύθερα. Εδώ ο ζωγράφος δε φοβάται πως κάποιο παραστράτημα του χεριού θα βλάψει το έργο του και συγχρόνως εξυπηρετεί το ύφος του. Σε μερικές περιπτώσεις διατηρείται η 000051010 γύρω από ένα κεντρικό άξονα, συμμε- τρία που δίνει στο έργο στατικό χαρακτήρα (14, 142, 143), που παρουσιάζεται ακόμα και σε μικρές τοπιογραφίες (17, ΠΙΝ. 46, 50, 51). ΄Αλλο τεχνοτροπικό σημείο επαφής του νεοελληνικού μπαρόκ 05 10 ευρωπαϊκό είναι η συνύπαρξη ζωγραφικής και γλυπτικής. Τα επιζώ- γραφισμένο ξυλόγλυπτο τέμπλο (14, 101, 92, 19, 36) δεσποτικοί θρόνοι (19,7), ντουλάπια σπιτιών ( 14, 88), φορητές σκαλιστές εικόνες ( 14, 105), 10 χρωματισμέ- να λιθανάγλυφα (14, 126), οι ανάγλυφες γύψινες έγχρωμες διακοσμήσεις της Αγίας Μαρίνας Κισσού και άλλων εκκλησιών, είναι χαρακτηριστικά δείγματα. Τα χρώματα που κυριαρχούν είναι η ώχρο, το χοντροκόκκινο, το καφετί, το λουλακί και σε μικρότερη κλίμακα το μαύρο, το λαδοπράσινο και το κόκκινο. Το νεοελληνικό μπαρόκ παρουσιάζει άπειρες πλευρές για μελέτη 01 0110150 6511 511101 δυνατό ούτε καν να αναφερθούν στα όρια ενός άρθρου, ούτε ο συγγραφέας του είναι ετοιμος να τις αντιµετωπίσει. Εδώ θίγονται μερικές μόνο από αυτές και επιχειρούνται πρώτες ερμηνείες που δεν είναι αναγκαστικά και οι τελικές. Είναι ένα ερέθισμα που περιμένει δέκτη. ΒΙΒΛΙΟΓΡΑΦΙΑ 1. ΜΙΧΑΗΛ ΑΒΡΑΜΟΠΟΥΛΟΣ, Ta Θεσσαλικό Αμπελάκια. Θεσσα- λονίκη 1961. 2. ΑΠΟΣΤΟΛΟΣΒΑΚΑΛΟΠΟΥΛΟΣ, Ιστορία της Μακεδονίας, 1352- 1833. Θεσσαλονίκη 1969. . ΛεΑΝΔΡοΣΒΡΑΝογΣΗΣ,Ρήγας. Αθήνα 1953. 4. ΛΕΑΝΔΡΟΣ ΒΡΑΝοΥΣΗΣ, Το βιβλίο Τεκμήριο και Μάρτυρας της Εποχής του. Αθήνα 1982. 5. Μ1ΛΤΟΣΓΑΡ1ΔΗΣ.Καινούργια Χαλκογραφικά Πρότυπα για την Κωμική Ζωγραφική το 180 K01 19o Αιώνα. Μακεδονικά, τό- μος 220ς. Θεσσαλονίκη 1982. 6. ΗΛΙΑΣΓΕΩΡΠοΥ,Νεώτερα Στοιχεία περί της Ιστορίας και της Σνντροφίας των Αµπελακίων. Αθήνα 1950. 7. ΠΟΛΥΧΡΟΝΗΣ ΕΝΕΠΕΚ|ΔΗΣ, Συμβολαί εις την Ιστορίαν των συντρόφων του Ρήγα. Θεσσαλικά Χρονικά, Στ΄ τόμος. Αθήνα 1955. 8. ΠΟΠΗ ΖΩΡΑ.ΗΓοργόνα εις την Ελληνικήν Λαϊκήν Τέχνην. Α- θήνα 1960. 9. ΡΗΓΑΣΚ ΑΜΗΛΑΡΗΣ,Γρηγορίου Κωνσταντά Βιογραφία -Λόγοι - Επιστολαί. Αθήνα 1897. 10. ΑικΑτΕΡιΝΗ KOYMAPIANOY, «Λόγιος Ερµής». Αθησαύριστα Κείμενα 1813-1814. Αθήνα 1969. ω 1106 11. 12. 13. 14. 15. 16. 17. 18. 19. 20. 21. 22. 23. 24. 25. Γ ΕΩΡΠΟΣ ΛΑ1-ΟΣ, Ο Ελληνικός Τύπος της Βιέννης από του 1784 µέχρι του 1821. Αθήνα 1961. ΙΩΑΝΝΗΣΛ ΕΟΝΑΡΔΟΣ,Νεωτάτη της Θεσσαλίας Χωρογραφία. Πέστη της Ουγγαρίας 1836. ΚΓΓΣΟΣΜΑΚΡΗΣ, Οι Φεγγίτες των Αρχοντικών. Από το Βυ- ζάντιο στο Μπαρόκ. Πρακτικά του Α΄ Συμποσίου Λαογρα- φίας. Ι.Μ.Χ.Α. Θεσσαλονίκη 1975. Κ1τΣοΣΜΑΚΡΗΣ,Η Λαϊκή Τέχνη του Πηλίου. Αθήνα 1976. ΚΓΓΣΟΣΜΑΚΡΗξ Θεόφιλος( 1878 … 1934). 'Ελληνες Ζωγράφοι, τόμος 1. Αθήνα 1974. ΚπΣοΣΜΑκΡΗΣ,Βήµατα. Αθήνα 1978. ΚΓΓΣΟΣΜΑΚΡΗΣ,Χιονιαδίτες Ζωγράφοι. Αθήνα 1981. ΚΠΣΟΣΜΑκΡΗΣ,Η Λαϊκή Τέχνη της Θεσσαλίας. Θεσσαλικά| Χρονικά, τόμος 1400. Αθήνα 1982. Κ11'ΣΟΣΜ ΑΚΡΗΣ,Εκκλησιασπκά Ξυλόγλνπτα. Αθήνα 1982. Γ ΕΩΡΠοΣΜεΓΑΣ ,Σιάτ|στα. Αθήνα 1963. ΝΤΟΥΛΑ ΜΟΥΡ1ΚΗ,Αναγέννηση - Μανιερισμός - Μπαρόκ. Αθήνα 1975. - Ν ΙΚΟΛΑΟΣΜ ΟΥ1'ΣΟΠΟΥΛοΣ, Το Αρχοντικό του Σιορ Μανωλά- κη στη Βέροια. Αθήνα 1960. ΝΙΚΟΛΑΟΣΜΟΥΓΣΟΠΟΥΛΟΣ.Καστοριά - Ta Αρχοντικά. Αθήνα 1962. ΝΙΚΟΛΑΟΣ M οπΣοπογΛοΣ, Τα Θεσσαλικό Αμπελάκια. Αθή- να 1966. ΚγΡιΑκοΣΣιΜοΠογΛοΣ,Ξένοι Ταξιδιώτες στην Ελλάδα, 1800 -1810, τόμος Γ1. Αθήνα 1975. ΚΙΤΣΟΣ ΜΑΚΡΗΣ 26. 27. 28. 29. 30. 31. 32. 33. 34. 35. 36. 37. 38. 39. 40. 41. ΚΥΡ1ΑκοΣ Σ|ΜΟΠΟΥΛΟΣ, Ξένοι Ταξιδιώτες στην Ελλάδα, 1810-1821, τόµος Γ2. Αθήνα 1975. ΣΥΛΛΟΓΟΣ ΣιΑππεΩπ ΘΞΣΑ|ιοΝικΗΣ, Σιατιστέων Μνήµη. Θεσσαλονίκη 1972. Π ΑΝτΕΛΗΣΤΣΑΜ1ΣΗΣ.Η Καστοριά και τα Μνηµείο της. Αθήνα 1949. Ατι'εΛικι-ιΧΑτΖΗΜ|ΧΑΛΗ,ια Sculpture sur Β…. Αθήνα 1950. BASIN G ERMAJN.Baroque and Rococo. Λονδίνο 1964. BOSCHKOVATANAS, Die Bulgarische Vol/1's K Μ…. Δυτική Γερ- μανία 1972. Η ARALD BYSCH -Β ΕΚΝ[)Ι.ΟΗ5Ε,Βαπ|τι…π des Barork in Europa. Στουτγάρδη 1981. [)…" groche Bildlexikon der Aniiqm'riiten. Βιέννη 1977. GJIROKASTRA, Museum Ο"… Τίρανα 1978. GRIMSCHITZBRUNO, Wiener Barokpala'sle Βιέννη 1944. GUNDG., Danziger Βαφεία Φραγκφούρτη 1927. GURLlT CORNEUOUS. θα: Barock — und Rokoko Ornamenl Βέμπο/1107105. Βερολίνο 1889. FEULNER A., Bayen't'he: Rokoko. Μόναχο 1923. RUTER FRANZ, Illustrirler K 1110/0g der Omanemslichammlung αεκ Κ. Κ. ()srereic'h Museums |… K …… 11nd lndu.1lrie. Βιέννη 1889. SANERLANDT Μ., Norddeulsche Barokmoblee. Ελμπερφέλντ 1922. SCHMITZ Η., Dew/sche Μάθε] des Εστω/ι" 11nd Rokoko. Στουτ- γάρδη 1923.

Κ|ΤΣΟΥ ΜΑΚΡΗ Η |Δ|Α|ΤΕΡΟΤΗΤΑ ΤΩΝ ΤΕΜΠΛΩΝ ΤΩΝ ΕΚΚΛΗΣ|ΩΝ ΤΟΥ Λ|ΒΑΔ|ΟΥ ΟΛΥΜΠΟΥ ΄Εκδοση του ΣΥΛΛΟΓΟΥ ΛΙΒΑΔΙΩΤΩΝ ΤΗΣ ΑΘΗΝΑΣ «ΓΕΩΡΓΑΚΗΣ OAYMI'HOZ» A Θ Η Ν Α 1989 Η |Δ|Α|ΤΕΡΟΤΗΤΑ ΤΩΝ ΤΕΜΠΛΩΝ ΤΩΝ ΕΚΚΛΗΣ|ΩΝ ΤΟΥ Λ|ΒΑΔ|ΟΥ ΟΛΥΜΠΟΥ ι.ι΄΄΄ ΚΙΤΣΟΥ ΜΑΚΡΗ Η |Δ|Α|ΤΕΡΟΤΗΤΑ ΤΩΝ ΤΕΜΠΛΩΝ ΤΩΝ ΕΚΚΛΗΣ|ΩΝ ΤΟΥ Λ|ΒΑΔ|ΟΥ ΟΛΥΜΠΟΥ ΕΚΔΟΣΗ ΤΟΥ ΣΥΛΛΟΓΟΥ ΛΙΒΑΔΙΩΤΩΝ ΤΗΣ ΑΘΗΝΑΣ «Γ ΕΩΡΓ ΑΚΗΣ OAYMI'HOZ» A Θ Η Ν Α 1989 Η τελευταία φωτογραφία του ΚΙΤΣΟΥ ΜΑΚΡΗ µε φόντο το Γεωργάκη Ολύμπιο κατά την ομιλία του στις 17 Σεπτεµ- βρίου 1988 σε συνέδριο, που έγινε στο AIBAAI ΟΛΥΜΠΟΥ, γενέτειρα της µητέρας του. Γ.Χ. ΧΟΥΡΜΟΥΖΙΑΔΗΣ* ΚΙΤΣΟΣ ΜΑΚΡΗΣ «Ζηλεύει ο χάρος µε χωσιά μακρά τόνε βιγλίζει και λάβωσέ του την καρδιά και την ψυχή του πήρε». ΄Ετσι έγινε κι έφυγε ο Κίτσος ο Μακρής από κοντά μας. Κι εμείς, όπως συμβαίνει κάθε φορά που φεύγει ένας φί- λος, μείναµε ακόμη πιο φτωχοί κι άλλο τόσο µονάχοι. Για- τί αυτή τη φορά ο φίλος που έφυγε, άφησε την ιστορία που μας διηγότανε στη μέση. Έμεινε έτσι με το µολύβι και το χαρτί στο χέρι. Έτοιμος για να γράψει και να μας πει κι άλλα κοµμάτια από τους μύθους και τις αλήθειες του που ανακάλυπτε ή έπλαθε για τα σπουδαία και τα μο- ναδικά του λαϊκού μας πολιτισμού. Ταξίδευε συχνά o Ki— τσος κι έλειπε πολλές φορές από κοντά μας. Μα το ταξίδι του αυτό που δεν έχει γυρισμό, δεν το περιμέναμε. Γιατί τον Κίτσο εµείς δεν τον μετρούσαμε με το χρόνο και τους καιρούς. Γαλήνιος όπως ήτανε, παιδικός και ανέμελος, τα- ξιδευτής και ακούραστος είχαμε πιστέψει πως δεν θα τον σκέπαζαν ποτέ τα επικήδεια άνθη µας, ούτε θα τον κάρ- φωναν στη γη που τόσο είχε αγαπήσει, οι επικήδειοι σπα- ραγμοί μας. Μέσα από τα γραψίματά του, τις λαϊκές ζω- γραφιές του, τα όσα μονάχος του και αυτοδίδακτος έμαθε να σκαρφίζεται, δεν σ' άφηναν να τον βάλεις δίπλα στο χάρο. Tov τραγουδούσε ο Κίτσος το χάρο. Τον κορόιδευε για- τί τον έβλεπε σαν ζωγραφιά Kl αυτόν, σαν λαϊκό καλαμ- πούρι. ΄Ετσι κατάφερνε μέσα από ό,τι ερευνούσε και δά- μαζε, µικρό ή μεγάλο, σπάνιο ή καθημερινό, να περνάει σε μια αθανασία δική του προσωπική. Το καταλάβαινες αυτό, όταν τον έβλεπες να παίζει µε τα παιδιά, να τα θαμπώνει με τα απλοϊκό ταχυδακτυλουργικά του. Όταν τον άκουγες 7 ί να σκαρφίζεται τις δικές του λέξεις, τη δική του τη γραμ- µατική της ζωής. Κι αυτό σε οποιαδήποτε ώρα, όσο επίση- μη κι αν ήταν αυτή. Γιατί ο Κίτσος ο Μακρής, δεν έγινε ποτέ ένας από τους επίσηµους. Μπορεί να καθότανε στα πρώτα καθίσματα, δεν ήτανε όμως τζαµπατζής. Κι όταν βρισκότανε µπροστά στο μάτι της τηλεόρασης, αυτό το α- λήΘωρο και μειωτικό μάτι του Πολύφημου, χαιρότανε. Για- τί μέσα από αυτό έβλεπε το λαό και ήξερε πως και αυτός τον έβλεπε. ΄Ακουγε πολύ και προσεκτικά o Κίτσος. Μι- λούσε λίγο. Δεν τραγουδούσε ποτέ. Λάτρευε τα λογοπαί- γνια, τις μικροκοροϊδίες, χαιρότανε το κρασάκι, έτριβε τα χέρια του σαν παιδί, όταν πλησίαζε ο δίσκος με τα γλυκά, και μουρµούριζε κάθε φορά: «Τι κρίμα να χορταίνει κα- νείς». Στην πραγματικότητα ο Κίτσος ο Μακρής ήταν 0 α- χόρταγος της ζωής. Δεν του έφτανε τίποτα. Δεν ευχαρι- στιόταν με τίποτε. Ήτανε πικρός και δίκαιος κριτής. Έψα- χνε κι αναζητούσε µέσα στα χρώματα, στα σχήματα, στους ήχους και στις φωνές, στις παραφωνίες. Κι όταν σώπαινε δεν ήταν γιατί του έλειπαν τα λόγια. Ήτανε γιατί ήθελε πάντα αυτό που θα έλεγε να έχει τη μορφή ενός τέλειου επιγράµματος. Προτιµούσε, λοιπόν, να ψάχνει το λόγο και τη σκέψη του, παρά να μιλάει πρόχειρα. Είναι να µνηµο- νεύεται όσο γίνεται πιο συχνά σε λόγους ζωής και αγώνα, σε λόγους δημοκρατίας. Να μνημονεύεται σε λόγους α- πλούς, που μιλούν λόγια καθηµερινά, για τα αστεία, που μιλούν για τις κόκκινες ανεμώνες του Πηλίου, τις εκκλη- σίες του Κισού, τα χρώματα του βαρελιού, το χρώµα των απλών κεραµικών του λαού. Είναι ένας φίλος αυτός, όπως τα στιχάκια του ημερολογίου, που τα μαθαίνεις από έξω και τα λες ψιθυριστά όταν περνάς τη νύχτα από δύσκο- λους και σκοτεινούς δρόµους για να μην σου δέσει τα πό- δια o φόβος. Γιατί και ο ίδιος ο Κίτσος ο Μακρής δεν φο- βότανε τίποτα. Κι αυτό φαίνεται να ζήλεψε o χάρος. Και λάβωσέ του την καρδιά και τη ψυχή του πήρε. ' Γ Χ Χουρμουζιάδης:είναι καθηγητής της Φιλοσοφικής Σχολής του ΑΠΘ. 8 Η |Δ|Α|ΤΕΡΟΤΗΤΑ ΤΩΝ ΤΕΜΠΛΩΝ ΤΩΝ ΕΚΚΛΗΣΙΩΝ ΤΟΥ ΛΙΒΑΔ|ΟΥ (Ανακοίνωση του Κίτσου Μακρή στο Συνέδριο που οργάνωσαν ο Πολιτι- στικός Οργανισµός του Δήμου Ελασσόνας και οι Σύλλογοι Λιβαδιωτών της Αθήνας, Θεσσαλονίκης, Κατερίνης, Λάρισας, Ελασσόνας «Γεωργάκης Ολύµπιος», στις 17.9.88 στο ΛΙΒΑΔΙ ΟΛΥΜΠΟΥ). Πριν από αρκετά χρόνια, σ' αυτή την αίθουσα, ακούσα- με μια διάλεξη του Αντώνη Φαρμακιώτη. Ήταν μια διάλεξη πάρα πολύ καλή, πάρα πολύ οργανωμένη και με απόψεις οι οποίες ήταν σοβαρές. Αλλά, όπως ξέρετε, κάθε Θέμα έ- χει άπειρες πλευρές. Σήμερα θα προσπαθήσω να παρου- σιάσω μερικές από αυτές σε ό,τι αφορά, βεβαίως, τα τέ- μπλα των εκκλησιών του Λιβαδίου. Είναι χαρακτηριστικό ότι το ύφος του χωριού και η αρ- χιτεκτονική του, αλλά ακόμη και αυτό που θα λέγαμε πο- λεοδοµία έχει μια δομική αυστηρότητα. Το κτίριο δεν έχουν την ποικιλία στη διακόσμηση που βλέπουμε σε άλλες περιοχές. Σε πολλά αρχοντικά βλέ- πουμε µια δωρική λιτότητα. ΄Ετσι που να μην προετοιμά- ζεται κανείς να δει αυτό το χείμαρρο του «μπαρόκ» που υ- πάρχει μέσα στους ναούς. Στο μικρό Βυζαντινό Μουσείο που βρίσκεται έξω από την εκκλησία της Παναγίας βλέπουμε µερικά παλιότερα κοµµάτια τέμπλων. Όλα αυτά είναι έργα του 18ου αιώνα. Περίπου από το 1750 και πέρα. Κι αυτό γιατί τα τέμπλα αυ- τά ανήκουν σε ένα ευρωπαϊκό στυλ που λέγεται «μπα- ρόκ». Το «μπαρόκ» είναι η αιχμή του δόρατος της αντιμεταρ- ρύθμισης εναντίον της θρησκευτικής μεταρρύθμισης στην Ευρώπη. Δηλαδή, σε τελευταία ανάλυση, είναι η καλλιτε- χνική έκφραση της καθολικής εκκλησίας. Κι εδώ υπάρχει μια αντινοµία, γιατί την εποχή αυτή έ- χουμε μια έντονη διαµάχη ανάμεσα στην ορθοδοξία και τον καθολικισµό, κυρίως εξαιτίας των διαφόρων μισεονά- ριων δηλαδή διαφόρων ανθρώπων που έστελνε η δυτική εκκλησία στην Ελλάδα για προπαγάνδα. Αλλά πώς περνάει το «μπαρόκ» μέσα στον ορθόδοξο ναό; ΄|σως να ισχυρίζονταν κανείς ότι πέρασε γιατί οι 'Ελ- ληνες δεν ηξεραν αυτό το πράγμα. Δεν είναι όμως έτσι. Υ- πάρχουν πολλά συµβόλαια που όταν µιλάνε για «ανάθεση τέμπλων» αναφέρουν «κατά τον τύπο της Βιέννης». Τύ- πος, δηλαδή, που είναι κυρίαρχος του ελληνικού μπαρόκ. Η αντιµεταρρύθµιση αντιπαραθέτει μπροστά σε κείνη την τρομερή λιτότητα των ναών των διαμαρτυρομένων ένα στυλ πλούσιο γεμάτο από μορφές, σχήματα, κίνηση, πυκνότητα και σύνδεση με την καθημερινή ζωή. Το στυλ αυτό δεν ήταν μόνο εκκλησιαστική τέχνη. Πέρασε στην κοσμική ζωγραφική, στην πολεοδομία, στην χαλκουργία, 10 στην χρυσοχοϊκή και, βέβαια, στην ξυλογλυπτική. ΄Ετσι δημιουργείται η καλλιτεχνική αυτή τάση. Από την άλλη μεριά τί συμβαίνει με το Λιβάδι και µερι- κούς άλλους ορεινούς οικισμούς; Το Λιβάδι είναι, βέβαια, κτηνοτροφικό χωριό. Ωστόσο έχει μια πλούσια δραστηριότητα σε ό,τι αφορά το εμπόριο, τη βιοτεχνία και τη χειροτεχνία. Και εδώ υπάρχει µια δια- φορά. Οι καθαρά κτηνοτροφικοί πληθυσμοί αντλούν τις μεθόδους παραγωγής των από την προγονική πείρα. Δηλ. το πώς θα σπείρουµε, Θα θερίσουμε, θα κάνουμε το τυρί κλπ., κλπ., είναι γνώσεις που τις παίρνουν από τον πατέρα τους, εκείνος από το δικό του πατέρα κ.ο.κ. Αυτό δη- µιουργεί μια νοοτροπία πολύ πιο απρόθυµη να δεχτεί και να αφοµοιώσει ξένα στοιχεία. Αντίθετα οι μεταποιητικοί πληθυσμοί και οι εµπορικοί ακόμα είναι υποχρεωμένοι για να επιζήσουν να έχουν συ- νεχώς µια ανανεούµενη πληροφόρηση. Πρέπει, δηλαδή, να μαθαίνουν τις προόδους της τέχνης τους, την ισοτιμία των νομισμάτων, τη διακύµανση της ζήτησης, κι ακόμα να ξέρουν να αλληλογραφούν, να λογαριάζουν, να ταξιδεύ- ουν άλλοτε μόνιµα κι άλλοτε παροδικά στο εξωτερικό. Αυ- τό βοηθάει τη νοοτροπία αφοµοίωσης ξένων στοιχείων. Δεν είναι, βέβαια, μια ιδιαιτερότητα µόνο του Λιβαδίου. Παρουσιάζεται στη ζωγραφική του σπιτιού του Σβαρτς, των αρχοντικών της Σιάτιστας, της Καστοριάς, της Βέ- 11 ροιας, των Ζαγοροχωρίων, ακόμη κι έξω από την Ελλάδα, στη Μικρά Ασία, αυτό που λέγεται τουρκομπαρόκ. ΄Ετσι ε- ξηγείται γιατί ο πληθυσμός του Λιβαδίου αποδέχεται το μπαρόκ. Στα περισσότερα τέμπλα του Λιβαδίου υπάρχει κίνηση, ανησυχία, επίδειξη ζωτικότητας και στοιχεία της καθημε- ρινής ζωής. Είναι έντονα ανάγλυφα με διαμπερή κενά που δίνουν στο ξυλόγλυπτο µια αίσθηση ταντέλας, αντίθετα με τα παλιότερα που είναι ένα επίπεδο με πολύ μικρή προεξοχή. Το τέμπλο της εκκλησίας της Παναγίας είναι παλιότε- ρο από την εκκλησία που σημαίνει ότι προέρχεται από αλ- λού. Υπάρχει μια επιγραφή εδώ που από κανέναν δεν προ- σέχθηκε, µέχρι σήμερα. «1795. ΕΓΛ|ΨΕ ΠΡΩΤΟΣ ΝΙΚΟΛΑΣ ΚΩΝΣΤΑΝΤΙΝΗΣ». Στην ίδια επιγραφή αναφέρεται ένας Στέργιος, o o— ποίος ζωγράφισε το τέμπλο, το όνομα του ιερέα και ενός επιτρόπου της εποχής. Δεν ταυτίζονται τα ονόματα αυτά με τίποτα γιατί για την εκκλησία υπάρχει μόνο το βαφτι- στικό όνομα κι όχι και το επίθετο όπως το διαπιστώνουμε στους γάμους, βαφτίσια κλπ. Ωστόσο η επιγραφή αυτή μας δίνει πολύτιµα στοιχεία (χρονολογία, όνομα επισκό- που και τεχνίτη κλπ.). Στα τέμπλα της Παναγίας, αλλά και Αγίων Αναργύρων και Αγίας Παρασκευής διακρίνουµε: -Πυκνή και πλούσια διακόσμηση. - Καθαρή παρουσίαση των χαρακτηριστικών του ανθρώπι- νου φύλου (π.χ. του Αδάμ, της Εύας, κλπ.). -΄Εντονη κίνηση και ζωή. -Απεικόνιση καθαρή του σώµατος χωρίς τη γνωστή αφαί- ρεση που υπάρχει στη βυζαντινή παράδοση. (Ιδιαίτερα το βλέπουµε αυτό στο τέμπλο της Αγίας Παρασκευής). Εδώ το ανθρώπινο κορμί παίρνει βάρος, όγκο, υπόσταση. 12 Από το τέµπλο του Αγίου Κωνσταντίνου. Στο τέμπλο του Αγίου Κωνσταντίνου (τέλη 180υ αιώνα), που είναι και επιχρυσωμένο, βλέπουµε και τολμηρές μορ- φές με κάποια όμως ασάφεια. Κι αυτό γιατί οι τεχνίτες προκειμένου να «κολλήσουν» χρυσό αναγκάζονται να σ- ποφεύγουν τις λεπτομέρειες. Στις διάφορες σκηνές -οι άγγελοι παράδειγμα- δε βλέπουμε τα στοιχεία της βυζαντινής τέχνης. Αυτό δε ση- μαίνει ότι απιστούν στην παράδοση. Η παράδοση δεν είναι κάτι στατιτό. Συνεχώς εξελίσσεται, συνεχώς εμπλουτίζε- ται. Βέβαια αυτός o πλουτισμός ενσωματώνεται, γίνεται σάρκα από τη σάρκα της παράδοσης, και, φυσικά, εξελίσ- σεται. Στο τέμπλο του Αγίου Κωνσταντίνου υπάρχει μια τολ- µηρή σκηνή. Είναι µια γυµνή γυναίκα η οποία χορεύει και, μάλιστα, µε αναίδεια βγάζει και τη γλώσσα από το στόμα της. Παρουσιάζονται όλα τα στοιχεία του σώματος, μα- στοί, ομφαλός, τα πάντα με πλήρη λεπτομέρεια. 13 Σκεφτείτε ότι μιλάμε για ένα ορεινό χωριό στα τέλη του 180U αιώνα. Αυτό σημαίνει, ας το πούμε έτσι, κάποια απο- δοχή. Δεν έχει σηµασία που ο καλλιτέχνης δεν κατάγεται από δω, προφανώς έρχεται από άλλο μέρος, αλλά πως αυ- τό γίνεται αποδεκτό από τους επιτρόπους, από τον ιερέα κι από το κοινό, το οποίο φαίνεται να έχει ξεπεράσει με- ρικά ταµπού. Με τις διαφάνειες που είδατε δεν προσπάθησα να σας δείξω το σύνολο των έργων που είναι βέβαια εύκολη υπό- θεση. Προσπάθησα να σας δώσω αυτό το ύφος της εποχής και συγκεκριμένα της πενήνταετίας 1750-1800, στην οποία ανήκουν τα τέμπλα του Λιβαδίου και τα οποία παρουσιά- ζουν αυτή την ιδιαιτερότητα... ΚΙΤΣΟΣ ΜΑΚΡΗΣ ΣΗΜ. Η ομιλία του Κίτσου Μακρή έγινε με σύγχρονη προβολή slides (διαφάνειες). Η γραπτή απόδοσή της είναι φυσικό να παρουσιάζει ορι- σµένες αδυναμίες. 14 Το τεύχος αυτό εκδόθηκε από το Σύλλογο Λιβαδιωτών της Αθήνας «ΓΕΩΡΓΑΚΗΣ ΟΛΥΜΠΙΟΣ» µε την ευκαιρία του φιλολογικού μνημοσύνου για τον Κ|ΤΣΟ ΜΑΚΡΗ που οργάνωσαν στην Αθήνα η Ιστορική και Λαογραφική Εταιρία των Θεσσαλών και o Σύλλογος Λιβαδιωτών της Αθήνας «ΓΕΩΡΓΑΚΗΣ ΟΛΥΜΠΙΟΣ». Την έκδοση επιμελήθηκε ο Χρήστος Β. Χειμώνας 15 16 Το Διοικητικό Συμβούλιο του Συλλόγου Λιβαδιωτών της Αθήνας «ΓΕΩΡΓΑΚΗΣ ΟΛΥΜΠ|ΟΣ» Δ.Ι. Προκόβας, πρόεδρος Θ.Δ. Φράγκος, αντιπρόεδρος Σ.Α. Καρανίκα, γεν. γραμματέας Χ.Η. Κύρκος, ταµίας K.A. Κυλώνης, έφορος Μ.Αλ. Σακελλαροπούλου, σύμβουλος Σ.Δ. Μεζίλης, σύμβουλος

To νεοελ>…γ…ό µπαθόκ και οι οι"; του / ' ΄ µονάδα ό%7΄αν1….νΜη Πω ςφΓ::νι.νη . χχ . - || | . Μ … ίν…λΗ:ϊ4 ' Κ , :ί7ΐνυνιΜ €Λί΄ Μω- … ) . "χ (&&!!! . ιο ξ1Π6Ρόζ )!Νμ(΄ι'. ξαΛλΨ€'ιΉ… € ΌΜι&ιγµ ΜΗ Βνΐω1//ς , " Λος'νδιΉ | Ντεπ… … - ΛΡόΧέ(…ψννΉηων µα…… ΛΡοΜΨπ… µε; ΜΜΜ-µ……" Λι,-ινών …… «Ε…-μ…) έ΄…φραά…1… Άρµα ϊ… ΄ ' πιο yaw“ στι…»Μ4(α έχω (% ΄/ 03061 αΡΚΠέα%Μν΄ , πήχυς/…; Μιαψ "Ηθη, "…>.λ'.η……α! οοΜυδυψ|α, » έ……" (&) Ξ) καπ; (30213). …' Χ Μήθ€α ΄Χ'6'ν 9. … ι… ., ' ΄ €΄νιι1 / ΄ |. | .: , . . ' Ο '… «Μ'-τς… να… γ: - - ||, & . |. , . , Μ… χ,έ…ι… έχω…: &&»: &… Κύμη -'΄ - -… . . '΄ ΐ0ν'Χ… . να ι.Ξσ παει; ,ώ| "και η |/ "| η » . ω . Μ / € «αν: τα κΐ…"ά ' . … |!" χ I κ L6H 1W” ΄΄ . χαθώ ' βο?καΝ…Η µια. μ(ΐ% :Ρ ΄΄ ' , . Θ΄»… %Ο΄αΜΌ «. ? ζ.+ ΜΡ…ήΡ/)Ώ H , … , (… ΉηΉ, , Όω…΄… ' ανακαλιΜη… &… . " «Ν=-3)" µ…"… 4(άΜΜ'χΧλε ! και…" β΄ … )ω Ενα ιο ΐλλωνιωι !.ηςεςΜ , Η ηάΘωι'.'4 χε… 9-4: &… ΄ ' ., ΄ ":" χ ,,,… (: όΖιν"ΆάΜιγΜ… Μ"…γηώ %. βάζα», ' ζήτω-μέ… Μεγκ. …………… Οδών τ……3αΜςΜ… , …με…) Ήλιγλ…π μιΜΚ9) "- Ψε"νύο'ρ lav µε… πιά γι΄Ψ΄ θα ές ? μια…"..- εκ.… . "& ά…: γραφή,, η" ,ι;σ.ηι.Όήη ως:, χµ; & . | αν ιΡµ…Α0, θα: ΨάΥβΜΝ … και … Μακµ.|-ωι'η &… ην)" πω σε.-, Με»… με, ΄΄ , '΄΄΄΄΄"΄΄΄ "" ΄ " ' ΄ " ένα… # 6……6 … , :; Μα ά΄'΄Ώ'"λ"""4 να… ά6΄ί€ι .»? Γ?Γ΄ν c4 - ί να…""; αν…" ("Μ (""να !Χ΄γν"'" "΄" …. Ι"?" " "> "- βε΄|η >… |9… (έγινα. θαυµα… µας "κι… ", &; 41-χ6ψ…΄/€τ… Δω µια ω4Μω βρωμιά . Μήνυµα ί, Χώ΄|7Μβ ". γύριιΜΜψι#Μ4 . : ' τή των Επι!" raw/r, των Αγά … "&" "έν & , . ΄ ΄ µ΄ "(έιτ'Ρ ," Η "το ΐ441ι" πανε: Ο χαρα….- w» {Cf/u“ µ» .||-')ω)Μπ Ito: 47'an 2H7 #…α/ιγ.,'47 ? Ο' πρι Ο|40ι΄ … :...1"""." ".?" |%"… &": 44'τ΄ΆΨ0 "µα…-# α΄ ' β|/7)#ψ/α/Μ 0144/ om‘vk‘w ΄ ("αν . " "να: (καν… κ''(ΐ ' . ' όλ' άυλα =… …- nil/guy, r ΄ μι ;: Μ…? "Γαµώ". »… . ΄ ' …' Γλύκα…" & χ , | , - . . , … ΄ . εφαγε…- 2n— Γεν…'?…",΄ήΜ …;… )4» ω --…α4|-4 µια απλα, ρινγκ"? .㵴,]Π… τιν σ? μας; … |?α .Χκα »: | "& να)… χωρα ' Μ:τμρ…| ||. αν 4΄ν7-μ' η… ω΄΄ c) (η ή»! η (:… “at". . … & αθώα & ι"… : Βάνα, # αν; κο . … θ &! Ή να 6 … …» ωι'|'Μ&7ωΜ . ??? ΜΑ … & γ» …' , Η; Maxi-1 m έξαρση-άν… ?! παω/, [Νας " "4911", ] ' ' &&: ' χι,3,ς'|?; [χ Αλ… & όλα Μα΄ χαρά να µαθω µ,- όνψ "τα "ένα" ,Ο//ο'7ι |…" "6:16? Έιτς . | …;-4…/ |ωχω΄ς, ,,«4%'΄κΏ΄ιαλς΄µν, && η?ω &? ι|)ή "! άνευ (η , α…& Γλέζ- ΄ ,΄ ,"…-'='… 31 4610 . & - »" ………… / "Μ'/θ; … δΜανιηων ιλ4,'…'ψ…, ανΉµ8ψω τα)…" Ο"… χραπ…Μωη… με.» &?" µα Μ ……) ΄ ;, Η., ) ΄ ανά/Λέω (: ΄ . . . - Μήνα . . µε», |),|υωω.… να, | χωρα … Ώρα, ένα τω- "ηµων… µα" , > η l χαρά ' ένα… Ήο…'Λωμ;€Μ αι|αιρι-΄6Μ … Ο… . ' , ΄ 2% , €"… ("1 ηΉη;γι΄ει΄η 3141 ψΡά…1'Μ'ιΜ γμτ 14η had/124;, τα 6,υ1|4 µία- Α Με…" εµ- Σιιλαπ, να, Μη α μ.,-||… ι… μια......" ο:… άμα… "Η η………...τ. χΧ. ,,,./Μ . ι…. ΄Ό-α?ιΐΐ΄, ; ;;;: .- ζ"µ'.'ψ :)… [ν τα". Μ ρεματιά : Η"… »…» "4010000" &… απλα. …. ω ' ' , Δ": "…,… … µ'… ο» ΄ Λ "η 411νι€| #-βαα…, ); ,ξΠα1ψΜ, έβψ:.χ&, I lQ/iqfflc.’ , ":" , . , . , θα… Μέι Έγιµ)ηιια… εµ"... "ΐΐ'΄'2/ µάς." Μη », 6ηι'έΡε|-> &. θ ' ΄ ' Λα…ΜΜ|…' τω. ' ,ω| ο..…ω…… , Ο 'πα) u. Μπι/πι ., : . ,.','΄.. Φαΐκ- % τι…-… &; χ," «1w: ι… n. a κατ…; &; &λ6'/Ιέγ&) |?ά1΄ιλ|ήζ "& η'έΜι'ι7… Δΐα €… 41114… " …",» χµ [ναι/Λ µψ|ι- ' ω Για". έ|…ψω ' ιν. αν # Β…. 4 ραπ": ' J - . 1.... ¢Pé;;v ι'θα:'ΗΔΜ #… τα . … Β'Μ,« &… 14" ("αν µε…-- " - Ε.µ……… … …και των." | "0 "Δ'! ". Η" ' … "δές (Ώ; αι .', ' ΄ Δ ΄; ;; & ,- β…'|.Ήα΄ αν… ν" |" ""Τ"0ι ΄ * ( 7 ΄ αλά? " "µ'/"΄" … .' 7ιµ Γηψ%ς χε? … & ,,,; » |.-μς. - . ' Ζω; mamm- Nxmwwm ' α΄" '/Ξ/,|Μ "…""… ΄΄Γ"΄" "…. ςιΜΉΜ 261€… %" … Μινγκ/ν- ”fl-V1? (αν ένα.; ο να.» 06.1 «';ήΩ'Μι΄ι - |…" "> 1- .- & Η 1 (η Η,; η'…" τα… << :12 Μ »… η , να:"… "για; . - . W . Με" ' ν µια αν…" "| . Luv} (“‘11(\ “Vb, ΄γ μια"… , . ν΄ 8ι1χ'αιια ""Κ"'΄""( (,… #χΠ:γτι…ΜΒ ην » "Η :… … α')… β"?! αν…" Ζ - &&)…" Έναν, η; Μαν.-1… βψ:φμρ:|4γ… ?ίΥΝςΥ) :… |?ι|Ψλω.-Μιι … || |ΛΨ|'ϊη Μ »»»… ,µν ΕΜ"… ρι|'Μ0έ:µ , … Μπακάρ Λαξ"… Άικ…" |ΞΓυ'|ιΜ βί- µ| ΓκαπΛα:λ Χώ'5%) Χψα…… M. /χι»δ… "ψ &" |" όλω Μα΄ χωμα να "αΏό, ω ό… να ψαξω" ,ο|Μ)ι '" …τλ%'΄ϊΝωΛάµν, θα &… . χαπια Η ιών; " ("καθά ' ' 4 Ψ όΜα ν1ηζ;Έλ-ζνι#µ€Ήµέψκί µια); Ο"… χαρα"… o &, Κ|΄6λιΜή βό5θ€ , Μ Αΐ/€%΄-π; , ία… (&; ,΄ ' ' «: ντι/83η /)φΔωΦιµ, έ…, 333 χαρά να Ώρα, … έν org 1;.- τα) κάνω….- - ψ4Μ…τ΄νν. ' ?:ω6…, ' ΜαΜ΄ ' | Μ , η#Μω νι……ωμρι…… ορθά Η ' ; 064 τα, ' ' φάω- - " . ν &… …… & ' … έ"… (αν ΥΠΏη;γιΏΏ| 8147 Φ?ά;ΜΜ'ιιη [αν Μη µε.-31924" τα! τω Μ… Με… / 11 [: ΜΒΜ… ω… ΣιιΧν:π, να, »… « μαζί.… ι…- lads»... ., ο"… ένα", & … αν4ι%΄ψ6 &»… µη,"; Γ΄./[η ,… /… , ………… ζ΄! ' . . ΘΑ. Ή- &?Γ.π'Γΐ' 4 ο- 611,1; , . .. θα!" ν);ν µε τα ". ."," . » Χ"ΥΨΙ"γ αν… &… Μανόν-… … … |" & & Συναντά ΄ χαµάµ ΄ Μάη : τα! … ω . Μ%!94΄ #, Ν ' ;… "αν αν" η «#70 …να "000€ φφς,' "& : . ι , . 'Ο ΄ " δ' ' ' Οι… Μ΄" βάζα, θε. # ) να… ια (. ε' * '… "…'"… και", ' | &» . ή , µ ,ίη . . . - 76η?" "Χιθ . . ?. ΟΜχ".΄ "να, µ ΄ ' χώΡ,4 Ο , ΄τν|Η… ' '; | Μ ' ΄΄. Νλ0) λα ' "(é/I2; 60650 I M . γΝµν΄ & β|/?λω3Μη 474€ |γ… 76/1… να, , µ.µ ΕΜ…" " 'κ΄:… , Ηως';ι΄φ Λυών…) ΄ &? … ΐΜ6'ιεΛα/Ζδ Χίλντε?!) Χψ4…… L». txahw "… /)αω΄ι'7.ιν. 1770 μ… ("ψ '?ω ψαξε… ,Ο'/έ΄7ι' |" "α'?" 76% & Θ | Γ; Γ…;-4κο' |ωχμ,΄ς. ών; … ανωµ:έ,,ανΧα .,-. 4-: Η". !..…. ,… "Οι" χαρντ) … ολΑµγ,.,…΄, ; Ό| φωτο - M53 w ανα. :! … Μαξ Ο"… π|(ΜΙέΗΜε. &» 6-14: &, 61444 ΄ ,Μ Άΐ/€1/Ηπ, ) Άι… (&. να & ΄ ‘ «ενώ; &… μ΄τι/εξ… /)||Βιυ&ι΄κη ΠΙΟ!" Γ)… να Ώρα, Μ θνιΓη Η…" σηµιη7ι:η 14.4 κάπως,… -0ωαΝ…σ΄νν.- ίί'λ|!η 1ου. έ… µια χαρη" αν"; µονο 0 α) 6. |" να" α…." χαρη % 64 ιδή… Με". &… ακμή.... σας… Ή6ωωΜµ'; |, ηβθθΞΜω…΄ αι|α:ΡρβΜ πω Μαξ αψ||1-ν΄Δ΄| ανο.)ε?ων Μα ψοΜια … µ1υς…ιλ#νιω ΡήψΘΚ΄- … €)'γί - Δ… Om." 41&'Υ"17ε> "0… &… ' … ' ' "οι.… … , Η & 4&, 617 Π,! ' . .… . . , Ιζ΄4 . ηµιιι11υηι,Ή : * "…ή/> - , Ila/co . - . , .; - . Δ' ΄. 141 , *. "Με! "… αν΄ύΑ6,… ϊτψ- ……ΜΜή'…β'…'"Έ""… " - . …. εν… α…΄λΜΥη "όψΜ ΓΨΜ" . Αλά'7άω επί»; ί|7φ-η αηΜιω7ω η", ΄ ' αν ' Αλ .…γψα, #) …. . |8 Ξιζι |1|β||υκ'ηβ… "'να…" "η… ή… " ' 4473… "& . ' ., κε] Μ Κ"… Μ ύ1+, ΐβφη ΄ " … ' &. & γ και.) "ο: Μ ω΄7λ&' δέν " ΄ 1444 ' ." θα": ή το flaw/.4 it“- να…] Μ … Λία: . , ( "αν διά/Μ.) εννέα , Η!)ΜψοαΥΙη τα… ν1υ€ΨΜ…ι:… |…ήψΘι4. Μ &»… #4νψι7 ενώ … 01…'γ'|γ.-, "|?!" Με"… Will/NV (ΡΜ ΨνΜ…ι /ΨΜ1Μ| +… Μ΄ Ναό-"σ 2% , ΜΜ . , &" τα! θα "Μα ατα - μαζί… … Μ …6 &… Π΄ί,,ς1 («Κιμ µε, σ'.-΄……./.ς,, ι…ζ'α7΄.6 τά] "Μ .- «ιΛΡ-- …ιΛ'.-'΄ α.,.'7'& ;,υ|΄-υ ιΜ.ν- & Δ; (ιο-14 " ' (# "Ρ,/' Μη η" '""'θ α'.… ""νΕ΄" "αγύ.,|θ… … …γ-|……"π|Ηψ . , "Ν'? |", &, &: ιώδιο… µε… ρα . & ΄ η Ναι/'Η a 'λ & r) (J {Ava-1 Ψάξε/" "γμτ… ">… | η" 41" .… ΄7α' ΜΜ7Μ΄'7θ Ηλιάδη… 610 σ…… τα.» ίβψ; "ψώνια/|7… β'Μΐ|/Ηη ΛλΜά.Ά "θλν…«/…ς|ή «γα-ή το.» υπκµωνιβινω αι. , |"? ζω ,ρ|ω…ν.… "μα…! "ή. … Λ , ",,,," & axial/urn... η…) µάνα |4: &? … #"-€|…| ΓΗ'υ|α] Μ (η… … Δ',» ΐ|7ς?η, " Μαϊ, έχε… .." "δώ, fut/107:7- Κ' Eta-uric. ," Ζα)6/ι" | γτ µην Μ΄ & ΜΜ(')βι'4ψρ…' , "".... "µυ ΄΄, ΙΒ', ιΜ΄ -…4Κ . , »"… 024 Μ(Ν/θ ΧΧ"Χ. … ψ , … [ca/VI" και …»"… …' χωκ…΄ Πω … |'?1΄/ω…1… 60… Ο… " άλας", 10v ίμωνιηω' (ζει: αν) µήλα κατά μια 0547130… "ο…" ='; σε... ν ΈΜµ)"ιια… &… ., , Α 6η'ΐΡα/ ει …. ές. Μλωωγε έχει… (για… »… …-……΄ roared/"“0 097% "' "Μ" …: .: '… η κρίνω; ' καβγά ια |"! "ΜΜΜ το "πλαν-…', "' Liam/76.21,)..." 1 f7““‘l‘“ flaw'trwvm‘ u», "τα ;" ' . . χω και" ανά… |ΜΜφ| &… β΄" …' ' 0>ιι'ις. &? Χ «turn/1.44.7», to ma, … Δ "" [;)242΄ ΐ4 5|246/2 =/ l . JV, (&) 32€: » &…" ιν/'7|'/Μ/€΄20ο/ "ν ΟΚν'ι'1 "(ή |79 μ; Γ΄ειΜ.-ι ….. αγά/39 Κιν-ι΄;"7 Μ & "…. "&… +: … «Μ ("αν κυκλο) αν; & … 7σι'ηω)ω/ ;ή]??? ) 614076; ι.ηςς7σ,Μ…,ατ:,… αν… ια ρτ…λώµ|)µ):ω ό"|-Κ΄Μ»-λαεν'. 6"*Ψ 1n x‘oycfiiatq icy “Him”, "ΚΨΜ- Λμ"ιν;, ω πάψω ΐΜΜ/&ι7|ις, (ή… … /Όκε»ψ|…΄|΄ ω χ.ρι.:µ#΄ αηωκ,ξ)α, and 16; χε»Άα;µ:ψ,……' mafia/Mr, να απμι3λ6. µπΜν7Μ0 Ο1ψ|Χµ(α »… «και»… /ιηττ…Μ… ΥΠ6.΄Ρχ΄&;,άιημΡα)η Πρόέύ,ψβς% 61.4] ι….χρΓωπ- "Β έψαξα… "Η…" έχω…-΄ &! άναψαν." "& θ…;ώ+Μμ&ω;) Με #… τάπα, θ"΄ί΄΄|'"α α,; ρε…, ,;…β4;…4,-.-… ένα τη :?;μΞ.ι&ρ.| 7ιι1 χριυ…….α| , 2΄νι|-ιΜΜµΓε Π!|1|ι'7:'-µ7 ?ω,΄ Μ')…" ηµ;η1……,;| /16/ 422, "Μ' "Ράά')4΄"'& ΓγεΖοηιγ ζ.΄€ν…νων 144 χιµπ-.εΜ Μψιθ6,/χηβω «'- έψο…>.), Ο θίύψι)η … "» ,-ε'΄3ρ χζρε,ιΜ….;ψΜ…σα Μάνα», ό|υ'0 /ιψ,(Μσ)ώ( (σε ίνα-ΑΩ» :΄74αψ|;Ή… ανακτά, νΨΜ…ΠΔό΄ΙΜ (,ΐ"6ψ&ν"+% !. ναΜ| … ΞΚώιακ«Πκυ]… /?Μί;ι|'ιΜ, Ο|΄|)(ι;7Ώέ α:ς/αψέ΄εΏ-| # ζ'--µη 2604 ύ1ωγ4ι… του Μ7υν;ω!. | .…΄ς:Μ+…α, άνω…. &… βεη;,';ιή|'όζη αν… {we/L.“ "… ό……ν.71τ…|, έ%λαιΗ΄ ως... ενώ!"- β1΄ωρµά Πω Δέν ε/Μ…ιλψύ;' ω χξψώαπµαγμ («π.χ-.ιΚήώ,ιλαωα… Ο! λαών.… /ιγµι;΄ψς|-, Μ΄ Χ/"/…ψ…ωΥ…1 '" ι'Ρ…"΄"*"' ''-')νΠ΄1 δ!" #12" |7ί|7…α ΄-΄.Μ΄';'΄Ψ "* ς'"΄'"΄'΄" λ΄'*΄μω βαν-Μ… Μεν ια '1«σ"χν…ε-; "… (Hm/r6; mm 74» K‘s/f‘it’Dt-$¢-lM-' Η…) | («βαν-«…. ανµλι-ιι|Ι-| .ν΄:';©…'ς Ρ"Ηπ, … να δώ… ΄ ' ' ΄ 04? ΡΥλε:..αψψ …" ΄"'Χ"Ή€4'ΐΆ 1… ΄"Χ"΄ι'…… όψει) ha &… ΐ΄…ν)νι!:4αωκ Ρ)6"Μ-ηΉ"'΄ '΄%'΄ΚΉ '΄΄67(θ"ν"…Δ ΨΙά"" τα: « |)?" Να- όιαωι…ς-, ΖνΜμ.…;,,,/ Θεώ.» μας Μπι; (ac/'6)»; ,a‘nm "χα…" Εαν. 1-6"΄'7ΜΜ Με? && |Ψλς|΄Ά…αι, 2η-.ι);, &" ||'7Λ|-'ιμ, 76 να» ψ &]… Ρετ κά…" Θωθ ο» Μ?" ά…… &" |6ψ|…κΜ7 Ζω |όΛαράις, ΄΄Β'ά1 πάΜΜ:βο'| έεχ'…α, πω αάυ|-ωωη µαζι… 2η («u/€459} (η Ο|/άψ 'χω όλα:, χΡι.΄κ.#ο, Μ'… ςηφξαε)η΄, διό… "αλλαγη" Μ ςε…γ…α-ψ Η… ……φ……:γ έΟΓώ΄ ικα "& Θ&Με7)ω3έ2 "|0 /|ε/)(-νςλ|ιε ιε)'ιβω '… & &» πλω Μνις'; κατ΄ ίηψρ:=.ά|μ, |1; Σω "αγ:; μία,… Ο ("η αν." ., μια, ι'ΜβαγΉηώ μα Irv €ΑΑ«ν…υ χαρώ |ινά…' το εν;|?4ψ(Ρω Μη Είψα…η (Ia/”oz... ni/‘t’M-r new; &. ΜΜ".ψωε , 639679; … ιών/Μ…… Όνωγοµτ| Μεν. 6;%/ψΜΠ«ν / ??… "ζ.…γωέ,γ,4 …… ηθαΓΡα.…Ξ/μ … |),Ωεχνψ ,τα έχω 90444." |»; πµ θα, (Μ΄/…. Συµβάν… ει……τν4άκι… σε. αµ……'…κ΄ Λέλα; …0ψη΄΄ … mung/2w“,- {quuqq nnpnwu‘fi_ Ο! Μαινω;µ»1 &… "εµένα"; "… ι?αεω΄»…ωω τ…: ή"… (Βαν θ%|ω;µ ΄΄)|΄ά" Η&ιψεμ΄ρµω Ρ'΄Π΄1€σ'/7:'4, β?Ήο΄Φ1ή β; %? ;ΉΐΜ9…' "& I 4 µ.… Μψ:;η…… ι'ι…7΄)ηκώ…Γ… µας; "& ζ?ψκ!νΜ'ς (": 0γθΨ!ώίώ,΄ ί€Μ!ν…ογι%ω΄ |'|Η3µ'σ΄ΓτΜ. Με: ω|ψ;']Μ ;;... ιζ…) & Ζαν για?/υ… …' ψι-'ς7ςγ µε! άΜμ?6Α(#Γ…θ 7.0 &…" ιµσ΄/ ρ(θ%χν… &» νε.-41……'| ο. εχοηφιη…' ,…Δ.-.…φω µε. να. (ω,/… ο.… χρε…| &... 6Μ()(Μ ά./ε?υ ει'5)βΜ'ή ΠΜΚ6'θςγάέ΄Μ…Νή΄ αλά όµ"?"ψ"ί µα %] Αΐ€΄θ% ….» ||| , ψζ . &" 1-1 ν & έ΄ΐ |ζή Ξ.,ι΄ζ … "" ι΄|…Η αν. & Γ'… » | Ψΐ ' θ…- C ' ΧΧ . …. ψ… ζ΄] (& | "Άει, (Ή,΄΄| 14η , "&; ων 1κ'ι'νΓ-Μ; … αφ'-1φΩ΄μν. ΧΡ4&4ι1:«. Κέιτ Μ": #ΉΜ| , ΄?α +ίς)7ι.΄;>΄ .… & σε 1/14 [νωχ- χιρ./.. .… ;?#ι2.ή& µ..…. .; ΧΧ... Μ' χω. (όσα. μέλαν, έγνϊ="ΜσΖάα,… όλα ά/).α΄ ε)&ΐ…| … ελα; Δάντη," .... ω.΄.(…"Ό1 αιωγ'Ψ &: &"; 61-ιιά?&΄έ"ίι( 'ηά'νθ να; "6" άάι'ΡΜ αεί/. 7αχψ.Ώμή … | |4 θΐ"ωητΠόκ΄ ζώο/67) ί΄πιψι'Λ#; μ' χ'ι.'µΤ.θ µέσα)… µια… ,'ιΆώινγ /)αΜκ|ψ[ψγα… ί'/Ιΐ΄΄Μ ιν άξια ( ". ]η:'. .»! μια. &»! Α!. [ο €΄ζ:',/ (Ll/fa Ώνα. ζω , (Η |; Ο .)? "67 |… Μάτι «&…» αρχικν:….4 Ο &» ί" …; γ; εκ, … εφ…ώ η.) ρωταω αν… η…" ω |σ΄14µκ αν…Χ-…ή… δημ., ΑΜ:κ…κ« Λαγός". β; τα αγ…») &… ηφ/4ι?θ|αή ΜΜΜ/61, Μίκα/… , [10.4 τό θί>πκω/ … ψ ΐ-µ4?? οΖ(εµ Aid: … 3χ΄ί/. |" (ία-| :=……ΐ/κο &! (η 91 /,0' από ακω ν'ι'΄,#'΄/.ή "αν. Σω… "Γ΄…" "αν"… τε. 4,άιΥς' … µια Λες-. & Χώρα…. Η… 'Νί)98Δ,.ξΆ καί/Η 7171… Η.» ./ιΔ€λ)ω…ηα. µακρινή …… &; |7αλ.α-… ι-Α47;η " β("ί'14-': , .… ' -] fl"-11 Πι;΄?ι' ένα"); νά ι/ι//…|.α| (…,-1- Η… Γ|#,Ρ…άν"… και. Δραπανα)! » ΚΨΜ/,: "θα?! &?" βαν-πµ. αν… ::. ρω έ7:ό΄(ψψη Παι.π,=|Π,…' νΨ|4ωνη ,οι-461 ραπ-π, "776 "λε: Μπιν… /?|ΛΥ&΄Ι|"1€ [των]? "? (we-v πιτ-ς μια! αν" ,αΓόωμρη,κ, µαι,-ψ," 1"… 7a "β'/10"!!! (… ?;η'Ν Ξ"), to ova (off/V0 ||:φσν7:1µιΓη /ζ"/Ν ΐ!/ … μας 3;Λ|Ν. 2.04 ένρΛλσ…# |ηω/|ν;ων Ο#)Φναν/3/7/Μ ς../ μια οχνρα'!# /Η/7/α δεν & µάπα. Γ")… ι/1ο4ο΄ν444 µε ("Μ…τ :…) Αα:|αψάεΉ|/3θ/Ν, 63/, >… ώρΛλεγ+-σ .. ;ή»… /-1 "|"… 67/ Μα, πολι, ε'ι,΄Άηΐ ήΨ| 6('ςη.φρ ΄ψεΜψ;υ-'ιω "ο; "(Αίας οι" &; "η; απήαΜ&'?' I cw.;’r‘{11_a"(\u «in 'τΘι ΞΜιΜόρΜωπ ζ'ι΄νς4)α. λάμα Η")… τα» …»…'Χ>ν……ω' ΄ΠαΡ&ζ «μια… Μ [hm/w... :… "Πι-Λ……" &? 22/ (ΜΜΜ ΓθΜΡ|ζ| , (“M -1 4Ρΐ/η (ςµΩ1φ ων "ήθη,, Μη β|6Ψ/|ή,, Ψη΄ωµηψνώ Πω Ζ… 76-|-…λή έχω… #6 κι" ; Εξ'-ή ης)η΄… ξςΡΛ|… Κι' µμω|-€Μµ- 2;.,& (|| Ο! Η... & 16 «Με ρα Με"… ΄;ηΤΠψα;γ;/μ' &, :: λα &… ΄ /|η-ν1άΛ& µε"… , τον, Σ. 614 ("18η |ώ"µ || &?!) ενώ αθώων "Η Η … χΔβαώϊ7 «Ll-61 έχω ζ,'α'ψι. Μ΄ &?1ι ι'?4 ίν. "μία ρω.) I να ("ν…/Μ' οι"… Aft-cf (LI... 1 a %…) "(εψαξα-, ι… ' 1… 1- (-9- Lu NC ‘I '… υ((τ α …… λ εξ, ,. "Με ΄?"΄2"Μ "κα…" 'To κτυπά % ίΐ""…4΄θΜ ά|άΓ…Ν|…; /ΐκ΄κ.;ω … &" Αώου»: …… Μπα…) "ένα…" ω»… Μή"… :… …Λ«=|΄?ψ…-. Με… ,… «ένα 00" ΝΕ" ο" Η… µΛΜ.ς'& τα" 011. ( 4/3" ". ,… " & "" ' ' "΄΄" ' η"? ""…η Η (“HF-near) αΨθΓΜ Οι")?! 7&ΜνΏΡή . #, [mm q‘f’ar ει: άν" ' … 1:'-;.-ρ|…,-… …,… "η?" … .… ,'ιΆώιν ( ΄΄)αιι€ε ,ψµ΄γ… (, ," ηι.΄.΄… "|" Δ,'µ| κ,? ή (, μµ, & .!) ψ" |7" |, ο ( 7 ,."΄ Κ€Ψζ΄Ψι Μ! ώ4 &… duo; Μάι: ελ- '2σ ΚΨ7 . Το ω." &, 0 αν μία"… % ως" …:…πΗα . ,. , . ψ , 7 " ΄6'ΐΟ||"". "ΜΗ!" ΠιλξΨ ΆΡ΄" (χο "|ζβα΄763ΐΜά Μ") οψηθ Ρ"ε?Ν Ώνα. η,ς.΄ τό ΐ'΄'|7Μάζ ΄".λ"ΛΙ'΄' ", |ιζ"'΄ζφ|4Η Ού'οΜ/-|.ΐ: & δίψα-168…» . … , ω : (1164; 6114 Μιά… ι';…ς'| οψι΄ %. |0… Μ. "Ψ'4Γ?Ρ'Μ , " µπω»… " " "' η) . Γ ΄΄ «λ.-&…- …" » ΄), …΄΄ί|6|/'… ,, ενά»… - , . , . Θεανω… .… ,…η..… || .;καφ ια (Ο ζ5/Μ| "; Μι ,!» 4…Ρ,Μ ξχΏ !… αίµα ", σβαώΜ 170|΄?Γ(€- 1"| ί6΄'΄΄|Ή"Φ (""Μη να |άΜζ …; τη έ"ΡΒμ… ΄ | ΠΚ"? &" " ' -ν ';| …. ' ΄» (ή,." 6 .. ν /;Ήθ ινις, ζωα" γςµ΄1,-7,1 αν. "µ ] ζ | Ο (% (|! : µη" κ , »" Wold/«45.; . / - …. & ΥΕΝ θ…. …η. …ή µ…- Μ») (”WK“) 7/ (Η! r/ y, bluérr' " ζΡ|ηω| Μ rock/”4.. -.ξ …. Πι… Μέι. ζ'.… )%ιΜ. Μι," ΄'΄6'υ ζχλΜγ|…"' ," ψάΚ . ΖΜα υ»ΝΣΚ' ηφ……γ,…, Με. :θ?%ψάΜ- Η"… Μ…"… … - σε νά ε'ή||…|.α΄ιωγμ η… Ά(ήφ…ΐΓ# 10λ6Μέξ … 0% (ΙΧ", 74) ΄α΄ι#έ'Μ ) #6 ν΄ Μ' 47 %!"- …ή. ύψωμα Ink/w fury)...“ ),΄ω€ε. ΄΄" . β… … : #θΓ"Μµ ;» αν ΡΜ#έή , # ….α ανώ|π1ήΚ η άνω. ια (η… ιν Τ"8 ,για"… . Λι.: και &… χ… ΄ \ . … ε,- q /Lfll~, ΐ!/ % Μάζι," ία… "|; µιά…) Μη ! Μ'ης.ι-Μιΐ΄ ξ,κ4'1µµή.7ι-14; ; ηψ&µ(… : αν: ΑχτθΓψ…;η …'Χψ |)/ιη "; i écr—fizfi‘a |Η"… (Με) ένα… µετά… α!"… 64 &. Μ..…. . .;ςχ ,, …. βγει…" «M , ή η… άνω =ςς.-1;ννθ "… ΧΡΜ(6 "η… Η". & . Ρόµα ι "ν'… 63) :… ώγν'ΜΜ7 - ; κ.ά α…έΞΐ-ΐ &" αν"; ένα "::-Μ…, …'…- ω'ι- » , I . "Ο Τ" | & ! ΓΨ€ ; Γ΄ :; "( |Α7 . . : … … Με. . να . . (gym/14s.. "(7 (7€.΄π& ο! &... umuuw, γυαλό; μι αι" m "η"; να…;». …ήαΜο+ αν"… Για Ιαν 76'|=πλη έχω- … Μη βΜΨΜω.,/&,22/ ,γι.#ιιΐµ- 2Μ'β ΐ(/ι 0! Η'!- I ι6Ή(1…1 κά% "Με: . …. …' ά?11ι΄?4:'η "αν "ιζ. 62" Κ) να ντι; β."… . , ώρα… λΡεω|ι'1α. αθώα,, '… - :… "να'… οι: Χλν Μι; εν,"% 29Μ να; & λΔα Λά)1Ή &" "ο Μ 7&ΚμΡνΩΡ9 . Λακες|ψΝ΄γ &… & &; ο != Η", στιν αν… |)…" |… , ω [arm/24K warm/61’, άµα «΄΄ ακΜ Valid/'11 | ,… [firm/'4‘-) Inf-4:444. PM, ,η. μια…» σχ. µπάρα." Ν. &] … Σο) & µήι|…. Γ/'Μ#7 « (7(Ατ΄Μ οι "Μψω.-#- ' 7στ…Μ έχω- Μ….,/&,,22/ &, "|… Οι …- Ξ"… "Με . ?4/1 τω ξίύ θα "Με… να συνάµα. Μλ΄ 61€ (|Η/ωρα |΄-ιήορε΄κ & fan-Ia "… ενω/Μη &. άρωμά"… µ..-η…… » θα… ("ψ Ω'΄΄'7?ν΄656΄Σκ7 κατ Η Λα'1΄νς= Για " ψ)…» σ-#ηάι,.Γ(-γ0 θύρα µ… µρμεν…τ, µε. 1α Προ)μαω= όλ' α'.... ΐεη…9ψ(κρίνς 0021141 6; 6΄'…΄|-αήα 'Τνηρκα4αω… Μ1 Μ306Ωη ι……λωψω; αν 6"Ήν ΐΧλς!έα , Με… τς«΄Ρ ω , 1… ”trickle? , τα; δε; Μα…… |?) ||, |3] "η… Η! Φ0μ……'ο΄ πως"… Με? /! …, "'"… 23/. ΥΛΏ/Ή΄ /'ΙΟΆιΌ7 ζιψ δη… 'πω Γ/ζπνΙ ι.… , Ο"… 46''-ν(ηϊη 6»΄7Λ]Μ΄ ζΜ΄ "& ? ω '- Ο"… '… ΄ζ?| Λ1ιµο- an“; and ! ζω)|Ωςιη… απ…ΨΜ,…ΐ αι4;ρΨ "νά-ων επ", "&…/1 επι/γωι'µ7 ξΧ….?κ3 +?! Ό ()….. . α?ξτ#ξΞ ! Εξ…. ι &? Β….ηΧ.έ. δΏ….ΓξΌν . κκ…. :... € εξ).€απΞ 36 .α…ζΤ:λ ": ξ…Έ. ξ…Ρή&.α& εκ : λαϊκά? Με πΐι.ΐ . .:... & %τ.Τ….. IL .:!» &? ια .... Ώ ο:»… & & (΄΄-ο θα…" Ψ΄ϊθΧί|Ν 2! 'Ιό Γη,?" .|υ>ν !! ..ΝΡχ Καν/ιδ…. ..…ν.Υ.ν&' & II‘ . v € ΐ1ΚΌΐΐκ!ΐ Σα.ξκ /υ...α1κ%Μ // "||/21% ΄(/%|…; Ό... … αινιΐ.Ν !Ριγ'- Ιξ |0 53. €.... τ.5ΕΞ.ξ.)?.Φ ,.Χ]7.(. …και Ρικ. ..κν+υς &... 8Λ.)..ύ…Ώ ]… µυς)» .θ|..δ% «: ξ. 3Χκ πανε. ξ.,ν Ξ.»… .). .… .ξν .δΜ .ΐ…ςξ Για Υκλ… Ψη(ξ & Φξξξ. |!..υΧωξ εξ &!» ?>ΚΜω ]…ξΝ.8 Χέιζ .ΐξ .€ΐκΞΝΒξΐ Θ&€ ..ιΐ θα &" Σαξ Υ& Χ.,-8 Ι.,-Χ ? . α»ΝΧΝΝ'ϊ .Νι inks}... Jr g4)(.:\“ \fixuflbh εδ&ξξ .: .0ιθΐ & …..4κνΐέ.υΝ && 35. .?! .! χ€!Ξ. για». .: €.… π... έκδ.... (.… 3...κεΐ & ενια.>€δζ% Ψ.>ΈΐΜ 3κ&|α«Ό Για... «Έκ=…ιυξϊ 3.851 838 .64.33Χ …!»… µι'κ'΄ ιό "Ντη, ΄ , & "ή" ., ζ …. ί %" ΄΄Ν΄…'Μ & ? τω ίτ>µη…'ηα… ά|άψ…(΄… fl/(./¢;, ("Παζ-ν; """ ?"" &… " ΄ 6"Λ΄"|1Ψ…ω Β…; . … Ν Μ. " 0 , αν»… … +… - η, … απ…-,… ; |"51ά4'Ροί€Μ άν urn-4‘» If …… ι'.|ι'ηι-ΐν |)φΔ/μυ | ή ,, ' . :» του…. Τ ! …. πριζα 711 ς . ρ/(νν6]/…ι ρΜ/τσ'ι(… [ζει-4 6044 Γ|Μ|-α7α1 Ν… |…" 7133724… αν… |46΄1α|η ==-β%' ανΉν&…΄ >'α … ΨΡ|-7/7β. Λι'7μι.-ψ…'|-…η ΐΧΑι.ν|ω Μπρουκ; ,ζ. »… επ…"… πες-αχ..- ΡΜ'"΄""€… 'Γ"ΐ'-ΐ.,&Π"άίΉ…έ %- ζ΄ι.΄.υ-)αι'14ί1υμ Μ.] ιχψΧι…τ' …θί…=ψ|ώ/:ώ) Ζ , Υ,.) όµως… α|ωμ… µια: ά-΄|-ιΡα εως) ενΚαν…… «απ' a... βαν/η,… …. "να… "νικά", ,… "ι"… /Νφ- /ι΄-ιΐ'1.'.."ν|ζ:µ|( …η … (434163 ζ.Ψξκµ..... Ώλει.Ρί|=. ως… ! Σ'"… 636149… ς.γΛ΄ι"πρ,,)ημ; (σε &… 3233 εν, €ψµ#ς΄…Γ… «&, ηςµ|Μωι.ι ΚΩ«ξ'ξ Εως… |΄γψαµ-…ψ"πω & ΜΗ ς.>…΄ |7|6--νη (( Άι"… (: γ-οαεψα)…… τα /'(ψθς'?ώακς; ΄7|΄1Δ|χ ως… &; λ6&΄νι;΄| άυ΄Άς,΄Λ1 µ…, βΓνι'΄Μ':ν;ι, (ξ) ΐ(>΄ 336/… δεν». µία- . | . ,, - λΨ6'!… κια … «Βάρνα? €Ηθ='ιτ…… Με "παπα-…, τ….- hm [y 5"0. ξ… ιΐ)Ηυνι& u "&" γελώ …. "µια ν?έλ…α 7ν Good-W; , & (ς (Σι,/µε… #??µι.&΄1Δ#|/, Ο (:: 14; | ή!) - If! "πα/, ;, & (& Λίζα; Ανά/Υ? έ',| :, , !…? 66…΄ μια !!!/|Η 7‘..- /l"’ ‘W(7&‘ W‘éaV &; | ' |?" η)? ΐέάµς7π.…' "Η'/Ώ? ίση αν (Για… … (:… γενια; … ί…Ά6΄'εΐ.-ή ,, , ω # Μ΄;΄,'.- = is; "ανάψω-61 Μ 146ϊ|΄φµι "ξυλεία 7.ι'ηι,γάηΔ,' |Ψ"Μΐ … βή"'΄4'΄'ώ΄"Ν4 & σ||α θα λ Ματ CUM/.44, (%…. lav-pram 1“ Ice/11.444 " δ…. µιν…΄νσ/«…΄ [#:-Αι "Μία, Ή") Δον ψΚ/ΙΜ 91"… («άνευ-Γρ ι']/,'€ι-1 Ή ΆΔ'3ι") "& /||ψ')ιζ-|:ι.΄Ρ( πως όλα "Η./1η |1ιμ?ο-, 116661 6% |(;)ιγ'1;γ πυρ….ΡςΜιψ) ι'Άι…ά.|ψι'α| fl: «… αε΄μυατ,µ…΄ Με;ς….λ;.';ηι'-,΄ & ' | , Z. (Τατάρων, µα Ιαν θεές χ'αγά(ν, ζ|/λτ:.| σιω΄υε-.φ φλη-:,'!ΐεηΗψΩ| / άν!) «2553: να :! πές... μαθει», .::/λ Μ|'υ|'-Μη νε "νι… «« u‘e- .ητλ…'ό τη. Now-«nay “We-4 ωµή: &… τα Χψ€Μ?κωΉκα΄ "" ΦΡΥ"??? ""; ι΄*"?6"'΄'ζ(4;Ξ52,20ι΄ι'ι'27 ήθ',421|€Ώ΄…΄΄'΄β/ βαν ξ?χυιυρι η…? Ο Ρήγας Μ…, ω) επ.,-κάν; :… amp/WWI "* ΕΌ'Μ'» [… Ιά)ΐτ167"ζ, 6χέεί;| Γι΄-΄ ":… bird-arr, €χσνω ?" έ:Ξκ;ζ;-.,΄µ|η |? ,…μ'ι:1κ'…η' Ρ Ο | και ΡΜάΛΓά1'Μ…… It (/1 γη &… ενιαία τιµ!ΉΆψε-γι=, Μα…-,?) όρη η :… ;'/ε"α/ν, 4 1? , το.» |,/0ννι'7|νων κιι:ψ:7ι. 7" |???4('»ΜΜα |… ιν… ΄7(+νά΄ΜΓΝ ϊ…τι-ιι: »! ΄ ΄χ µη,. , | Ν - ι . | | .(ζµ τιν", | Λα; ενά "Γη Μία- ρ'ι,]γ; έι&ιέΨέ:;π ;,1& ?… :»; (γινω… ΙΜΟ όΜΜµρ,-' : , "ναι? " "θ΄ΨΗ'Μγψ /ι€4ι#ιφ:"η 2w, &… ||…1ε'…ωι:ςς ι.; ,,1ς1…;ων ή"… ι…. µ,,Γα)ων-΄ &. "|; ,…- χ' " ;" |"… εγώ,-ω. …] film/a». μια; [µικ.Οµ Οι; ιν." "(ένα ένα ! ή …' ||, Γ|:/;,β « , Υ " -ψ . ;. … , .- x (…6 42/ 4446 ζ€',?α'ζξ δές", ΄7ζ…΄;…/΄… να ΜΩ΄/΄'ΐ"'Κ-"9 "χµ,. ψι)ΠΜ "µμ,-…, , €]. 6, [|σ, '016'ΐ%Έτή τω ί'Λατ|ΜσΜΐω (47ο ια) «ψχονιωη' &… /ψ|ς';… Μ'… [Άδη γ΄.) ΄ζΐάίι" &. "αν… .. ΐ/,/μ! & ΐάιψιΜ…… …;" &… …"" "Η η. α0ζΜ . M" " Μ……"- … .… : -. , |? ων. Στενά] στα… (σε) … θα"… €)… … €…" "η… "' ΄ … … ΄΄ χ……;;7/, |?» Ι'! .../9, 1 ! . ν|α΄άη και... " ΐόι - α… " '… 'Χ 442 & & τζ>ροςΏωακά ?ώ&. Β'.",- ΐ;΄(|ρν7α7 #3 i η :) (έ…: Η: κ.α] . . a ω . .1 av (πα να,… Η! #4, μια µια]… :…σλ6'ν."΄", …"] Κια µΜ |2, 2Ο';",7 ωΜΜ΄ |1,-,πτν-ί :",'ι΄να/η {warm 4 6… …µε-.… να Var-01W, Μ4μγήσ,, "… , ο" Γεω μ.)… .… …… 2. …… "ι…. "- Μακρά-… μην/6 /ΐ49ί…/θΠ,/ ίσο auger, Kat’W’) (: χ,)… Ζακ ε"κΆςνω …,, …&µ……...Μ … µε… τη Ο……" Μέιν… ψ 6344] | . : 2,1 644 ΐθ(';τΠη… ":," 14:21:- 0τ…'1Σ …Α1…-γ΄ Ραλφ… (|… µα…/α……; | … Ότι; ":… Έλα-α΄ |!φΜ1??ωΓ% μ…, Άρη… --….…Ν- ? Ο "Α)/ψ) 072) |?&θ.η…µιι…%;2η … :>'Ρφε., τη βία-'" &… σκάλα,": w /4β4. Ο ζΉ'-ύ) |4… Φιλιπ (“as") ά=')΄«ωυ|6/-)"( … & ,΄σζ)Ή Ήή 51ωί7΄άτ "ια-΄ φι)4ΜΜ ,.΄/1 491 "(265 ΙΜ|χσ1=η ."… Μα. όταν ψα΄ ….Μβφ……' ϊ… αµάν ως: 7… ζ΄΄6ρ"Μ:…η &" /"7'"ΨΌ7… 036) Μή"… Μή αν; .… . | & ΙΓ'/|4?" Μ :… Κ|ά)6νν ΜΜΜ΄ :…" &,» ΜΜΜ"… … "fad/(O θα." Κ Σι&ΉΏη το "ΡΙΑ/7…Ο ι:., ;… Μάλι/ση;- , Var/~40“ («το' 20. ||4€ΆΦ΄χ "& … ?… 7ν:'ι.Ξ|?ο… µπα Η, λαού/, ιερέα ο, µε… αν; "γης… … κι'/Μα"… να αν… ως. … ασ," χ6Ρα11χνϊη .ζ'6ς;Μ (Αι… πν)υ΄11Μτι| "Η ΜΑ… οφ'ς,'||-.α"Μ Θηρία… I . . "η ; . . . ]ψ,΄(-|ή μα, "Ψ(ι'ΛΩν6/΄ µαμα… [a 1483) . &»!!! ,/μΆώ'Ά΄… Ηξ΄ψ/Ψω 6/αμ'- ": Ώ60ψγτ… . "3 µεψ')ψψη nag/ck”) | 6 ΐχζ-»ι αν… …ηέ),%ρΜνιώ "ια; :…γί…΄χ'ι…µη;:,μ &… αλφα, Hoyt—01a (7a., nAJa- του" σ… ΐτ&΄Μι'…'« && '΄Ζ&ι κέφι; fife/viva...” «Ln; 0L)1/‘¢5-r‘i'a7 (reg, ΑνίΨτΉ| "6 &; |τ-ΡβαΥ'-ο΄ &… ςΨΗι40γ …' " |ζ€'ψκ'γι.,[ |Γύ.ά|€/΄΄7& (Ρΐθχ€;- ν… (νι7ΖΗ 34186), τα ςψ/άΜ (ςΐ1ά…µ4€/ , 10 χα(…Δ[ιΡέ είς-τ ( Ναι/…η… … Ο …. ;ΐ…|σΐ€ν, .; ετ;,λ6; τα µιά… :…) ηλ--.. /&) €/ … Πολυ άχν'α΄ ί|'…αω…'. ζζπ… … |?ι(,…,η ές" ,ΡέΓβα1Λ λό)ά,.«ιΓώ| ι…΄-υλς'"# ια. /κ΄#ψσ';6+έ,…ν /ΐ#χ||,γ… …απ,,,ν, ΜΨέ,, ):; Κ.Θ.; [a 24… 1327] Ζ.=.' -Μ-η& µή « » ψ..." … . Μ & , ΠΜ; ζ ΄ (΄ .. && … α' ( ΄) :» ? ' 1 …ή Ο # ΄ Ξέγ ' :» µ' . (: … . [ 6) ψ [ Λ ?? ) |? Μωβ ( η 1 !. «ένα… θα "Ιαν… /ά 3/4! …=π: &? |4"…'Ά""-τ ("+ ΄…) . άε…|?#(θνεί ΄ανέ'γ! #4 µ.., Ο…"? ( ΧΧ" . &) "Ν |? έν! Μα,/… όρι- |΄΄ Μ ! ("> Η [In Λ'«λα ως… ι… ως:ΌΑάι( "άν'θγ1ιΉη,ι;.., ϊ!σγνιη βρµ.!09…). ,ααι(γμ΄λη &… ρ-]… εξω…! Η… ι'Η1!-'λ-'ΛΜ && Άν ,% /|ά*Ψ|µ.-' .:.'ς1 αΡΧ'ε'΄Μπ=' , #71 Λ ΧΛΜ. α μμΨ4'-τ 61 &1ψ΄€Γα:η ( 'ϊ|:.'-,.έχ &; *':/΄κ&'ρ-4 é/zj/ Έ %. /.,'|ι-'γι Η λ,'ΧΛ9Ή.7΄'ί7ίκ1 ΚΨΜ Ο';)ζ||| ,/ι 7ιι ."… ζ'.-ς!) µµ., Τ., ι.… ρµ;η ΄0 ΓΜ ," ζ'Θ|νχ:.;΄µΜ|| πω .'ΐ."'7 Κ και. .»; ?": «»»! (a. εξω Xv“! να' (αφή-να … ' "Ρα-=: /%, |? | . … ΜΜΜ… (- &" άνω μια. &… …η…!?|7τ… again/«’71:, &" "µ.μ.… w: && -΄ΡΖΞ΄ "Μ΄, (,; ΄ν|θ'ΉΜν> Μ,. µι. ίζ΄Μη [η … '΄Έ;)Ψ|6ι. ,/µη%, 4 4 |?, 4 Μς)67 (, (( ιή Ο" '.1-'ςλ ο? ι; & 'Η". laden/(’7 a, a. ι'ΐ=/7ηαν απ: …. λ=Φφ.΄ να flaw)” /ζέ &." ν(Μ€Χ(ϊώ , 4% …-&Ο !?ΔΥ-4 ,… Μ |#Ήιν Μ; ναι/ιν ,Υ#|';'|΄|Λ.ης |46νξζ,Χλ3ί1-9-β&,ξ€/ …… "η" Οι (.Ψπ:νιρ|κίι . € : ς"?σ'Ηι΄ πμ …ή"… #6 »… [Βόννη, & πάν " τμ"ψιηι,' έγ;:||νµ')ηµ7 … |…λ|ψωι… ι"Μ(46'ιί4; |"..- Ε"… αν, με |?ν'µ….…ι ?κ΄ώ΄2ι΄ύ΄ΜγΜ|7Μ [κα. :… |ΖΠάΚ|α΄ ΄ψι|+αωΛω…νι :… "Μ" . , … [ham—v11, Ο λα???) /.ΐΗβ/΄η [Lt/lav La) … …- ……… ……» …… 4447! 47! να Άανγκ; (film/14w»: (MK /?'/Λ-……/»746'> ια.|ΥΛν 1… ΜΜ1΄Ψ%μ ΄΄/υ4-ή&Ικξ Λιν έ!-ε(η΄΄)…| Τα! |΄ιμΜα-.-… να"… ".., :… /ι'|εα… &… να; . | . !") /Ζ |8] ια! Λ΄'΄'-΄.'Ψ"΄ |," (& Ώ…) &" . ί/΄'ψµ΄ -.; /|/Λ90΄|'µ7 {Slit/71f“ ο"; … ΐΞ,4 µ; ζω |9, µία τα; ΐΧς)φ) Marla“. ζω; 'χςψφ,…Ώ {gr/apr- ν (& / !, :!/ Ο χνΔΓ|.#) Κ&Β/..) μυθ)…" μια; !??? Γ#ω/.[,9|η 14-77 ίωΗνκ….) Ο'Π…ν1"(΄ι΄Αΐ :", |7Μ,µ;η 63148; τ.../»΄|Ζι ω "Θ.,/ι.… 4; "αν" β|Η>., "Μ΄ ρ|/)41'Δ. ϊ", έ-'7Β1 Μ4( |#?΄'ψθ΄ΜΜ &…" άι).'ιΐθ;ΐιψνν βή΄ά΄'ΓΜµΜ η (τα; άλλα… Ή"'7 106% 2/3 ?ε- wad- … ( ,ώ|Μηη … ανα ε|«αα…' . Ι',?" "; «+8… ζ΄… Μαξ µέ; να!) ο: nu,‘ Άγ:."Λι|α (ως αν Β',-: µε! Ζει-, # ΟΜΉ…) 371" ΐ"'΄π | ΑΜ"; lace art-Jul έλκη σ…… τη …, µ.µ, ξΐ;.'.,µω.νΉ Γ,, ,", αΓΜ.( ελλ.ψ.-.ήζ /€3)΄Ζξ…!!)54|) a [:I’Q’l‘“: :. Ο'ι)ί/|(|/ί να γεν/«|| Λω [Stir/f4) 1?) (28 ". …" Γ΄… Με? -"... .……-…-… & oar/fa ό)? "" υν6΄7 4, ι. Ψψ'7 Μ … »… αι./Υ Ψό'ιθ.; |", . …άιιΛ;ιω΄ι … ') |ζ1ι;ν ια; µ. "ανίψια-η »… 09. ("Θ |? αψ'/κΐ…η νά ζ?'0 Ρε - Ον") αν? : Πάκη !!")… Ε Λ I Mr» I" ων πμ # , . , . "αν… θ΄Υ)ω |Η & ι & Γρ Πα? &… :… ;, ΄"… … …. "&… ια Κι./;'γ,π ,»! 1… µ…; ιδ.… ' , , . . f , | ,. . . | (# ? ("η τη… Η &! λ; vim "|; ], χακί.) … έ…, |]; .ά/.αµ, :… βγω… .," », & &"… θ|- 64147 δίψα," Α'! ; . Ανα)" &; &: …' :…" ….» πρ; ενώ «τµ 766. «'Η, (ς || &? 2… ""Μια θ,!'α/) 2μν)ν|ι| 0ι7…|;ωα;΄ αν ίχαΆη΄΄ογ … "γκό-ς, "κατά" μαμάς... Με |! '. &: Ξία-β΄ Ον τι;", Ει΄µΉ,η ,,, . κα,' θα, ΄ιηι-|λ ψ:|1.|Έήέ)α, αµχ'α0..|.γ, …' 6…λ,|(),… ,- ., . | γ… '… |, Μιά ν…"&Μ/ "447 ΚΚ “Va-'71 d µ΄ : ΄΄: :: =΄"ι μ « ν'κ΄./Γ'Ω | La. ; 4.77… ήµ,ά να... I , . . , . . Λ φ…! αν!) Μ /ξ…ίΓ΄>ι'ς΄ "ως |0" :'Μ … | ΄?"…=βωΡρ/ & |4 aqua-$4221 - ,. ' 7 ΄ !! - … . ' . .: Σ?ι. Δα "Ρε? «cf/4' Vi (ή,έραμ; Η… βήψψη έ| χουν. fag/{A44 (,… κρίσιν, ," €?" 297 ΠΛΏ χ/΄α-7 | & [ ν? 10: ΜΕ "ω ("μίξη 7α, |6ς΄λέ,, 64646 N cu} é'c/Z,’ |/1;€4/ "40 (ΕΧΩ β , άπαξ), "" Μ"ΐΨΚ΄΄ΐ , " Χλ . &? & μ 404. µ «ειπα-21 ::.-ια? ΘΐΡ΄/΄ Μ €366νν µια… ΐ1'ν΄ (άναψε, β/ε…΄ 7.4.- 144. (Δήμα? 2 ("2747 |7 (367 να? ϊ ?(΄1ώ΄6Μβ 16: Η & (ζωη & ",". ία (Γης; ;; 7-64; 63673494; 1… .. …|ΐ΄/έν/ί!Μω "Μαµά amazes» &… (Ήξέελ Ειπα- τ…,»ώ απ…", .., ,,…-µ,=Μ7 Ρΐ…'β#σΜ &," |?|ξωΉ ?µΗς|((µ.- μια. 1:.|ΛαςΤέ('µυ,ω76 ι|'ια΄Ρχά 6,61" φαΐ Η», 2mm, fich/Pi‘d. Για &." |…λ:/γΜηω…' αν… Μ.:/θ :… ε…ψήψςι.ω…. "! αν) "κάνω να /΄"4 («αγά/νά Πω ;|!εκέδε|Ζ-']ιη …; "χω?" σε νύχια)" δ΄,0Ιλτ΄ιιΆψυ, &" βθΐι1α……΄. Επί µλ'|΄εα/ (1η… ςήά;;τµ a“; ήψΜυω φάω… Ο!" ς|Άιψ|ψι7 Ιημλ# η"); ιµ"|.,ω.-,΄ Ζαν, #1΄|ι'΄ &, /|ς"νι.:,, :" "από?" ""΄|Φν ί'ΐ-…"Μω ,θα»; &"… 6΄΄ίηι'ι-'Νΐί'7ίΜ'/,όβ&΄/ και η :"ιω,Α………'α Χ'ΐ΄?"'6Ή…ν Ψ8"ΨΓΜΜ 2ίΐ΄ψόυ % &…" ):τ:…;-Μ…" β/ΜΡιν| δεν 01.1 Άη… θα &&… βαν-Σ' ι)6Γζ7 ζ?χ'[….|):ω ark μµ,/α χ(?Μς'Μ,ρω …, '1;χν|…ϊ,΄#|ζΨµ ? ( Όψθ άν?) ! γ-ϊς;.ξ 14 ,./)ΩΗ1ς,/Θ; κξζ.,ι.Σ΄ … λς,| , &Ψ,1'΄ ι… &" "#1ω.χ Ζαν ΄ % .…. | »» ΐή€α 41194 Η χαβά ΐ)|'4έ/ φα ΄7…:=ζ) ΩΡ΄37ί"ι , |/Υ Με "" Φεβ.) 96? " ΄΄" νι&€'ι΄΄€ίΥς' Χ ΌζΌΧΛΑ(Ρχ Λ . - μ,7ίΙ…΄Μ ? . , …'΄'ή "&, /?α?…ί€!?ψΣ- &"! Χ'Ψ"ΥΜ! Χέι"!!! νΜν ψ ι- &"… Ο… ζ')τν΄:η Μα, η («xi/q" {'rv-Ja¢%)¢¢6.{_4n m ,ι':Λ.'ν day-war) def :…)… η… (";)-Χ.! 18 "να"… Ζω7…α ",… χρ;ψ…α΄… δι-/ζ.Μ …; ,… jar-1 Ψ",:ψη …; |ιωΛ…Μν……, "Α7 "η άψς'|ν1Μψΐ 04… ότι", Ά… Ναι.]… (Κα mane,- |΄θ|΄ο/ µε… |΄('΄ψμ'ι΄ Ζ' :"… r f /|ΜΝ…ι4 "αν … και». &…:….,π…,/… ρω." | ;;;] Η 60" '"); &" άν"? :… drum-'3 an." |%» Ψέµα"), "αν αμ… απ'" …, Χ ? |" Γ … € ΥχλΧ.υ|4…η ά.Ρ|κα-4 Ρας,- " ;), λ,Μ (!!-&, " ΐλ(ΐαμ'Κ',: Μ9 42.8, |7? &, |4αεν' απ &"; δημ. 25 Μ.? Ζήν ., ω '; || &? &… µιβΜ6|µ' :,.1…µ …' caddy) …. η ΄ ? 4484 να... 617 Άμεσο, ες Μηό'(Γθ) «.», ενω; 4ί μα" Ι:; !=… ' "| ? (.… Πέι,6έ-, &? 1ο να…: :…+ 40: «. να, . τω X m 2H άσµα… :" ω , %. "., :… ο; ' Α… Με # : & -- |] .… 1 I Μ? & "η με …… το". … Σ 1" η; "& &. "αγ;ς λήξη; Ζολί-…; ; "? (ν "αν Ή να…"; "ΐΨΡι'ι΄ |…] ι΄"λ:Μ;,α …, ,, αν… Ράιν (|οό|-…ιά,4ναψγθχαΠι |;&ο 61." τάπα) δη… θα'/4η… «Με, ιωχσμ>αε|%ινη #Χ0Ψ7|Μθ, Δεν ”(L-1:1 Vi; fixyp,fo( "η 164 δει/΄)ε|-ω=; Κόκα, βα'Ν ": µαυρα Ρίγα) από ζ;ίτ? ο/ιψχ'Μ ήαΆΙι'΄7ψα, {if} M τ'1|ω…&, Λα: #41; όρθια" Ολα: λΏψ",… || μη,)" Μψ"0µ &. Μ β8/(ίΜ !!Μ΄ ΐ?όΡ γφ(Ρ( θλ0;'ι)4ΥΜ4'… αΥ€)0α Mela/(71‘4“ W Λι/).16ι4; φωΆ'.δ/οωυ Κι'" ία Άβα "& 67364610 "(Κ βίβ……… άν»… &. α…… Kid-{lady “a" (”t-”6.14%? a?» (μαι&7,αψ|'η να. εχΚώψ ","… |1ζι΄΄Ψζζά-΄, "Λι"? "η! &&; 1:.- 2494" Ηί'|/ν΄Άέμη ("Η 'Ενα χά|(α τιµά /;'… Ράιτ ι'.Π'νητµΉ αθζΙ1ίΜΜνιΜ κά.." ?…" Αλφάδι-? Μάεθκ. |µ2.ρ..:.μ… εΏω;7ξΜ(ή΄ μ…/Ζ&|. Φίξ, 44" Γ Η Ο) Μ)"; Ρ'"΄ Θξο'χι&ιν; , # "να… άπαξ: "να'ναι , "ότι" (αγά (αν. & Άλι-1114 "" µα" "? . . ., . …. Μου Ή? ? :)… να 130 :… "&; δηµ… | :. |"-'ετητ… Μα ένα Ο… # αν…» δηµ "θα…" |1 Όα)η 2?ά44ν| ? . 0 Για! τα.: Μπα»… 631 αν?! &? )ΜΥΜ1Μ &"; [ΜΜΜ] . & αρΧΜΜ… .θ|…Μ,χ'%'ί'4Μ-ιβ ανα" "η???" &&:3'74βιι; Η… ,… |!!!) ?. Μ & Μαν»,7η χά |/Ή΄;ή΄)ί "| '" Κ:΄ις|ια. €" &… "|… |… "!Νό': |", µ../ην "., /'΄Μ€ί-- . Με άα΄ιν. …;… ι, |]άΑΜη χάδια ωµιτψι':τ ., ΄/Μ…ν4 |΄'(΄ΐ=7-,… Κατ |… Πψ|η7ωέη ! ο . & . ν' Γ,|ωψαήνΕΓ καθ), Μχι1µαψκ:;-, [κ. Η…) ως, :")… ,γ.":ψχζ'Μη may /7αω:"/;…. Μπ. , : "αχανή /3| 446-74ξ/΄ Συ… Μηνά.-; /μ,.ρι4.-… τα βαν/κ; ΜΜψω|-:… χ.ΟΡ4|αΜή…' |γµά|.νΠ4 Μελ, "|" Μ)΄ί')€ε ",,,. ζ… Sunken», //-6, 333! Μ,"? 144, µάάψκΉη "κι' 9" - Η" ικα -.Γ.θ αγ…-ο 90 µ…- ΄' Μ"ή8΄'.'-'Ήηζνφ 576…΄6-΄€΄:΄,'ψ1π-. 44%, Μ|1, ή")… ηι/ι4ι…κη έ1Ηάςαπ ( Μ' µαµά»… Για, ΄]ήά ν ι"-?ι|ι.1? ,… 19… κκ.» ].ιι'..7 =.» … 4/4 …. : /ψζ "Μη.)4 Ή …. …, "Πρι-ή…; » /ψι'-'?ιι1 δαν.)… … τα… και… . Θ - … καφέ. , ύιί)ηΠρψψ, ως"… ω κ.α.-Π ο Ματ “Fina/lo ΄,...%ι΄ α…ν 02174 ""-7 2,0… ';'΄ΐ΄%2α/α Μ΄ ΛίΞ7΄Ο αν νεται ""ν1ζ61΄ Ρ"€Ρο|ι ; Οι :… ΩΡ(,΄7Ω7ς) Ε΄…" ΡΐΡ?) σ/Μ1αλα τα, "η; ζ?/16,Μ;ν'10ςι| μιλτα.|…2'.,… β & να γώ" ΜΜ::||Ξνω Η Γάλα-': α΄ 74η /[α.- " ω; µ, να… "η… Σιχι!:Π;ρα Ώρα:… &, … … . Η?!" -, .: |>Ψζ-'?µ-:΄ Με" Μ |ζι-'/|'|4%ν:.Λ:)η .… /ζΜ€ η;ρωχτ') , ("καλή...-; In! 14€ 64Μαν,µ106) (αν "ι)|Ή ε="΄ι»|ν|6,΄ fives/‘67 πώ.]! Μαρια…) ΄… (00ΡχΜ Μακ/α; "Φως ΨΡαµμ|"αγ 24η [cw/h Με"λ/&)αα, δαν….» …|Μ/, τμ., βωµ. l/ H} {IN/24 |΄ΜΜϊ« ΐ|94΄Ρ7ζ |. ΟΛΚΕ Δή- Σ/]ε'Ρ Γ| 61 !Μ|':34,"η,η ? 76)ί7ά47 έπεσε Ρα?! να" µ- έζ'--'#6 Μ" &"; "…" χρ:ωα | |%) ΜαιΐΔΉ+| /ό'.…% Ρ.-ζ, - : . - . x ' Ο θιίι|Μω €ρψιΜλΜε κάτι; να αν» η… /9… Με»… &) ”fig/c, d/Mtlfl-yt) για. Ξζ'ιύ Μωβ ζ'.Χ( ("ι-σ ;/')ε.-Μ…,΄ ΄7ευ &…" |"΄"΄ λ΄ζΡζ'1Πωι;΄ ε|ο|# " ο.Μ4 με; ίΠ||π΄|Λ4' 6'΄?'Ά'Μ-'(|;,,φ'μηιµ…µε?,α…νιμεων'- ύ(Ό| Α6" & && ά1/ι3ι΄- ζώα µ.μ-.; &! … (,, . ! ta." Μη [με/ιζ. χ);'.Ααγκα'ις-ν [|?5! 7!€τ'» (είν'-120" η… |…Μ€ως/6…, 1" [ea/547“.” …. Ν:.ν|"-ρκωΡα Γυ"€μω &; "µμ,"; 2ιπχςμα.εα,… μ..… :, . . . . .;υµμιρ| 14:”ng ( & …4΄6/ Μεταφφω «It-balk, net-7m Va θΐΜω'ά.ψ-ι &… | Η ως,>ά|ψ… ΩΣ? & β)/ΐλ Μα… η… Μ'Λι/Ηγιω Θ΄… ζ΄! |; ζώα.-'. κείται" ' για… [cu-fin.) 'D‘f" (ζ ΕΦΗβΨί3Μ κ Μ #6Γ|λφω' "μιλαω |1 ! τ… " λ.,.ςέ9 |… ΄ν>'/)'€ΐ€('ι , … ιιέηψ… "Μη . , ΄'Δ΄΄΄΄'ΝΜ ώνΗ|4#-γ'ι1:΄, ||&η…µ /Μ;Μ… ο'-"Ρο'ΐυήυ Με. la Μ'"…- αν… απ΄ ζι4χΔ|4 'γ/[ιη ," αι)…" αµνµ9ε,Μ ,Υιµ:..µ,,% ".; ως… …. η;|,./|…;,7 Μ µαχη/ώ) Η… ώ΄4η-ω, &"! .ΌτΜ'|,ν… |)… /"Μ'΄-'ψω Μίνι…" Μπέκ/= &?" Υ&'"2"4…» ,η… α &» .- "& We)“, {1674(1‘1/ Δ &&; γ6' λ ;… 24, /:6/| ω &|:…αφΛχ ,… , Δρ:, µµ, |?" λίαν/. [Μ… Μάι.-γα μω«ρ…ω΄,)ηα µε ΗΧΩ? ι… αυγό), "41760; %… Ξία? (Λα, Ψζι'ι΄'Ψ Ρόι/θ (ΝΟ 1αΥ6)΄ς'ζ΄/(ς "ακμής-|6…" "ι.-ι, µπα 62… θΜς,'Ο |]!/7ωιΥ 780. Εύα, Μ Με7:ς'ρθ (ας), |7µ..;.'(μ…µ| )… /|γ)'ς…: Λ|(/4'΄/ο΄ιυ ναί των |'|81'…λώ;α πω 6η…ι";χγ|µωΜ, [Vt/wig, m από,»… /76'[(ϊ.σ,' "ή / μιλµ|… όλω ο; οη'.4νι;ωνκμ| αν Με.,'ζλ;,;μχασ… &"; χ:µ;:µµ…ι "µαµα &… λ΄041Ή#']…τ """" Γ'ά" Ώ΄7β9'θΥαΡθ "Ά," ," "ν',Μ' 5)΄6'/ ζ… /1τγ|Μώψε, …… ," µαµα … (μια…-ν… ιζ…" Με Η… "ν , αν'ΕόεψΉ#1ύτ εω)α((|| Ωω; αηί7ι"λαα aver/1425174574 µµ..|.ά;α (|ιΩκοιγ-κ. f" ζΑΆ….] flu , & | --.." Ψ. 0/0 αν»… Μ Ν κάδο Με"… κώµα ι-πα΄γχ… Ψ 6966; 6' 2η χ |» . :. . . . . .-., ΄)(Υ|έές |1ΐ(΄ &΄7Ω α…ά αι."… /1Α«/ ι, . ) ? && /λ1Έ., (τΛ' - , : :… ,.-.…,,…ω & "& "ή" Η 8 , ο…"… , #6 0,466 η ' ' | η , ". ΄." : ( να, να… 7µ :."ϊµ΄γ.ζ λ ίι| α΄) μ" … , , - , ΄Ν-Υ( . . | ' "?"-=»- … - |); &, ., …. …. … . | η… ΜΑ… " ", . > ; έ ( κή; =.» /(ο. μιά… Ψ)΄|΄Λθ (' |'4ν ι7|τ.'σμΔ.,η |1- | ‘f l‘y '" &κ΄ίι7 ΐ>4 I ντ'/012475…» "η στη , ; . µα4|' /!6 /4΄/ C "&; [67€ (ΗΧΩ) … . I'll/ax . '" | |α)ι'ζ. "-'Ρύ|,;΄Ν λζ"φΓ΄ η /Ψ0µ… ινα-λ &" "αν _ ““f’vfltfl .‘ . . . ΄&υ' ' - η… ι …» "… χ?………. ,... , 1 | |; ΄ | 0 Οι: Μ…|'βι| ""/6, 3.΄ι';/ . "&" 614.4 'πα ΄΄ " Η], & …αν, Γλυκά… Ειναι ;;φαγΜ- ΜΠθρεκ ""Μα, ηαηκ;'-|-|Π…ι=΄ "#41… βίε΄'ε">Μχάη Μέση :, :… / & γάµπα) χα…; ί΄ζ τα, ";;! ("& χ|ή & ν΄ζι΄΄ξΐ5ξ? ό ( /Μ΄΄'-4΄Μ ιζ - : , -, ως: ώ:ί|οΓ4# ένα; πώ αΒ7Μή-΄6. Τα αµ.ω«Τ!πα'4 &… " ένα.-Ιοί ω σου:… u Manna: JAM &&] |"υΗαψΜπζ "αν! ιό ων 2τβΛΛΜ' 2444 Με…)- “newt/b“ "ΜΑ Μου"-" , υ µε… αν κάψει/ω 1α΄µ…71ω' &… [car/nu] I Άθω/ά αβάα…7Πι; Με" . Ά…" … . , α'…" Ή; σπα… 803061 Γης φα"… …η εινα. /ιΞ'αφµ|-ινη |"! |Μχω, Ma ν'… … Να) | ΄ |, . . .. * . ,; /ι[.7 . > | ) . . |. Σ .0 ., War-97V πα…»… ω)µ…,Γ Σω Privy—- mi Avidrz‘sJ-r , 86! Ως… ** || & !, «Η; και…" ' » , . . … ., | , |? Μυλωνά; , |; µία Μ πως; µε…: | "ΠΜ ΏΆ:Μ|Νυωµ|η,' "η- & )… Α να άνω,-ς πιο?" … θεµα πω ενώ (κοράκι; πηραν; Γ1ι-'΄ιβΜι'), έ"… ενα κι'?) αη……, α……Υ,,,, Κική 16; Int-No (Co-«7 It: [Marti |ης.΄ %? α/ω'-τ#λο?ψ% µα…, Ιω./τιν. |Ο…» θα… , :; … ιςπΧ" .… Μαλάµ… trauma») . &… γ4λµέΔ,- /% Ώ'|:…αφαχ…… 'Δμ&κ,ψ "(| Mu]. ΕΜ… ":…" µ…«ρ|…',,Μ με [Μία ιν… #40, Μάη"… ”no βίο (Λα; "µια; (40119 :Ψο 1ΨΥςΜαςΔι(ς Μάρω/αγ.:… [αν µπα 62… θ??ω΄ύ ρ΄΄7"'γ7ί΄'|. β'; 47 Μ Μ#7ΐιρθ (τα). |7μτ.'(ν-ρ| ?… "7)΄ζι= Λ|ί'θ΄|ό΄ιυ Η α΄ "κια "διπλα ς.; ".: (ιηµ)έ΄:χ'1 απ…", |7/||η;|ι-, :… άνω,»… 7΄4τι%Θ &… "'“MJ- Όλέ…| υ; οσιτη:΄-"/:΄ι'ι| αν ήα,',ηρ…τ'|3χτΠιΗ &"; ΥΐΡέ… µε… Μι fox/01 & … χ'φ…µµι;…… «% µια- ο.,β,ψ.,…μ, 7046, ΞΜΔ)/ς/ "χ- . . , , . αν'6ιΐ"ζγΉϊ1έ() Cid/J66?!) Q|A" Ωηιζ1ν4ν'Λμν' θ""΄΄'ά5'74/Ι€1 (aha/.4241 d( ήί(ο;'γ.΄.µ… . r ζ. : Λΐ?/όόα)1γ6| ΒΡΩ; γη |σ/ψα … ΐ΄ι:ψιινι.€ΉιΚ΄ ίιη;ΐ/|νΜπ δέν …" 8,- …ήζΛ……,1.:1.… , :" πια ι-πο%'χ… .? &… Ο πάσές σε… |, μ; αγωνα, ΤυΐΏΚοΜΠ/Ή"6Χς ένζ'χεµ ών Μαϊ 1 &? "| 4 ΐ΄(΄θ€΄ φάω… . Πιό, …… γ … #1 Π & … …… |1, 2167, 4ν Τα," γάΠ,΄ '|λ/)(( Με…) Έµα… &"… «φαν-µι- ν/74ρθκ (fir/Ma, anu'f-tna-a’ 04.44- ' …… ,- Λ.. -… .… .". .. ιει|ι:.γ|, να») Ρί='ε'Ντχ'άη "(τη #4" "π…-]: ανα χ,ε7 αν;'β:'5:. άς" Rhine’s- Lzr/‘ux,’ ΄Μ'|τ'άαγ,?;, maul ό%μ'7ωχαµ; «τα' υδαµς'εα ένα; να) sic-7447:1- "ία άµ…ψ;!µυ/α » "|… avg-dew" h: «ως… "NJ/«fins? αέρα 67%] |"ωΗαάΜπξ "ως; Ζωα Ιέραξ… Μ πω…)… . . :;πω-…'Μ "΄"…'ί' ΐυχαα οµ44ν|)Πα;- &… 10 Μη… … α=εψ:νω καμπ…ζ7,ω μας tar/real; . . . Ά" _ . , αηά "µια" (ήθη-ο Κάι/π…, [να ifs-1;, Fania}; ανα. χάφ&#,ι,η #, |"ΛΧ4ψ] Maw.» … ψ π , |! || ' , - ' και…" 1/4 "(Μ …. Ιωλι'…Γ ία, µιά…- … |ΐάν'#)(αΆν … |ω|΄)οε.='… |, ΐ|Μμ;, ' ιν ΚΨΜ ""για"; Ά…ιλαη , |) "4 Λιµένα βαζει! | ""Η &.ίΜΉ΄Νσ,αιΓΠ΄"ψ & ) Α να ά(χυγ-(| η"… Η €Ε|"θ τα! ενώ ή:Ρ[ή(νω |74Ρθηΐ1ι"ΖβΜσ). έηςι. µαι; ε!έ?) α..!)µ…/.,, «:ωα;ψΗί αγά … Μα"… ("αν τα "(υπ΄ µε! µε; :……αΑάψι, μα…… :…π.-…,/ΜΛφ |)… Ν- Ώς… Μαλάμ… πετάτε/. &… Χαλαρά… |%"… Μ|ε..…φαχ… 'Δ(,6Μ7 "Η Μαν/- ΣΕ"… "καθά ΡάΜΡη,&,΄΄)ήά 761 kin; δω Μ.,"), "ζλ΄7ί7΄€> .#"α :…) Η… ψαξω Ρανς? :Ψρ παγ€ΜαςΔπς "α΄,…/…/θν μυ μου 625" 6΄Μ61΄΄ζ| β΄/΄"[γ 76", . &]… αν "% Με: 7 10/2 Ο (40, [7 ανα (ν…-µη ?… /΄7)7ς…: Λ] ! #α'|ο΄ςυ « …' το α Νέα.-Λα :; :"; &"… αν 1,6…" | |??? [ή,- 7;… λα |0ωΡΜί Μάζας… "ή "'λ/+]… 042] θ΄. θηζ"';"΄΄'΄ΐΉ| αν Μαν, η!…τ'ρχι.ήιη :τ",: )(ΐΡα|ι »"... Μι π.,...- |.…-'….…, Χ΄άΡ4'|Ήµ|]Μ &… «υπ΄ "και" ο. )/'-οψψα#4 [LE 'α,-?Ξ;ζζ. . ζ'΄6 , «| . "." ζψ1 f) {f/ M ύπνο αι.-; Η! Νήμα …… φαγ…….Ήψ ,. μη…, .i. a &… : ν ΙµΨ &… , . , ανέάοψΜγ3ύπ modern/X 4044017626… συ.,,…,θ:ήα/,ή ι…#"/=…" 4/ι41ω.…,.,… Μπιν εκαναν. η|α εχω»… !!. |νµ…… μία"… ά+…,…:|ω;…/… ς…/….……ά,Ι…,… && &" άη0……πω .. . I ζεις. 24: Id)0 We’fim “,7“, L'”"'{fx ΖμΗάά΄""; έ)='΄ΥΡ΄'"ίή η…) ιν … αγ: µέ"; :…η|Μοψι!/, "& (έµενα, ""Η"! " … θΐά' Χ΄΄6)('φΐω/ο7 Ιώ Ο…… 7α…')ιν |78νΜ1/ έυζ"ΧΥβΨν Κας , , … «. … ,, βχΟ7λ6ι:ί| .… άι)λθ;716 θα: ?ς/α) ("Μπαλ/7827…" έΒ, 4|' |ζ( ΔσΥ[ίθζ ζ."Χ0)' Γίνε, ιν]! |ίίά'|ω| [160 Σψί"΄"Μ, Λ/|ωτ΄)"΄Γ:'ά' …:Ιδ [944 Πάνω: Ω|΄άι!'ψ Ρ:-Ήν|//-΄ς, 21671 «. 7" ατα "ές/029" %φΡΟΓι.νη… "40107 6 … ά|φι?µ.ν- '|/'΄|ξ. Ξ'| ): (: αν» «| μου &… Λάµια… aw &7&θ…. αψάν… , /ΐ€ Η…"… Μ ?" ανι?03ΜΞΜ ϊΛ'µ9 Μ ζ΄-ΛΉ&έί΄-΄ψθ /)|λ,Μ&όΡΜι|;' ;9έ|4. ΕΦ… 447€Ψ14- &… " "ΜΜΜ… στα… Μ …'.'&ΡάΨ,. Λ… ε'… &: ;),/0, "η"… 6! …|'1Μρ&κ (”I/Ma, 66 6΄νγζηάίΓ;' (οί 4Ρ'0…7άµ [΄΄/Κ 6Χ"βω…"""Ρυό4 άαΉΗά,6ΛΩ"ί[#΄Π…ό "ψ… Μ766µη"΄' ζ… Ψάθα &… τα]… #6"… "Η" ι.….;ε=1ΜΥ?, αν…) Ρό;ψ'πτχάσ Μας-=? 6.4, 1Ψ?ξ' κτηχ΄:7 αΥ6'΄:5ά άζ ?μ|4,; ΄'ΐ΄|νβ/ "Μάιαρ 37; meal 6΄|'ι>'7:ηχ-α…;, … &" ο'Όει΄Ρς4α αν; πώ άε=7Μ΄7-:1 ?α «µας-347644 οι …. &! Η," ω …… ' 7L λ'Ζί΄)νι67 θά… ζν΄1/,'| |7µΜαά/ζ&, "07η ζ'.; άν 2κΡΛ…λ… Μιµό- ΄ ' :, "ψημένα "ΜΜΜ? :…" λ µιαν/ά ζ…Ρφ&νι7 Πι? («αν ν υ΄ΒΓ-.η αν ,….ψ,υω Κ4Έ"Ψ7,ω , μας ΚΟΚ"ω|/ ' ΄ - Πω _ . µ αυτά … (Με… λογω, |"… Φως »… 'η ανά; |ι-ς,ΡΨΔ#ιΜ |4: |σιχ4ψ, ,,,… γ.… … αν) ," |. , . 'Μ7|/%;χΜ… ιωλι'ψ>7έΜ Μέτα- "οι… |Κί'ν'4)(;.>)., . k6I7oe.c'«- | ΐ|΄ι'#|?7;; ' µα…- . ,. .! - ! ΛΜηιλ4ΜΜ'/4Μΐ µια…; μ΄άίΩ| ΜΜΜ &ίλΜ,ΝΘΜµηΉηΥά ). ΆγαάΜωγ-ί΄ "Η?" w Jib“! 'χω ("& …;"… ηηΡο,Μτ;:',βΜ:)… άπω &… Όχη, µη……) "€44µ:,, ,|(:.'Ξ 184 Μεγκ… [επ-4-14 ΝΑ./τί Με! γτ, «…;-.αλ»7ΨΉ ham”, (cu/13,, ,/(’7f"w pr. , ζω,; … & .»… ..ξΩ 63.6 ' Δρα… 7 (|?) ,##ύ & σε; 6104 η'ς.…: Αϊ ( "να… . Hare c: "|, Με ΐωα μαι": ψ!!! ) «| 4… ν "μ "" αι η (των… » ήµι ι.-Ποψχ… I 9361: δ΄ 2" |… όµα'ίΜ 'νςχεµ ών κο…-. Η" φάω… … [Όψη .»,| /5, 2/67, ;]7((Μ6υ| " βρω «(πω-µ ωρα (nude, Htt-f—Inlbé ""- δι',"ιωχΜ "(τη | όγ.-,'7εηχα'ί γε…)& Η". 44ς. Μαν.). , &"… gar/1w]; χω, Με ν'… #10 Δ……- |"… ί|7…, Μ'- … ένο", αυγή ζώα.] &; Ο Εα4Ρ€/Κ μ.|-;ί,, /(Λ/Μ Άγ. Καπ… ςζ'΄αΛά' Μ [cl-«PIC! , 74 β?άΗ"α ["/)λ/(":"' &… πια!? 61ωχ&.-΄|:7 δα ,?φεψ,α]α… αν ςλ)μνικ…΄ ΓΡ:7γί'η…;ιΜ|" Η"? {MW/v τα… … άάντ«ι'ι.…=ε, ί'|'νφι1ω7ι… (Με |ι'ωκ&:'σ4 … |"΄"'ΐ"΄'ζ"/ (an. /|Χι>%…-.'. β%νΥ)ιΜ. |4 βΐ|ΐα4ρ7ιΠρ, "6% αν… ς|"΄'ν΄Ψ'|'" "Μ'". &!" αµΡ'4ΙάεΜωα Μούχα… "Πι? "" """%φ΄Μ"η"τφη… ενώ?" α.7΄ & κ'ΐψ] - thf‘fifin κει-ξ ε)άΨ€# ωπ=4Μ;-ώια Γι': ("ΙΘ΄ Μ('»Ψέν "#άΨΨ'ΐβ΄ν"' (“Mfr/q - "Η"… έχει]… {rd/“PM,- κάηλ…', ξΆϊιψ'Η1΄,- " '1"+ψ"λήΡ" ΡΜ"… &: … . … Π3ΑίΐυζΙΦ΄ι'/ να "Θαυµατα " "Μίνω- [cc-1 Η Κα")… ΜΑψς Αλόη ή"'Ρα'ώυλεΐ &&"? ως … Νο .71'Μ"6΄| &… "Έξω…"- … β & … τα . Ψ ώ…" …… ΖζχΠ!3ί|΄.'07 Μιά"…- τ&ψοψω &… All-Ac. f In») .'ω:-1ΐ4!ΐ#΄, &… …επι .. "& ΜΙΝν (αν βρύα/µ' ικ΄/ ίν-ο΄ν. Fla-writer, "αναβάτη (χι; «… [α,-φα µία… Ωλ…νιυ θ.. . . . … . .. |- . ' . . κέφι? και; "…. μια. /Υη&|»β , '?ΖΞΞΞΞζ-σ Ξ"; ως: ('χε)… …- κ…λέ… να ΜΜΜ-% ζΙς &; ή |. . , "> . , & I … υι'|-;Μ…ς , «ανιψιά &… η«(…-, αν; ι……… Μέρα"? # αγωγές μία) :… :., "θα"; µ η η …; "Αλάτι/…… 4(κι):.1ε……==΄ αωκ"α'γ επαρχω,έκ μη…)… Λα……;,€γ Άικ 'ιοή1'-:α &"; .- . a; 4'. {in |κ-'7'ε, ': αλάτι µ΄:πη ΔΗΩ"; ΓΙ?" να… ΄΄. ' 20 νε? «: Ν Ν #65 τ΄; |Μξ%:; ς!…:ν'κ' μια" & θά?" &? Θ΄ |…'εΜ="€Μ Ο &" η"? "ΙΒ'…" ι΄ΐ ,…'έ; ,… &? |,δΜΩζΡ1ΗΠ-)΄ Α, Με." χ"! λ,ις,",,7|νρ΄ & 63.ΐυιΖ' ς.?Μι "& I"? S-I7fi-vfl & έ|?ςνψ(' (ή!!! 17844 Πψέ,]δΓη και (Ν…. ;ή !" ") ά.…ι'΄.Χ"4 Η) & ιοί. ν. «my; fi;a£;’-4‘7t~fl η… [V Πεψα΄/Ή-; | . , ' - * , . , ,. ,, … - … ξανά?" Ά"!΄'΄'΄ώ'6' Η": , 030€. "116; θΜ/:-/ρ?416τ , |) λαό"… α.,- , απ…: µµ.-9 ! Μ , "Μάυρ- λ ;.1ί,.΄ "1 | ΦΜΗξ" ,'ι.ι'1( Ή; ζει.-,: If. i. µ [, &," α'|ιχ«΄-:)4 |»… . ('|Μ, " ΐ!'/=?ιζζ«ϊή ά% αλ: …… 1133… όχθη 9,0)ςτΗ.-.ψΜ . ;, έξι,, &… "ωρα-,)… ζά…ςΡµΐ7ωσ -/?ιµ σημα-ι… κής»; να? 6'!΄/"Μ…, … Ω/|ΜΜ "να…" ,… με |……|>Μ παμπ»)… :… Ζαν/*…'α. & "……΄ 1 | , :…α…υ'7,΄ιβ5 ντι-τ΄ »", Μ:κ|1ΥΜΗΨ6 ΜχιΛω% "… |…" "" "ή; ι...- :΄" "όχι….- ι.-.1 ; 1/4 . θύλ0΄ βΐ-' [& ή … α'ες;4ψΜ… η µτχ-:;µ:;4?ι"α των αννα"… , 4 "… ΄Έ-…"΄)0ΥΜ'δ…ν .….……ΐ€Ή "."! (iv/“1134] , Ω.ιΝΥ/)ζ,' βρ?7 ρ; µια ξζΜΩ#ιΙΞΆ Η|ψέζ. & |… χ ,/ ,/ Μ- Ν>'ντ-'΄"΄/ . » " ΄." ΄΄ . ΄… … ηξερα-ΠΜ gnaw“, ""Δον-, Μ ξΜ?αν να… α71;µα4ω ρουλεμ…… ΄΄," .," οΜ€'ι΄ πω (ανά/. ;ήµ&ΓΟ/. β'Υα/ λ"΄"΄΄,""΄| β΄" β|ς.µ%μΉ ε΄΄΄)"5ά εµ. |ΜΨΐ' Μ'΄-…Γ΄» & \ -~A~-' . ξ%1… ΡΜΡν1……΄ 87,,ύΜ4άΜ… &… &… :ΠΆ… "| β'ι|τ.΄ το? ΗΑ- "νυν; θΈ…΄Μ, .: :". .!χιχ' -Λ & . Η. V3w ιΤ 4/?:ι"σ;;-#ΙΠ€ιφΗ ανΉ'Ξμα΄Η ," βήτα? |…" Ζω. χ;γαμψµ…' 'γ:΄Ζυηέω '…'ηαηι|Μ ή…) Ρέντη.. Ιαν) .… [όξω Μ(1Μέ1 Χ΄αιη€μα(,|ε; ,)ζπ1;-.΄ Απ΄ ε΄ω;.΄ι'ε…; 180? /νπξ'ωΙ, νο": "16… εηιχ|>µραμιμ΄νε|, #… ΚΠΙ]νΜοψΜΑάίλ Ετζ" , ενω 1Ή"='""€΄΄";΄΄ … µε ος Κλώνων"; µπαµ)", ς΄λω΄.ς !… ιµψ,Μχ€α, ή… "ζ΄|)΄ς΄6Η Ως…) "… "2174; (.. …ιι'+.…,ινο.ιπ Η… υβωέχρµ/ηζ/| 6|1νφ'ι:µι]ς|… |?,΄|φ)ψα) από "μη αξχι€ αν |?" "…να, ί'Μθ…)6… [: |: …' , , . , I .΄ … … 141 ,θ71Δ4 &… εν)". , wear—«#099 é"}"7‘",‘ (΄Μ…?Ρ΄Ή΄Μ… ’ " " |"? ΜΕ": "999 χΜακΜ:΄7Π&- ενώ? «Mug-axe, |Μ…ΜΜ , Με… τα…… "… ι'?;ψσ Μή…" η:φ4…ψ( …θα δω./… … , … … ΄ & Λ Λευκά ( ΜιΉΜεΠ«|ιηή Με» "ότι! έιΏνα|-τ|(4 #36 Γχ'ο΄67 0 "€" ΚΥΡ" ΄"? "κι' & ΄ Παραί'Μ.Ήµς υ΄η"τιηρ,- ν; Μι"'ι.'Άίεη Μ…… gummy/42,44“; Η…"… "#39 θέτΜ΄€ϊ"ζΡθ σλώι…ψΜ… &έ&Λι61&7 ω…γρ'|| .… Με" ?µ'μί-…µ.μς Ις,/οζό.'΄γω µέ: άπνι.΄)% Μαμά …… mam); Λψ………, "…,, …… ων… α'…Μ…………Μν ν:)ι - ΑΜΑ/ιν "εµάς ιΜηη && "υηα ώρες… θα ' . έ|,'ιψς & (ψ αµάν άρα να… ,… Η… µαγκιά»… ,? an τινά! .. ζει-|. …'.|( Ένα '… ……ζέι. VA ;;? Με… |Μωι "& ' Ι'.; ι'Έ…΄74| |"΄η€=΄.'!ω η Απρ…) , "&; ή"; Ζιν …» "η 7η ε…Μω:)ε… … μη #36 :…" αννα-Η Μ'. 0144 :" Και" (Ρε? MTV“) a; "τ΄ .… 1,11; 1 € ,- ? µε ,"... ...-... laminae?! όναΜ'€| Μ'"… Ο"' %… "" "…" """ ξηαν|Ή μπιτ Οκ . , : , . - " … . αν, ν'".1ηώε.€/Μςη /ι,.…Μ'βω … m/h τα ρ#έω/τ΄"'//Λ/; " …να"! !" "(Για"… τις; Μιν4|,"Μαα !=." & /ΐ'-ξ€"… (Λ΄('"΄΄' ΄"""΄)έ΄ο Με " "η , με Μχ,../ιεψΜ : ι."? … & Η 15434 ("Ά/ΜΗ 44; ζ΄! : " βρε." #? 5 ΄΄, ά1Π "Ψφµ"΄θ) /Η,…( ) θΜ 6:"β &, µερών] _ ,"… ……) . . (Σο (Μ΄?! τω ΖΘ'σ-ή4Ψν"΄λΜ (΄ΔΡΟΚ€"7/µ ΄Χ'(ιι/ #ΨΨσ1΄| "θ΄…'Ης'΄'ήε" η?6"΄66ί(/… . . , . | . , ' Μια"; …νλ…: ένα. &: "|… "… Αλ")… 4"""ψ ;;….Μ……,--/………ν & Μ &" ? . 4.Μ,"ρ ,!" ι"€ΜΜ'΄αιρ/ & Μ,έ-΄χΜ… ενώ "ο β7ςήλ…Ή Μηνάς), ρ . 'Νέα/;" 11η - ,… ' ΝΕ!)ι'υ'ι'3 ΓΧ&| 'να " Ε΄ ΄ ΄΄46να"#ώ' mafia)". t’d'ln άγι.΄Λ΄αα |1 Αθ.΄ί'10 "Η, … - . . r |4ΐ"|&, a...’ ||ραΜ:| & Α4 ι";Λ΄οώΓει &, β"")/7Μα΄ ο΄Ώ , | Λ ! :4 4 ,, - ι : ΄ Σ 74 :! - (,: &" … | (" … " . ΄ & ζ΄" Δ Μ/4οΜ:.&, "ιν &1ω|ω μΠώλιω ο..αςΛ"Ψ & ν«'|…ε.΄ «+,-η……) " η"… Μα……" " … Μα…" "… '…" . …»ν:Ψ λαθών… μοι-Μ΄] ;… ερθω, Κωάν1:ν&ΠήΜ 0: (πιο, :… Ψ/ΜΜ.ηλµ| ,… έβει,…,.4 [MP/’64 ,,,/χ.Ρυµ| 30… σε ι#=µ΄ΜΩ 21" "4΄ή'΄΄Ψ"βΡΜ" ΄Μ µπαμ-Μ' &, ). -Ή.- μ αν Μ' χάΐαιΜ"µα… '… λάζ'絴. Μέιν"; "; haw/Jain: “6U” "ΓΔΜ "") %'έλ΄λω.-#Δ. θα; ί'Μβ4…'.….ψί,καΗ, "; …ή" ,ζ"'΄"7 ί"! ΐ"΄ΐ' µία"… αάενι…Μό αίμα Κέα πιο ένα… "ΑΚΡ"… , "Η"…" "" "& """" ά…"… … Μ……) Μαξ &… 'ιε;4ωµ4…'6. /ζ;,. 4434257 κ 0.1 |)ΜΔ…Δ'|ζ|ψ,- (αιμα, κ…. Δ », :…… … …. τα χ'Ρ€-΄ΡΜΜ "Δ΄ :…+αωχ'αα 6΄.-.ι…. οι awe, lo χς;ψ.-.::'(0µ« γτ? , Ή 3144655." … γάλα … &…" Μλ4)10. …,& µανία/Μ Ψάθα… , ?? ιό|'ι'…νυ για % Μ|θ"Μ'"΄θ- "αΏό:-174" ,!" .;΄ν4, µα χρωµα… αν "ιΔ…ςμ|/αυ "Θηβών-ς) &… |ηω4ίμίδινά "? "γ΄ έτη] "εώς!!! /6'Ήκα'ι;ιη… Η ς Μα…»..; β"ψφ΄Κ |,4Ρς…,|.,.)… ζηµίας] Λία/η ,," μίλι?" … σπ.π΄Μ (ΔΕΗ Η"? ""| !" "να. ένα…) να); …. , κι… &… ή"… θν#ι΄ :))-Φιν" βία" «'Οταν… Ρένα-α' #42 aid/iv}; ma; εν,ιχ';,/'ω….Γ;α; 'πρεπε, Μ"οιιιή η"; εαν να… ('να/κι-'΄Ή…΄ "ως, Ο, 7ς-΄)|'ήέ]… Ώ έµί.4ι.;, Ital/map. ή… (Inc/241m να. ...,-.... Β(7ι΄;ι & . »? |.4ι:άΜ. .χ- G gnu. C (. ; "»?! Λ…" ή 14, παει? ΟΝ… ,. |, (Α '|-.Ιχ Ψ άΥ΄ΙΤιϊ.….: (][/Ι… χ ..' '… "Όψη κα΄Μδ ιψαΜ και) γ , «ψαξω; (ή ," ένο 1! Ina 4“ «.1 Vial Πω ρίγα " | 60… αν (|… Μ ": κ… "ΜΜΜ/άψ; θα… ,… & &, Μ χς;γ#:ήέί&'ρ« να , Ή ink/(4" Μα… αν ο να… το… Agra/ennui a _ nag: ον.-1 ως) &… & :… αν"… ν΄ (cm/r; µ :; ;; Όλι?" … (IL-1'54 'ι΄΄ ε.)&ιν ΕΜΠ Παν"… µε;ι.6' new αν να… (“rd/“4’74““, …; r) :, 741. Β('7ι',Μ ή. ? All-49m“, 'ΝΨ4ώ( λ Ή, ΄'1.'ό΄΄ι7 "…' & Ντιν… Μ.… ίμΜ΄ & " 'ί774΄;) αφ θ΄έι'δ ζνΚλ θιν "& #ΆΟ 26χνά'Μη.Ώ. ." "ιζ μέ I; ϊ%'ζ-/, & 7 >", (λέω:-, …; &] ίν'νι ί"χ΄ί/ή /ψ6;2 ΜΜΜ) να… "αν; Μιά"), " Γ΄7΄/Ψ΄΄΄Μιθ ήξΗ΄"Θ|/Μ) …' δ…:'Ν#Μ ΄ ΨόΐΉκ "αν… /1% "δ΄/.) >… ΧΚ'"/ά1| ('πα …ο…:Μ…Μ 3/14; "δ΄-Ο' "……% ""… αν…… Μα…-…,: ες… Μή Μπ.-.., Μψ|νάη "η; ;-;'µ… Αι.%α…ιµ ς…4' Χα… (I) ”If Μ(ι0Μα ζ&"Ρί44*